CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu Đề tài xây dựng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học đã được nhiều người nghiên cứu trên các bộ môn khác nhau như môn Văn Học, Lịch Sử,Vật lí .Trong các đề tài đó tác giả thường xây dựng hệ thống câu hỏi dựa trên một số kỹ năng đặt câu hỏi theo các mức độ nhận thức tăng dần của Bloom. Tuy nhiên các tác giả vẫn thường chỉ tập trung xây dựng câu hỏi trong bài giảng nên chưa phát huy hết tính tích cực, chủ động, cũng như chưa có sự tập trung vào rèn các kỹ năng khác cho người học. Do đó luận án này sẽ tập trung xây dựng một hệ thống câu hỏi giúp phát huy tính tích cực cho người học qua từng giai đoạn chiếm lĩnh tri thức, cũng như giúp định hướng trong quá trình tự học, tự tìm kiếm tri thức mới một cách chủ động, hình thành các kĩ năng, thái độ đối với môn học.
Cơ sở thực tiễn 1. Thực trạng của việc sử dụng câu hỏi trong dạy học ở trường THPT Trong giáo dục phổ thông, việc đặt câu hỏi giúp học sinh phát huy năng lực tư duy, sáng tạo. Đây là phương pháp dạy học đem lại nhiều hiệu quả nhưng hiện nay cách đặt câu hỏi lại tồn tại rất nhiều thiếu sót và không đạt được hiệu quả tối đa của việc sử dụng câu hỏi. Đặt câu hỏi là trung tâm của phương pháp dạy học tích cực.
Điều quan trọng là phải lựa chọn được loại câu hỏi thích hợp để kích thích tư duy của học sinh và thu hút họ vào các cuộc thảo luận hiệu quả. Phương pháp dạy học bằng cách đặt câu hỏi được thực hiện thông qua việc đặt ra những câu hỏi thăm dò và thách thức nhắm đến các kỹ năng tư duy bậc cao như phân tích, tổng hợp và đánh giá. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đưa ra các câu hỏi có tính thách thức có thể kích thích học sinh khám phá các ý tưởng và ứng dụng kiến thức mới vào nhiều tình huống khác. Song thực trạng trong các trường phổ thông hiện nay, trong quá trình dạy học giáo viên chủ yếu đặt câu hỏi nội dung bài học, nó chỉ giúp cho học sinh nhớ nội dung một cách máy móc và thụ động mà không thể phát huy được khả năng tư duy, sáng tạo của các em.
Qua kết quả phiếu điều tra ở phụ lục 6 đã cho thấy số lượng học sinh hứng thú với môn vật lí rất ít chỉ đạt 22 % , 71 % số học sinh không tham gia trả lời câu hỏi hoặc trả lời một cách miễn cưỡng các câu hỏi của giáo viên trong giờ học, giáo viên đưa ra câu hỏi chưa phù hợp thường dễ quá hoặc khó quá. Trong giờ học số lượng học sinh chú ý vào bài giảng chỉ chiếm 31 % và các em chưa có ý thức trau dồi kiến thức ngoài giờ học. Nguyên nhân của những hạn chế này là: - Câu hỏi nội dung dễ trả lời, rõ ràng và giáo viên có thể đặt câu hỏi nội dung một cách dễ dàng không mất nhiều thời gian để nghiên cứu. - Giáo viên thường chỉ nhấn mạnh nội dung thực tại, những kiến thức có trong học liệu nên ít khi nghiên cứu đưa ra những câu hỏi gợi mở để rèn luyện các kĩ năng khác cho học sinh.
- Giáo dục nước ta còn nặng về kiến thức, đó cũng là một áp lực khiến giáo viên dành nhiều thời gian để truyền đạt kiến thức trong bài học mà ít tập trung hơn vào rèn luyện kĩ năng. - Khi thiết kế những câu hỏi sáng tạo giáo viên mất nhiều thời gian, công sức, đào sâu suy nghĩ nhiều hơn nhưng trình độ giáo viên không đủ tinh lực, cũng như không dành nhiều thời gian để nghiên cứu. - Câu hỏi sáng tạo nâng cao được nhiều kĩ năng cho người học nhưng không được dùng nhiều để thi, bởi đề thì vẫn còn yêu cầu cao đối với câu hỏi ghi nhớ do đó giáo viên tập trung câu hỏi ghi nhớ nhiều hơn. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra trong quá trình sử dụng câu hỏi giáo viên chưa chú ý tích cực hóa được đa số học sinh trong lớp.
Câu hỏi được sử dụng chỉ tích cực hóa được một nhóm đối tượng như đặt câu hỏi khó thường chỉ có những học sinh khá giỏi chú ý còn học sinh yếu không hiểu được vấn đề nên nản chí, không tập trung, ngược lại giáo viên đặt câu hỏi dễ quá không gây được hứng thú đối với những học sinh khá giỏi. Một số giáo viên chưa tâm lí, còn khắt khe, chưa tạo được mối quan hệ tốt với học sinh làm cho học sinh còn dè dặt, không hưởng ứng trong quá trình trả lời câu hỏi. Do đó việc đặt câu hỏi trong dạy học ở trường THPT còn chưa đạt hiệu quả cao, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh và rèn được các kĩ năng học tập cho các em. Một số biện pháp để nâng cao chất lượng việc sử dụng câu hỏi có hiệu quả trong dạy học Một câu hỏi có hiệu quả phải thể hiện ở chất lượng câu hỏi và tương đối mở để lôi cuốn học sinh tham gia tranh luận.
Các câu hỏi yêu cầu học sinh tự bảo vệ ý kiến và giải thích lý do của mình gọi là những câu hỏi mở. Các câu hỏi đóng là những câu hỏi có giới hạn, cho phép 1-2 học sinh trả lời đúng hoặc sai. Câu hỏi mở kích thích học sinh đào sâu suy nghĩ và đưa ra nhiều quan điểm. Không chỉ có một câu trả lời đúng.
Đưa ra các câu hỏi mở cho nhóm học sinh sẽ thu được vô số các ý tưởng và câu trả lời khác nhau. Các câu hỏi mở: - Cho học sinh biết điều gì có giá trị và điều gì quan trọng - Khơi gợi nhiều đáp án đa dạng - Kích thích trao đổi giữa giáo viên, học sinh - Thúc đẩy thảo luận và tranh luận trong lớp 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặt câu hỏi hiệu quả cần có sự tham gia của cả giáo viên và học sinh, quan trọng là giáo viên cần phải tạo “thời gian chờ” trước khi yêu cầu trả lời. Thời gian chờ được định nghĩa là khoảng thời gian giữa câu hỏi mà giáo viên nêu ra với một câu trả lời tiếp đó của học sinh. Nó giúp cho học sinh có cơ hội suy ngẫm trước khi nói ra câu trả lời.
Nhất thiết phải cho phép nhiều học sinh đưa ra nhiều ý tưởng thay vì chỉ một vài em. Bất cứ học sinh nào muốn chia sẻ ý kiến đều nên được tạo cơ hội. Nếu thời gian không cho phép, những học sinh này cần phải có nơi để chia sẻ, ví dụ như sổ ghi chép, nhật ký học tập. để ghi lại những ý tưởng có thể sử dụng thảo luận sau này.
Giáo viên đưa ra câu hỏi ngắn gọn, súc tích, có mục đích rõ ràng, phù hợp với hệ thống kiến thức, từng giai đoạn của quá trình dạy học và phù hợp với năng lực của học sinh. Giáo viên phải tích cực trau dồi chuyên môn nghiệp vụ, đầu tư cho chất lượng các bài giảng trước khi lên lớp, căn cứ vào từng tiết học, từng bài học cụ thể, giáo viên có thể vận dụng các phương pháp dạy học khác nhau, để thu hút sự tò mò, hiếu kỳ, kích thích sự hứng thú của người học. Hệ thống câu hỏi cũng phải hết sức chú ý không nên dễ quá hoặc khó quá, cũng không nên quá ngắn hoặc quá dài, câu hỏi cũng nên theo kiểu gợi mở, gắn liền với đời sống thực tiễn. Mặt khác, trước mỗi giờ dạy, bằng khả năng nghiệp vụ của mình, giáo viên có thể tạo ra một bầu không khí gần gũi, thân thiện, cởi mở cho người học để rút ngắn khoảng cách giữa thầy và trò giúp học sinh mạnh dạnh, tự tin hơn trong quá trình vấn đáp câu hỏi.
Cơ sở lí luận về câu hỏi trong dạy học 1. Khái niệm câu hỏi trong dạy học Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người học cần giải quyết. Theo nhà bác học Aristot 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com câu hỏi có cấu trúc gồm cái đã biết, cái chưa biết (cái cần tìm) và Đề Các đã cho rằng phải có tỉ lệ phù hợp giữa hai đại lượng đó thì chủ thể nhận thức mới xác định được phương hướng mình phải làm gì để trả lời câu hỏi đó. Trong dạy học, mỗi loại câu hỏi đều có ý nghĩa vị trí nhất định.
Việc xây dựng lựa chọn và sử dụng câu hỏi phải phù hợp với nhiệm vụ dạy học và khả năng nhận thức của người học. Theo nhiệm vụ dạy học: có câu hỏi tái hiện, câu hỏi gợi mở, câu hỏi củng cố, câu hỏi kiến thức, câu hỏi hệ thống hóa kiến thức cho ôn tập. Theo mức độ tham gia của hoạt động nhận thức của người học: có câu hỏi tái tạo và câu hỏi sáng tạo. Theo mức khái quát của vấn đề: có câu hỏi khái quát, câu hỏi theo chủ đề, câu hỏi theo nội dung bài học.
Chức năng của việc đặt câu hỏi trong dạy học a. Đối với người học Câu hỏi là phương tiện dùng trong dạy và học, là nguồn để hình thành kiến thức, kỹ năng cho người học. Khi người học tìm được câu trả lời là đã tìm ra được kiến thức mới, đồng thời cũng được củng cố và vận dụng những kiến thức đã biết. Do đó câu hỏi là phương tiện rèn luyện và phát triển tư duy.
Người học phải phân tích xác định mối quan hệ, so sánh, đối chiếu những điều đã cho và những điều đang cần tìm, điều đó làm cho người học luôn phải suy nghĩ tìm tòi dẫn đến tư duy được phát triển, phát huy năng lực tự lực. Khi người học trả lời được câu hỏi họ sẽ có cảm giác đã thành công, do đó kích thích sự hứng thú, động lực cho người học tiếp tục chiếm lĩnh tri thức mới. Ngoài ra việc đặt câu hỏi và trả lời câu hỏi làm cho quá trình dạy học trở nên sôi nổi hơn tránh tình trạng đọc chép ghi nhớ máy móc, giúp người học ghi nhớ kiến thức một cách tự nhiên và sâu sắc. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.