Luận văn thạc sĩ về phát triển bền vững ngành thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015

Luận văn thạc sĩ về phát triển bền vững ngành thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015, phân tích và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Laâm Văn Mãn
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Quốc Tế
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế, quản lý và kế hoạch hóa
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Ngành Thủy Sản ĐBSCL Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THUỶ SẢN
• 1.1. Lý luận cơ bản về phát triển bền vững kinh tế – xã hội
• 1.1.1. Những tố tưởng cơ bản về phát triển bền vững kinh tế – xã hội
• 1.2. Phát triển bền vững kinh tế – xã hội là tất yếu khách quan
• 1.3. Một số tiêu chí về tính bền vững kinh tế – xã hội và các phương thức phát triển
• 1.4. Cơ sở khoa học của phát triển bền vững ngành thuỷ sản
• 1.4.1. Một số quan niệm về phát triển bền vững ngành thuỷ sản
• 1.4.2. Một số chỉ tiêu đánh giá tính bền vững trong phát triển thuỷ sản
• 1.4.3. Các lý thuyết kinh tế liên quan phát triển bền vững ngành thuỷ sản
• 1.5. Khái quát tình hình sản xuất và tiêu thụ thuỷ sản trên thế giới
• 1.5.1. Điểm qua tình hình sản xuất và tiêu thụ thuỷ sản trên thế giới
• 1.5.2. Một số thị trường tiêu thụ thuỷ sản lớn trên thế giới
• 1.5.3. Hiện trạng nguồn lợi thuỷ sản và những nguy cơ nghèo cá thế giới
• 1.5.4. Kinh nghiệm một số nước về phát triển bền vững ngành thuỷ sản và vận dụng ở Việt Nam
• 1.6. Các nguyên tắc chung để bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản
• 1.7. Một số giải pháp phát triển thuỷ sản bền vững của các nước trên thế giới
• 1.8. Ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 1.8.1. Khái quát quá trình phát triển ngành thuỷ sản ở Việt Nam
• 1.8.2. Ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội ở Việt Nam và vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 1.9. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THUỶ SẢN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG NHỮNG NĂM QUA
• 2.1. Tổng quan về vùng ĐBSCL và tiềm năng phát triển thuỷ sản
• 2.1.1. Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên và môi trường ĐBSCL
• 2.1.2. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL
• 2.1.3. Đánh giá tiềm năng phát triển ngành thuỷ sản ĐBSCL
• 2.2. Thực trạng phát triển bền vững ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long những năm qua
• 2.2.1. Thực trạng khai thác, đánh bắt thuỷ sản ĐBSCL
• 2.2.2. Thực trạng nuôi trồng thuỷ sản ĐBSCL
• 2.2.3. Thực trạng chế biến và tiêu thụ thuỷ sản ĐBSCL
• 2.2.4. Thực trạng phát triển bền vững ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long về tài nguyên và môi trường
• 2.2.5. Thực trạng phát triển bền vững ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long về xã hội
• 2.3. Một số vấn đề rút ra từ phân tích thực trạng phát triển bền vững ngành thuỷ sản ĐBSCL những năm qua
• 2.3.1. Về kinh tế
• 2.3.2. Về xã hội
• 2.3.3. Về môi trường
• 2.3.4. Về quy hoạch và tổ chức quản lý
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THUỶ SẢN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Dự báo tình hình sản xuất, tiêu thụ thuỷ sản và những thách thức đối với phát triển bền vững ngành thuỷ sản trong bối cảnh toàn cầu hoá
• 3.1.1. Toàn cầu hoá kinh tế và những tác động đến phát triển bền vững kinh tế – xã hội nước ta
• 3.1.2. Một số dự báo về sản xuất và tiêu thụ thuỷ sản thế giới
• 3.1.3. Xu hướng tiêu dùng sản phẩm thuỷ sản thời gian tới (2006-2015)
• 3.1.4. Triển vọng tiêu thụ một số sản phẩm thuỷ sản chủ lực ĐBSCL
• 3.1.5. Cơ hội và thách thức đối với phát triển bền vững thuỷ sản ĐBSCL
• 3.2. Phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015
• 3.2.1. Một số chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long
• 3.2.2. Phương hướng và mục tiêu phát triển ngành thuỷ sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015
• 3.3. Một số giải pháp phát triển bền vững ngành thuỷ sản ĐBSCL đến 2015
• 3.3.1. Các giải pháp phát triển bền vững khai thác thuỷ sản
• 3.3.2. Các giải pháp phát triển bền vững nuôi trồng thuỷ sản
• 3.3.3. Các giải pháp phát triển bền vững chế biến, tiêu thụ thuỷ sản
• 3.3.4. Các giải pháp hỗ trợ phát triển bền vững ngành thuỷ sản ĐBSCL
• 3.4. Kiến nghị
• 3.5. Kết luận chương 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL đến 2015

Ngành thủy sản ĐBSCL (Đồng bằng sông Cửu Long) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Với tiềm năng phong phú về tài nguyên nước và hệ sinh thái đa dạng, ĐBSCL đã trở thành một trong những khu vực sản xuất thủy sản lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đối mặt với nhiều thách thức, từ biến đổi khí hậu đến ô nhiễm môi trường. Việc phát triển bền vững ngành thủy sản không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo nguồn lợi cho cộng đồng và nền kinh tế địa phương.

1.1. Đặc điểm và tiềm năng của ngành thủy sản ĐBSCL

Ngành thủy sản ĐBSCL có nhiều đặc điểm nổi bật như hệ thống sông ngòi dày đặc, khí hậu nhiệt đới và nguồn tài nguyên phong phú. Khu vực này không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm cho người dân mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo tính bền vững.

1.2. Vai trò của ngành thủy sản trong phát triển kinh tế ĐBSCL

Ngành thủy sản đóng góp đáng kể vào GDP của ĐBSCL, tạo ra hàng triệu việc làm cho người dân địa phương. Sự phát triển của ngành này không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân mà còn thúc đẩy các ngành kinh tế khác như chế biến thực phẩm và du lịch.

II. Những thách thức trong phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL

Mặc dù ngành thủy sản ĐBSCL có nhiều tiềm năng, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự suy giảm nguồn lợi thủy sản là những vấn đề cần được giải quyết. Việc quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến ngành thủy sản

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sản xuất thủy sản. Nước biển dâng và nhiệt độ tăng cao làm giảm chất lượng môi trường sống của các loài thủy sản, dẫn đến giảm sản lượng khai thác.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản

Ô nhiễm từ hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đã làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài thủy sản. Việc kiểm soát ô nhiễm là rất quan trọng để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và môi trường sống.

III. Phương pháp phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL

Để phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL, cần áp dụng các phương pháp quản lý tài nguyên hiệu quả và bền vững. Các chính sách phát triển cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính phủ đến cộng đồng địa phương.

3.1. Quản lý tài nguyên nước bền vững

Quản lý tài nguyên nước là yếu tố then chốt trong phát triển bền vững ngành thủy sản. Cần có các biện pháp bảo vệ nguồn nước, giảm thiểu ô nhiễm và đảm bảo nguồn nước sạch cho sản xuất thủy sản.

3.2. Ứng dụng công nghệ mới trong nuôi trồng thủy sản

Việc áp dụng công nghệ mới trong nuôi trồng thủy sản giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Công nghệ sinh học và công nghệ thông tin có thể được sử dụng để theo dõi và quản lý quá trình nuôi trồng hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành thủy sản ĐBSCL

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp phát triển bền vững trong ngành thủy sản ĐBSCL đã mang lại kết quả tích cực. Các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững

Các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững đã được triển khai thành công tại nhiều địa phương. Những mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn bảo vệ môi trường sống của các loài thủy sản.

4.2. Kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững ngành thủy sản

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp phát triển bền vững đã giúp cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

V. Kết luận và tương lai của ngành thủy sản ĐBSCL đến 2015

Ngành thủy sản ĐBSCL có tiềm năng lớn để phát triển bền vững, nhưng cần có sự nỗ lực từ nhiều phía để vượt qua các thách thức hiện tại. Việc xây dựng các chính sách hợp lý và áp dụng công nghệ mới sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tầm nhìn phát triển bền vững ngành thủy sản

Tầm nhìn phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các bên liên quan và sự tham gia của cộng đồng. Các chính sách cần hướng tới bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế đồng bộ.

5.2. Định hướng phát triển ngành thủy sản đến 2015

Định hướng phát triển ngành thủy sản ĐBSCL đến 2015 cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ cho người dân để họ có thể áp dụng các phương pháp nuôi trồng hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Phát triển bền vững ngành thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015" được nghiên cứu sinh Lâm Văn Mẫn thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, chuyên ngành Kinh tế, quản lý và kế hoạch hóa kinh tế quốc dân (mã số: 5.05) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quốc Tế và TS. Phước Minh Hiệp vào năm 2006.

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sở hữu bờ biển dài, mạng lưới sông ngòi dày đặc cùng hệ thống đất ngập nước trù phú, tạo nên các hệ sinh thái thủy sinh phong phú và nguồn tài nguyên đa dạng sinh học quan trọng cho phát triển thủy sản. Trong giai đoạn đổi mới, ngành thủy sản ĐBSCL đã có sự gia tăng nhanh chóng về quy mô sản xuất, đóng góp từ 45% đến 60% tỷ trọng cả nước ở các lĩnh vực khai thác, nuôi trồng và chế biến xuất khẩu. Tuy nhiên, tính cấp thiết của nghiên cứu bắt nguồn từ thực trạng phát triển bộc lộ nhiều yếu tố thiếu bền vững: hoạt động sản xuất còn mang tính tự phát, nguyên liệu chế biến không ổn định, dịch bệnh bùng phát thường xuyên, nguồn lợi thủy sản ven bờ suy thoái; cơ sở hạ tầng kỹ thuật yếu kém, công nghệ chế biến và năng lực cạnh tranh chưa cao; đời sống của ngư dân và nông dân còn bấp bênh, làm nảy sinh nhiều xung đột xã hội gay gắt. Quá trình phát triển thời gian qua quá chú trọng vào mục tiêu kinh tế ngắn hạn mà chưa cân đối hài hòa với mục tiêu bảo vệ môi trường sinh thái và ổn định xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện, tích hợp cả ba trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường theo quan điểm phát triển bền vững trên phạm vi tổng thể vùng ĐBSCL. Trước đây, các nghiên cứu và hoạt động quản lý thực tiễn thường bị chia cắt theo địa giới hành chính cục bộ của từng địa phương, thiếu sự phối hợp liên vùng, dẫn đến tình trạng cạnh tranh nguồn lực, xung đột sử dụng tài nguyên nước và lây lan dịch bệnh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu và vận dụng lý thuyết phát triển bền vững để phân tích thực trạng ngành Thủy sản ĐBSCL (khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ thủy sản) trong những năm qua theo quan điểm phát triển bền vững.
2. Đi sâu nghiên cứu để làm rõ những mâu thuẫn cụ thể giữa phát triển kinh tế thủy sản với bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái; nhận diện những vấn đề xã hội đang nảy sinh trong quá trình phát triển nghề cá ĐBSCL.
3. Đưa ra hệ thống giải pháp phát triển bền vững ngành Thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ngành Thủy sản ĐBSCL (được đặt trong mối quan hệ tổng thể với ngành thủy sản cả nước), bao gồm các lĩnh vực khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ sản phẩm; khảo sát hoạt động của các đội tàu đánh cá, hợp tác xã nghề cá, hộ nuôi trồng thủy sản và doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản. Nghiên cứu xem xét việc huy động và hiệu quả sử dụng các nguồn lực như lao động, vốn, khoa học - công nghệ, tài nguyên môi trường, cơ chế chính sách và tổ chức quản lý.

Về phạm vi nghiên cứu, không gian khảo sát thực tế tập trung chuyên sâu vào một số tỉnh vùng ven biển thuộc bán đảo Cà Mau (như Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng) và một số tỉnh vùng ngập lũ thuộc tứ giác Long Xuyên (như An Giang, Đồng Tháp), đại diện cho các tiểu vùng sinh thái đặc thù của ĐBSCL. Về thời gian, luận án phân tích thực trạng phát triển giai đoạn 1990–2004 và xây dựng định hướng, giải pháp đến năm 2015 trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế (AFTA, WTO).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án điểm lại các công trình nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến ngành thủy sản Việt Nam và vùng ĐBSCL:

Ở cấp độ toàn quốc, tác giả tổng thuật các nghiên cứu và quy hoạch phát triển kinh tế ngành như:

• "Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội ngành Thủy sản Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020" do Chính phủ phê duyệt, định hướng không gian phân bố lực lượng sản xuất ngành thủy sản.
• Đề tài khoa học cấp Bộ "Phát triển nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh ven biển – một năm thực hiện Nghị quyết 09/2000/NQ-CP của Chính phủ", tổng kết việc chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp sang nuôi trồng thủy sản.
• Đề tài cấp Bộ "Định hướng phát triển thủy sản Việt Nam đến 2010" do GS. TS. Hoàng Thị Chỉnh làm chủ nhiệm, tập trung vào chiến lược phát triển ngành.
• Đề tài cấp Bộ "Những giải pháp thị trường cho sản phẩm thủy sản xuất khẩu của Việt Nam" do GS. TS. Võ Thanh Thu làm chủ nhiệm, phân tích các rào cản thương mại và hướng mở rộng thị trường tiêu thụ quốc tế.

Ở cấp độ vùng ĐBSCL, các nghiên cứu đa ngành và chuyên ngành bao gồm:

• "Nghiên cứu tổng quát về khai thác và sử dụng nguồn nước sông Mê Kông" của Ủy ban quốc tế sông Mê Kông, cung cấp dữ liệu thủy văn và chất lượng nước mặt.
• Dự án "Quy hoạch tổng thể ĐBSCL" (mã số VIE 87/031, giai đoạn 1990–1993) do UNDP tài trợ và công ty NEDECO (Hà Lan) tư vấn kỹ thuật, vạch ra các định hướng cơ bản cho phát triển không gian kinh tế và hệ thống thủy lợi vùng.
• Đề tài cấp Bộ "Điều tra các yếu tố môi trường sinh thái, mô hình sản xuất, hiện trạng KT – XH để xác định cơ cấu nuôi trồng thủy sản bền vững ở đồng bằng Nam bộ" (mã số DA 10) do TS. Nguyễn Việt Thắng làm chủ nhiệm.
• "Đề án Quy hoạch tổng thể phát triển nuôi trồng thủy sản vùng ĐBSCL thời kỳ 2002 – 2010" của Bộ Thủy sản.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc khắc phục những hạn chế của các nghiên cứu trước. Phần lớn các công trình tiền nhiệm tiếp cận ngành thủy sản theo hướng kỹ thuật đơn thuần, hoặc chỉ phân tích riêng lẻ từng khía cạnh kinh tế, thương mại, hoặc tiếp cận theo địa giới hành chính từng tỉnh riêng biệt. Luận án đặt toàn bộ ngành thủy sản ĐBSCL vào khung phân tích phát triển bền vững với cách tiếp cận liên ngành, liên vùng và tiếp cận hệ thống sinh thái; đồng thời phân tích các tác động trực tiếp của tiến trình toàn cầu hóa, biến động thị trường xuất khẩu (vụ kiện bán phá giá, rào cản kỹ thuật từ thị trường Mỹ, EU) và các vấn đề xã hội nông thôn mới nảy sinh trong quá trình chuyển đổi sản xuất lúa - tôm tại ĐBSCL.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên việc hệ thống hóa các quan niệm và học thuyết kinh tế về phát triển bền vững:

1. Lý thuyết phát triển bền vững: Kế thừa quan niệm của Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987) trong Báo cáo "Tương lai chung của chúng ta" (phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai), Tuyên bố Rio 1992 với Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21), bổ sung khía cạnh thể chế của Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (CDS), và các kết luận từ Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg năm 2002. Tại Việt Nam, nghiên cứu dựa trên quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước tại Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001–2010 (Đại hội IX), Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường, và Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam.
2. Nguyên lý bảo tồn giá trị tài nguyên môi trường (BTGTTNMT): Phân biệt nguồn vốn tự nhiên ($K_n$) và nguồn vốn nhân tạo ($K_m$). Theo nguyên lý này, việc khai thác và làm suy giảm nguồn vốn tự nhiên $K_n$ phải được đền bù bằng việc tái tạo hoặc chuyển hóa thành nguồn vốn nhân tạo $K_m$ có giá trị tương đương, bảo đảm việc sử dụng không vượt quá ngưỡng phục hồi của hệ sinh thái (như hạn mức phát thải, khả năng tái sinh của rừng ngập mặn, tầng nước ngầm và trữ lượng cá).
3. Lý thuyết tiếp cận hệ thống, liên ngành, liên vùng: Xem xét hoạt động thủy sản trong mối quan hệ hữu cơ với nông nghiệp, lâm nghiệp (rừng ngập mặn), thủy lợi và công nghiệp chế biến; khắc phục tư duy quản lý cục bộ giữa các địa phương có cùng lưu vực thủy văn.
4. Lý thuyết thay đổi cơ cấu kinh tế: Vận dụng mô hình của Arthur Lewis và Hollis Chenery về sự chuyển dịch cơ cấu từ khu vực nông nghiệp truyền thống năng suất thấp sang khu vực sản xuất hàng hóa có năng suất cao hơn nhằm phân tích quá trình chuyển đổi đất trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản.
5. Lý thuyết thương mại quốc tế: Vận dụng lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith và lợi thế so sánh của David Ricardo để luận giải việc phát huy lợi thế tự nhiên theo tiểu vùng (nước mặn, lợ, ngọt) và chuyển dịch từ xuất khẩu sản phẩm thô sang sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao.
6. Lý thuyết phát triển cân đối và không cân đối: Ứng dụng trong việc xác định thứ tự ưu tiên đầu tư trọng điểm trong ngắn hạn (như phát triển hạ tầng vùng nuôi tôm tập trung, cảng cá, trại giống) nhằm tạo động lực lan tỏa cho sự cân đối toàn ngành trong dài hạn.
7. Khung chỉ tiêu và phân loại nguồn lợi thủy sản: Áp dụng hệ thống phân loại nguồn lợi của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) với 6 trạng thái: Chưa khai thác hết ($U$), Khai thác vừa phải ($M$), Đã khai thác hoàn toàn ($F$), Bị khai thác quá mức ($O$), Cạn kiệt ($D$), Đã được phục hồi ($R$), cùng đại lượng Sản lượng tối đa bền vững cho phép khai thác ($MSY$), năng suất đánh bắt trên đơn vị khai thác ($CPUE$) và doanh số trên đơn vị khai thác ($RPUE$).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng phân tích.
• Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Tiến hành khảo sát tại các vùng sinh thái đặc trưng ở bán đảo Cà Mau và tứ giác Long Xuyên; khảo sát trực tiếp 03 doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản lớn tại Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau.
• Phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân: Sử dụng kỹ thuật Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham dự của cộng đồng (Participatory Rapid Appraisal - PRA) về chủ đề quản lý chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp; kỹ thuật Đánh giá nghèo đói có sự tham dự của người dân (Participatory Poverty Appraisal - PPA) về chủ đề đời sống nông dân nghèo không đất và ít đất khi chuyển đổi từ lúa sang tôm.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Sử dụng phần mềm thống kê SPSS for Windows để tổng hợp, phân tích số liệu điều tra.
• Phương pháp bản đồ: Ứng dụng bản đồ địa lý kinh tế và môi trường sinh thái để đánh giá tiềm năng và phân tích không gian quy hoạch.
• Nguồn tư liệu: Kế thừa dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ của Bộ Thủy sản, Cục Bảo vệ Môi trường, Viện Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản, Tổng cục Thống kê, niên giám thống kê các tỉnh ĐBSCL, và số liệu quốc tế từ FAO, WB, ADB, UNDP.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 - Cơ sở lý luận của phát triển bền vững ngành Thủy sản

Chương 1 tập trung chuẩn hóa cơ sở lý luận về phát triển bền vững kinh tế - xã hội và áp dụng chuyên biệt vào ngành thủy sản. Tác giả chỉ rõ phát triển bền vững là sự phát triển hài hòa giữa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế, công bằng - tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái, đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không xâm hại đến khả năng đáp ứng của thế hệ tương lai.

Chương này trình bày hệ thống các lý thuyết kinh tế ứng dụng trong phân tích nghề cá (nguyên lý bảo tồn tài nguyên môi trường, lý thuyết tiếp cận hệ thống, lý thuyết chuyển dịch cơ cấu của Lewis và Chenery, lý thuyết lợi thế của Adam Smith và David Ricardo). Đồng thời, tác giả xây dựng bộ chỉ số đánh giá tính bền vững ngành thủy sản gồm 4 nhóm: nhóm năng lực khai thác tàu thuyền; nhóm chỉ số nguồn lợi và thu hoạch ($CPUE$, $MSY$); nhóm chỉ tiêu sử dụng đất đai, mô hình nuôi trồng; nhóm chỉ tiêu kinh tế - xã hội ($RPUE$, việc làm, thu nhập, xuất khẩu) và nhóm chỉ số môi trường sinh thái (rạn san hô, rừng ngập mặn, đa dạng sinh học).

Phần phân tích bức tranh thủy sản thế giới chỉ ra xu hướng sản lượng khai thác tự nhiên chững lại do cạn kiệt nguồn lợi, trong khi nuôi trồng thủy sản tăng trưởng nhanh để bù đắp thâm hụt nguồn cung.

Chỉ tiêu	Năm 1995	Năm 2001	Năm 2002	Năm 2003	Tỷ lệ 2003/1995 (%)
1. Tổng sản lượng thủy sản thế giới (triệu tấn)	116,1	131,5	134,5	131,8	113,5
- Sản lượng khai thác thủy sản (triệu tấn)	91,6	93,67	94,6	90,00	98,25
- Sản lượng nuôi trồng thủy sản (triệu tấn)	24,6	37,8	39,79	41,80	169,9
2. Xuất nhập khẩu thủy sản thế giới
- Giá trị thủy sản xuất khẩu (tỷ USD)	51,7	56,19	58,21	63,5	124,5
- Giá trị thủy sản nhập khẩu (tỷ USD)	56,1	59,42	61,44	68,3	121,8

Nguồn: Tổng hợp từ Bảng 1.1 trong luận án (theo tài liệu Tình hình sản xuất và thương mại NTTS thế giới, 2005)

Đánh giá của FAO đối với 590 đối tượng kinh tế trên biển toàn cầu cho thấy 47% nguồn lợi đã bị khai thác hoàn toàn ($F$), 18% bị khai thác quá mức ($O$), 9% bị cạn kiệt ($D$), 1% đang phục hồi ($R$), trong khi chỉ có 21% khai thác ở mức vừa phải ($M$) và 4% ít bị khai thác ($U$). Tổng cộng 75% nguồn lợi thủy sản thế giới đang ở mức báo động, đòi hỏi phải chuyển dịch mạnh mẽ sang phương thức quản lý bền vững và có trách nhiệm. Về thị trường, 4 khu vực tiêu thụ lớn nhất gồm Mỹ, Nhật Bản, EU và Trung Quốc đều gia tăng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng và an toàn thực phẩm. Cuối chương, tác giả khái quát sự phát triển của thủy sản Việt Nam và khẳng định vị trí mũi nhọn của thủy sản ĐBSCL trong chiến lược phát triển kinh tế cả nước.

Chương 2 - Đánh giá thực trạng phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long những năm qua

Chương 2 phân tích chi tiết điều kiện tự nhiên, tài nguyên nước, các tiểu vùng sinh thái (nước ngọt, nước lợ, nước mặn) và thực trạng kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL. Tác giả đi sâu đánh giá hiện trạng phát triển ngành thủy sản qua ba hoạt động cốt lõi và hai khía cạnh môi trường - xã hội:

1. Thực trạng khai thác, đánh bắt thủy sản: Sản lượng khai thác tăng nhưng cơ cấu đội tàu mất cân đối nghiêm trọng. Phần lớn tàu thuyền có công suất nhỏ tập trung đánh bắt ở vùng ven bờ dẫn đến hiện tượng khai thác quá mức nguồn lợi gần bờ, làm suy giảm kích thước và trữ lượng các loài cá kinh tế; hoạt động đánh bắt xa bờ phát triển chậm do thiếu vốn và thiếu dịch vụ hậu cần nghề cá.
2. Thực trạng nuôi trồng thủy sản: Diện tích và sản lượng nuôi trồng tăng đột biến, đặc biệt là phong trào chuyển đổi đất lúa sang nuôi tôm sú tại các tỉnh bán đảo Cà Mau và nuôi cá tra, cá ba sa thâm canh tại vùng ngập lũ An Giang, Đồng Tháp. Tuy nhiên, việc phát triển nuôi trồng diễn ra tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ, thiếu nguồn giống sạch bệnh dẫn đến rủi ro dịch bệnh lan tràn trên diện rộng.
3. Thực trạng chế biến và tiêu thụ thủy sản: Năng lực chế biến đông lạnh xuất khẩu tăng nhanh với nhiều nhà máy hiện đại đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Mặc dù kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng cao, ngành chế biến đối mặt với sự phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu không ổn định, tỷ trọng hàng giá trị gia tăng chưa cao, và chịu sức ép từ các vụ tranh chấp thương mại, kiện bán phá giá tại thị trường Mỹ cùng các hàng rào kỹ thuật về kiểm soát kháng sinh, an toàn vệ sinh thực phẩm của EU, Nhật Bản.
4. Thực trạng về tài nguyên và môi trường: Phát triển nuôi tôm thiếu kiểm soát đã dẫn đến việc phá hủy nghiêm trọng diện tích rừng ngập mặn tự nhiên; nguồn nước thải từ các ao nuôi thâm canh và nhà máy chế biến chưa qua xử lý triệt để xả thẳng ra hệ thống kênh rạch gây suy thoái môi trường nước và suy giảm đa dạng sinh học thủy sinh.
5. Thực trạng về xã hội nghề cá: Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế tạo thêm nhiều việc làm nhưng cũng làm nảy sinh phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Nhóm nông dân nghèo ít đất hoặc không có đất khi chuyển sang nuôi tôm gặp rủi ro dịch bệnh, mất vốn, dẫn đến tình trạng bán đất, gia tăng nghèo đói và thiếu việc làm bền vững; trình độ văn hóa, tay nghề và khả năng tiếp cận vốn tín dụng của người dân vùng sâu còn thấp.

Tổng kết thực trạng, tác giả chỉ ra 4 nhóm bất cập chính: bất cập về kinh tế (hiệu quả chưa tương xứng với quy mô, chi phí trung gian cao), bất cập về xã hội (đời sống ngư nông dân bấp bênh, khoảng cách giàu nghèo gia tăng), bất cập về môi trường sinh thái (suy giảm tài nguyên, ô nhiễm nước và mất rừng), và bất cập về quy hoạch - quản lý (quản lý phân tán theo địa giới hành chính, thiếu quy hoạch tổng thể liên vùng).

Chương 3 - Một số giải pháp phát triển bền vững ngành Thủy sản đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2015

Chương 3 trình bày các dự báo về xu hướng thị trường thủy sản quốc tế, dự báo nhu cầu tiêu dùng giai đoạn 2006–2015, đồng thời phân tích cơ hội và thách thức của thủy sản ĐBSCL khi Việt Nam gia nhập WTO và thực thi cam kết AFTA. Dựa trên các chủ trương của Đảng và Nhà nước, tác giả xác định phương hướng và các mục tiêu cụ thể về sản lượng, kim ngạch xuất khẩu và cơ cấu ngành đến năm 2015.

Tác giả đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm:

1. Nhóm giải pháp phát triển bền vững khai thác thủy sản: Tổ chức lại cơ cấu nghề khai thác, giảm dần và quản lý chặt chẽ số lượng tàu thuyền khai thác ven bờ; kiên quyết chấm dứt các ngư cụ và phương thức đánh bắt mang tính hủy diệt; đẩy mạnh phát triển đội tàu đánh bắt xa bờ hiện đại gắn liền với việc xây dựng hệ thống cảng cá, bến cá, chợ cá và dịch vụ hậu cần nghề cá đồng bộ; thiết lập quy chế quản lý nguồn lợi theo mùa vụ và kích thước mắt lưới.
2. Nhóm giải pháp phát triển bền vững nuôi trồng thủy sản: Rà soát và hoàn thiện quy hoạch vùng nuôi theo các tiểu vùng sinh thái (mặn, lợ, ngọt); đa dạng hóa đối tượng và mô hình nuôi thích ứng với môi trường tự nhiên (như mô hình tôm - rừng ngập mặn sinh thái, luân canh lúa - tôm, lúa - cá); phát triển mạng lưới sản xuất và kiểm định giống sạch bệnh; tăng cường hướng dẫn quy trình nuôi trồng thủy sản có trách nhiệm, áp dụng các tiêu chuẩn thực hành nuôi tốt (GAP, BMP, CoC); xử lý đồng bộ hệ thống cấp thoát nước và kênh thủy lợi riêng biệt cho vùng nuôi tôm.
3. Nhóm giải pháp phát triển bền vững chế biến và tiêu thụ thủy sản: Cơ cấu lại hệ thống cơ sở chế biến gắn liền với quy hoạch vùng nguyên liệu ổn định; nâng cao tỷ trọng các mặt hàng thủy sản có giá trị gia tăng (GTGT); kiểm soát nghiêm ngặt an toàn vệ sinh thực phẩm theo các quy phạm GMP, SSOP và hệ thống quản lý HACCP; chủ động xây dựng thương hiệu sản phẩm thủy sản ĐBSCL; đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất và nâng cao năng lực pháp lý để vượt qua các rào cản thương mại quốc tế; chú trọng khai thác thị trường tiêu thụ nội địa.
4. Nhóm giải pháp hỗ trợ phát triển: Cải cách cơ chế tín dụng ngân hàng, tạo điều kiện cho hộ ngư dân và doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn ưu đãi; tăng cường chuyển giao khoa học - công nghệ trong sản xuất giống, chế biến thức ăn và phòng chống dịch bệnh; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo nghề cho ngư dân; hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước theo hướng phối hợp liên vùng, liên ngành (thủy sản, nông nghiệp, tài nguyên môi trường, thương mại), xóa bỏ tư duy chia cắt hành chính cục bộ giữa các địa phương trong lưu vực sông.

Cuối chương, luận án đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Bộ Thủy sản, các Bộ ngành liên quan và Ủy ban nhân dân các tỉnh vùng ĐBSCL nhằm tổ chức thực thi đồng bộ hệ thống giải pháp.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận về phát triển bền vững kinh tế - xã hội trong ngành thủy sản. Tác giả đã vận dụng sáng tạo nguyên lý bảo tồn giá trị tài nguyên môi trường ($K_n$ và $K_m$), lý thuyết thay đổi cơ cấu kinh tế, lý thuyết lợi thế so sánh và phương pháp tiếp cận hệ thống liên vùng để xây dựng một khung phân tích đánh giá tính bền vững toàn diện cho một vùng kinh tế trọng điểm.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại những đóng góp:

• Khắc phục cách tiếp cận nghiên cứu cục bộ theo địa giới hành chính từng tỉnh, đặt ngành thủy sản ĐBSCL trong thể thống nhất toàn vùng có sự tương tác về thủy văn, môi trường và chuỗi giá trị sản phẩm.
• Phân tích và làm rõ những mâu thuẫn nội tại giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh với sự suy thoái tài nguyên môi trường sinh thái (suy giảm nguồn lợi ven bờ, mất rừng ngập mặn, ô nhiễm nguồn nước) và các hệ lụy xã hội (sự bấp bênh của ngư nông dân nghèo, phân hóa giàu nghèo khi chuyển đổi sản xuất lúa - tôm).
• Xây dựng hệ thống giải pháp phát triển bền vững đồng bộ từ khai thác, nuôi trồng, chế biến, xúc tiến thương mại đến các giải pháp hỗ trợ về thể chế quản lý liên vùng, vốn tín dụng và khoa học công nghệ có giá trị ứng dụng thực tế cho ĐBSCL đến năm 2015.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do phạm vi không gian vùng ĐBSCL rộng lớn và tính chất phức tạp của hệ thống sinh thái thủy vực, các khảo sát thực địa chuyên sâu của luận án mới chỉ tập trung chủ yếu vào hai tiểu vùng đặc trưng: vùng ven biển thuộc bán đảo Cà Mau và vùng ngập lũ thuộc tứ giác Long Xuyên, đồng thời khảo sát trực tiếp tại 03 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu lớn. Một số dữ liệu về môi trường sinh thái và biến động xã hội ở các tiểu vùng khác chưa được thu thập với chuỗi thời gian dài.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Mở rộng phạm vi khảo sát định lượng sang các tiểu vùng sinh thái còn lại trong ĐBSCL (vùng duyên hải ven sông Tiền, vùng Đồng Tháp Mười).
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa liên tục về nguồn lợi thủy sản, biến động dòng chảy sông Mê Kông và tải lượng ô nhiễm nước mặt phục vụ việc giám sát các chỉ số bền vững theo thời gian thực.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế điều phối liên kết vùng cấp Nhà nước và chính sách bảo hiểm nông nghiệp cho người nuôi thủy sản trước các rủi ro biến đổi khí hậu và dịch bệnh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố vùng ĐBSCL trong việc xây dựng quy hoạch kinh tế - xã hội, chiến lược nghề cá và quy chế phối hợp liên tỉnh.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Quy hoạch phát triển bền vững và Quản lý tài nguyên môi trường; đặc biệt hữu ích khi tham khảo Chương 1 về khung lý thuyết và Chương 2 về phương pháp đánh giá thực trạng theo 3 trụ cột bền vững.
• Các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng thủy sản (VASEP): Tham khảo định hướng thị trường xuất khẩu, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và các giải pháp xây dựng chuỗi liên kết nguyên liệu bền vững tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định ba trụ cột phát triển bền vững của ngành thủy sản ĐBSCL gồm những gì?
Luận án xác định phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL phải bảo đảm sự kết hợp hài hòa, cân đối giữa ba trụ cột: hiệu quả kinh tế (tăng trưởng sản lượng, giá trị xuất khẩu, năng lực cạnh tranh), công bằng và tiến bộ xã hội (giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập, giảm nghèo, ổn định đời sống ngư nông dân), và bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái (bảo vệ nguồn lợi thủy sản, giữ gìn rừng ngập mặn, kiểm soát ô nhiễm nước và bảo tồn đa dạng sinh học).

2. Nguyên lý bảo tồn giá trị tài nguyên môi trường được tác giả vận dụng vào ngành thủy sản như thế nào?
Tác giả phân chia nguồn vốn thành vốn tự nhiên ($K_n$ - nước, đất, nguồn lợi cá, rừng ngập mặn) và vốn nhân tạo ($K_m$ - nhà xưởng, tàu thuyền, sản phẩm). Khi khai thác $K_n$, con người phải bảo đảm mức độ khai thác không vượt quá khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái (như trữ lượng khai thác dưới mức $MSY$, lượng nước thải không vượt quá khả năng tự làm sạch của nguồn nước), hoặc phải đầu tư nguồn vốn $K_m$ tương đương để tái tạo, khôi phục lại môi trường sống và nguồn lợi tự nhiên cho các thế hệ tương lai.

3. Tại sao luận án phê phán cách quản lý thủy sản theo địa giới hành chính từng tỉnh?
Các tỉnh ĐBSCL có sự tương đồng về địa hình, khí hậu và đặc biệt là hệ thống thủy lợi, sông ngòi liên thông chặt chẽ. Việc quản lý chia cắt theo địa giới hành chính làm nảy sinh tình trạng cạnh tranh cục bộ, phát triển ồ ạt dẫn đến cung vượt cầu, xung đột nguồn nước và làm lây lan dịch bệnh giữa các địa phương (ví dụ nguồn nước bị ô nhiễm ở một tỉnh đầu nguồn sẽ gây thiệt hại trực tiếp cho các vùng nuôi tôm, nuôi cá ở các tỉnh hạ lưu). Do đó, luận án yêu cầu phải tiếp cận quản lý theo lưu vực và toàn vùng.

4. Khảo sát thực địa của luận án được thực hiện tại các địa bàn và đơn vị nào?
Khảo sát thực địa được thực hiện tại các tiểu vùng sinh thái đặc trưng ven biển thuộc bán đảo Cà Mau và vùng ngập lũ thuộc tứ giác Long Xuyên; cùng với việc khảo sát trực tiếp 03 doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản lớn đặt tại các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau.

5. Vấn đề xã hội cấp bách nào được tác giả phát hiện qua kỹ thuật PRA và PPA trong quá trình chuyển đổi lúa - tôm?
Luận án chỉ ra rằng quá trình chuyển đổi từ trồng lúa sang nuôi tôm tự phát đã đẩy một bộ phận nông dân nghèo không đất hoặc ít đất vào tình trạng rủi ro cao. Khi tôm nuôi bị dịch bệnh thất bát, những hộ này không đủ vốn phục hồi sản xuất, phải bán đất canh tác, trở thành lao động làm thuê bấp bênh, làm gia tăng khoảng cách phân hóa giàu nghèo ở khu vực nông thôn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lâm Văn Mẫn là một công trình nghiên cứu hệ thống về phát triển bền vững ngành thủy sản ĐBSCL giai đoạn đến năm 2015. Bằng việc kết hợp các lý thuyết kinh tế hiện đại với phương pháp tiếp cận liên ngành, liên vùng, luận án đã phân tích toàn diện những thành tựu cũng như các mâu thuẫn nội tại giữa tăng trưởng kinh tế với suy thoái sinh thái và bất ổn xã hội. Hệ thống giải pháp được đề xuất cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho công tác quy hoạch, quản lý nghề cá và hoạch định chính sách kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KINH TEÁ TP.HCM ---------------------------- LAÂM VAÊN MAÃN PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG NGAØNH THUÛY SAÛN ÑOÀNG BAÈNG SOÂNG CÖÛU LONG ÑEÁN NAÊM 2015 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KINH TEÁ Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2006 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KINH TEÁ TP.HCM ---------------------------- LAÂM VAÊN MAÃN PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG NGAØNH THUÛY SAÛN ÑOÀNG BAÈNG SOÂNG CÖÛU LONG ÑEÁN NAÊM 2015 Chuyeân ngaønh: Kinh teá, quaûn lyù vaø keá hoaïch hoaù KTQD Maõ soá: 5.05 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KINH TEÁ Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc: 1.TS Nguyeãn Quoác Teá 2.TS Phöôùc Minh Hieäp Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2006 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 MUÏC LUÏC Trang phuï bìa Lôøi cam ñoan Muïc luïc Danh muïc caùc kyù hieäu, caùc chöõ vieát taét Danh muïc caùc baûng Danh muïc caùc hình veõ, ñoà thò Phaàn môû ñaàu trang 01 Chöông 1 - Cô sôû lyù luaän cuûa phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn 1.1 Lyù luaän cô baûn veà phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi 1.1 Nhöõng tö töôûng cô baûn veà phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi 10 1.2 Phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi laø taát yeáu khaùch quan 15 1.3 Moät soá tieâu chí veà tính beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi vaø caùc phöông thöùc phaùt trieån 20 1.2 Cô sôû khoa hoïc cuûa phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 1.1 Moät soá quan nieäm veà phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 27 1.2 Moät soá chæ tieâu ñaùnh giaù tính beàn vöõng trong phaùt trieån thuûy saûn 29 1.3Caùc lyù thuyeát kinh teá lieân quan phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn 31 1.3 Khaùi quaùt tình hình saûn xuaát vaø tieâu thuï thuûy saûn treân theá giôùi 1.1 Ñieåm qua tình hình saûn xuaát vaø tieâu thuï thuûy saûn treân theá giôùi 36 1.2 Moät soá thò tröôøng tieâu thuï thuûy saûn lôùn treân theá giôùi 38 1.3 Hieän traïng nguoàn lôïi thuûy saûn vaø nhöõng nguy cô ngheà caù theá giôùi 40 1.4 Kinh nghieäm moät soá nöôùc veà phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn vaø vaän duïng ôû Vieät Nam 41 1.1 Caùc nguyeân taéc chung ñeå baûo veä nguoàn lôïi thuûy saûn 42 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån thuûy saûn beàn vöõng cuûa caùc nöôùc treân theá giôùi42 1.5 Ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long trong chieán löôïc phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi ôû Vieät Nam vaø vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long 1.1 Khaùi quaùt quaù trình phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ôû Vieät Nam 47 1.2 Ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long trong chieán löôïc phaùt trieån kinh teá – xaõ hoäi ôû Vieät Nam vaø vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long 49 Keát luaän chöông 1 51 Chöông 2 - Ñaùnh giaù thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long nhöõng naêm qua 2.1 Toång quan veà vuøng ÑBSCL vaø tieàm naêng phaùt trieån thuûy saûn 2.1 Ñaëc ñieåm töï nhieân, taøi nguyeân vaø moâi tröôøng ñbscl 52 2.2 Tình hình phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi vuøng ñbscl 56 2.3 Ñaùnh giaù tieàm naêng phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñbscl 59 2.2 Thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng cöûu long nhöõng naêm qua 61 2.1 Thöïc traïng khai thaùc, ñaùnh baét thuûy saûn ÑBSCL 63 2.2 Thöïc traïng nuoâi troàng thuûy saûn ÑBSCL 76 2.3 Thöïc traïng cheá bieán vaø tieâu thuï thuûy saûn ÑBSCL 97 2.4 thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuyû saûn ñoàng baèng soâng cöûu long veà taøi nguyeân vaø moâi tröôøng 113 2.5 Thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuyû saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long veà xaõ hoäi 119 2.3 Moät soá vaán ñeà ruùt ra töø phaân tích thöïc traïng phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL nhöõng naêm qua 2.1 Veà kinh teá 127 2.2 Veà xaõ hoäi 130 2.3 Veà moâi tröôøng 131 2.4 Veà quy hoaïch vaø toå chöùc quaûn lyù 132 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 Keát luaän chöông 2 136 Chöông 3 – Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng ngaønh Thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 3.1 Döï baùo tình hình saûn xuaát, tieâu thuï thuûy saûn vaø nhöõng thaùch thöùc ñoái vôùi phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn trong boái caûnh toaøn caàu hoaù 3.1 Toaøn caàu hoaù kinh teá vaø nhöõng taùc ñoäng ñeán phaùt trieån beàn vöõng kinh teá – xaõ hoäi nöôùc ta 137 3.2 Moät soá döï baùo veà saûn xuaát vaø tieâu thuï thuyû saûn theá giôùi 140 3.3 Xu höôùng tieâu duøng saûn phaåm thuyû saûn thôøi gian tôùi (2006-2015) 142 3.4 Trieån voïng tieâu thuï moät soá saûn phaåm thuûy saûn chuû löïc ÑBSCL 143 3.5 Cô hoäi vaø thaùch thöùc ñoái vôùi phaùt trieån beàn vöõng thuyû saûn ÑBSCL 144 3.2 Phöông höôùng vaø muïc tieâu phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 3.1 Moät soá chuû tröông, chính saùch cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc veà phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long 148 3.2 Phöông höôùng vaø muïc tieâu phaùt trieån ngaønh thuûy saûn ñoàng baèng soâng Cöûu Long ñeán naêm 2015 149 3.3 Moät soá giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL ñeán 2015 3.1 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng khai thaùc thuûy saûn 152 3.2 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng nuoâi troàng thuûy saûn 159 3.3 Caùc giaûi phaùp phaùt trieån beàn vöõng cheá bieán, tieâu thuï thuûy saûn 170 3.4 Caùc giaûi phaùp hoã trôï phaùt trieån beàn vöõng ngaønh thuûy saûn ÑBSCL 179 3.4 Kieán nghò 191 Keát luaän chöông 3 196 Phaàn Keát luaän 197 Danh muïc coâng trình cuûa taùc giaû Taøi lieäu tham khaûo Phuï luïc TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 DANH SAÙCH CAÙC CUÏM TÖØ VAØ CHÖÕ VIEÁT TAÉT PTBV Phaùt trieån beàn vöõng TNTN Taøi nguyeân thieân nhieân KTTS Khai thaùc thuûy saûn KTHS Khai thaùc haûi saûn NTTS Nuoâi troàng thuûy saûn CB Cheá bieán CBTS Cheá bieán thuûy saûn XK Xuaát khaåu XKTS Xuaát khaåu thuûy saûn CB VAØ XKTS Cheá bieán vaø xuaát khaåu thuûy saûn ATVSTP An toaøn veä sinh thöïc phaåm GTGT Giaù trò gia taêng SXKD Saûn xuaát kinh doanh KT – XH Kinh teá – xaõ hoäi CNH, HÑH Coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù KH - CN Khoa hoïc - coâng ngheä HTX Hôïp taùc xaõ RNM Röøng ngaäp maën CSVB Cöûa soâng ven bieån CSHT Cô sôû haï taàng UBND Uyû ban nhaân daân ÑBSCL Ñoàng baèng soâng cöûu long ÑBSH Ñoàng baèng soâng hoàng BOÄ KH - ÑT Boä keá hoaïch – ñaàu tö BOÄ KH-CN Boä khoa hoïc - coâng ngheä BOÄ NN&PTNT Boä noâng nghieäp vaø phaùt trieån noâng thoân BOÄ TN-MT Boä taøi nguyeân vaø moâi tröôøng CUÏC BVMT Cuïc baûo veä moâi tröôøng VIEÄN KT&QH Vieän kinh teá vaø qui hoaïch thuûy saûn TCH Toaøn caàu hoaù HNKTQT Hoäi nhaäp kinh teá quoác teá WTO Toå chöùc thöông maïi theá giôùi FAO Toå chöùc noâng löông theá giôùi IUCN Toå chöùc baûo toàn thieân nhieân theá giôùi IMO Toå chöùc bieån quoác teá ADB Ngaân haøng phaùt trieån chaâu aù TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 WB Ngaân haøng theá giôùi ASEAN Hieäp hoäi caùc nöôùc ñoâng nam aù EU Lieân minh chaâu aâu CDS Uyû ban cuûa lieân hôïp quoác veà phaùt trieån beàn vöõng WCED Uyû ban theá giôùi veà moâi tröôøng vaø phaùt trieån VCEP Chöông trình moâi tröôøng vieät nam – canada UNDP Chöông trình phaùt trieån lieân hôïp quoác UNEP Chöông trình moâi tröôøng lieân hôïp quoác DANIDA Quyõ hoã trôï phaùt trieån ñan maïch VEPF Quyõ baûo veä moâi tröôøng vieät nam GEF Quyõ moâi tröôøng toaøn caàu WWF Quõy baûo toàn caùc loaøi ñoäng vaät hoang daõ theá giôùi MARPOL Coâng öôùc veà ngaên ngöøa oâ nhieãm töø daàu RAMSAR Coâng öôùc veà caùc vuøng ñaát ngaäp nöôùc SOLAS Coâng öôùc veà an toaøn tính maïng treân bieån CITES Coâng öôùc veà buoân baùn quoác teá nhöõng loaøi ñoäng thöïc vaät coù nguy cô bò doaï tuyeät chuûng HDI Chæ soá phaùt trieån con ngöôøi GINI Heä soá phaân hoùa thu nhaäp GDP Toång saûn phaåm trong nöôùc ICOR Chæ soá naøy cho bieát ñeå taêng leân moät ñoàng gdp caàn phaûi coù bao nhieâu ñoàng voán ñaàu tö GAP Qui phaïm thöïc haønh nuoâi thuyû saûn toát BMP Thöïc haønh quaûn lyù toát COC Qui taéc nuoâi troàng coù traùch nhieäm COQ Xaùc nhaän chaát löôïng vaø daùn nhaõn maùc saûn phaåm GMP Qui phaïm saun xuaat toat SSOP Qui phaïm veä sinh toat MSY Saûn löôïng toái ña ñöôïc pheùp khai thaùc U Nguoàn lôïi ít ñöôïc khai thaùc coøn nhieàu khaû naêng taêng saûn löôïng M Nguoàn lôïi ñöôïc khai thaùc ôû möùc ñoä vöøa phaûi coøn khaû naêng duy trì vaø taêng saûn löôïng F Nguoàn lôïi ñaõ ñöôïc khai thaùc hoaøn toaøn O Nguoàn lôïi ñaõ bò khai thaùc vöôït qua giôùi haïn cho pheùp vaø ñaõ caïn kieät D Nguoàn lôïi bò hoaøn toaøn caïn kieät, khoù khaû naêng töï taùi taïo, phaûi ñöôïc khoâi phuïc R Nguoàn lôïi ñaõ ñöôïc taùi taïo vaø khoâi phuïc laïi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Danh muïc caùc baûng Trang Baûng 1.1 Tình hình saûn löôïng vaø xuaát nhaäp khaåu thuûy saûn theá giôùi 36 Baûng 2.1 GDP chia theo khu vöïc vuøng ÑBSCL qua caùc naêm 57 Baûng 2.2 Saûn löôïng khai thaùc thuyû saûn vuøng ÑBSCL 64 Baûng 2.3 Cô caáu saûn löôïng khai thaùc thuyû saûn ÑBSCL theo saûn phaåm 65 Baûng 2.4 Taøu thuyeàn ñaùnh baét xa bôø vuøng ÑBSCL 71 Baûng 2.5 Dieän tích, saûn löôïng NTTS cuûa Vieät Nam naêm 2004 77 Baûng 2.6 Dieän tích, saûn löôïng nuoâi troàng thuûy saûn vuøng ÑBSCL 78 Baûng 2.7 Phaân tích kinh teá moät soá moâ hình saûn xuaát vuøng Baùn ñaûo Caø Mau 94 Baûng 2.8 Naêng suaát vaø hieäu quaû kinh teá cuûa moät soá moâ hình nuoâi thuûy saûn vuøng ñaát ngaäp luõ ñang hieâïn höõu ôû ÑBSCL 96 Baûng 2.9 Tình hình chaát löôïng vaø ATVSTP thuyû saûn ôû ÑBSCL 99 Baûng 2.12 Lôïi theá so saùnh haøng thuyû saûn xuaát khaåu Vieät Nam 1997-2002 107 Baûng 3.1 Caùc muïc tieâu cuûa ngaønh thuyû saûn ÑBSCL ñeán 2015 152 Baûng 3.2 Muïc tieâu khai thaùc thuûy saûn vuøng ÑBSCL ñeán 2015 153 Baûng 3.3 Muïc tieâu phaùt trieån nuoâi troàng thuyû saûn ÑBSCL ñeán 2015 161 Danh muïc caùc hình veõ, ñoà thò Trang Bieåu ñoà 2.1 Saûn löôïng thuûy saûn ÑBSCL thôøi kyø 2000-2004 61 Bieåu ñoà 2.2 Giaù trò saûn xuaát thuûy saûn ÑBSCL thôøi kyø 2000-2004 62 Bieåu ñoà 2.3 Kim ngaïch xuaát khaåu thuûy saûn vuøng ÑBSCL 101 Bieåu ñoà 3.1 Döï baùo nhu caàu tieâu thuï thuûy saûn theá giôùi nhöõng naêm tôùi 141 Sô ñoà 2.1 Caùc hình thöùc vaø ñoái töôïng nuoâi troàng thuûy saûn vuøng ÑBSCL 80 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 MÔÛ ÑAÀU 1. Lyù do choïn ñeà taøi Vieät nam laø quoác gia ven bieån ôû Ñoâng Nam aù, naèm trong vuøng khí haäu nhieät ñôùi vaø caän nhieät ñôùi, neân coù tieàm naêng thuûy saûn to lôùn, phong phuù vaø coù giaù trò cao. Ñoàng baèng soâng cöûu long (ñbscl) coù bôø bieån daøi vaø giaøu ñaát ngaäp nöôùc, laø nhöõng heä sinh thaùi thuûy sinh quan troïng, laø nôi cung caáp nguoàn taøi nguyeân ña daïng sinh hoïc ñeå phaùt trieån laâu daøi ngaønh thuûy saûn.