Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về dân chủ, quyền làm chủ của nhân dân Cùng với quá trình đổi mới, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, yêu cầu phát huy dân chủ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội đặt ra hết sức cấp bách ở nước ta. Vì vậy, các hoạt động nghiên cứu để tìm ra các giải pháp hữu hiệu đảm bảo thực hiện dân chủ nói chung và dân chủ ở cơ sở nói riêng đã và đang được thực hiện ở nước ta trong những năm gần đây. Các nghiên cứu được công bố dưới nhiều dạng khác nhau: báo cáo tổng hợp và kiến nghị của các đề tài nghiên cứu các cấp, các bài báo khoa học, các luận án và luận văn trong các lĩnh vực, chuyên ngành Luật học, hành chính học, xã hội học, chính trị học, tư tưởng Hồ Chí Minh.
Các công trình ấy có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận án vì nó đề cập đến các vấn đề lý luận về dân chủ, quyền làm chủ của nhân dân; lý luận về nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; vai trò của hệ thống chính trị trong việc bảo đảm thực hiện quyền dân chủ của công dân. Đây là những vấn đề thu hút sự quan tâm rất lớn của các học giả nước ngoài - nơi có những tranh luận khoa học sôi nổi về dân chủ trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Vì vậy, luận án chỉ tổng quan một số công trình nghiên cứu mang cơ bản nằm trong khả năng thu thập tư liệu của tác giả như sau. Cuốn sách “Dân chủ” của Gioóc-giơ Mác-se - nguyên Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Pháp (Nxb.
Sự thật, HN, 1992) [37] gồm 5 phần, có tính luận chiến những vấn đề nóng bỏng và thiết thực liên quan đến nhận thức và thực hiện dân chủ trên thế giới, nhận diện bản chất nền dân chủ tư sản hiện đại, những bài học từ cuộc khủng hoảng mô hình chủ nghĩa xã hội tại Liên Xô và Đông Âu. Từ những thành công và thất bại của CNXH hiện thực, tác giả cho rằng, chủ nghĩa xã hội, nền dân chủ mới không được xác định một lần là xong, mà là một 6 quá trình cải tạo xã hội lâu dài do nhân dân thúc đẩy nhằm sáng tạo những điều kiện của một nền văn minh thực sự của con người. Cuốn sách “Các mô hình quản lý nhà nước hiện đại” của tác giả David Held (bản dịch của Phạm Nguyên Trường; Đinh Tuấn Minh hiệu đính, Nxb Tri Thức, Hà Nội, 2013) [23]. Cuốn sách đã trình bày, phân tích các mô hình dân chủ và những biến thể của nó.
Tác giả cho rằng, dân chủ có một lịch sử phức tạp với nhiều quan niệm khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, và mô hình dân chủ là rất đa dạng; chúng ta không thể hài lòng với những mô hình dân chủ hiện hữu tại các nước tự coi mình là hình mẫu, bản thân hình mẫu dân chủ cần được thẩm định bởi các tầng lớp xã hội, bởi nhân dân. Cuốn sách “Dân chủ trực tiếp, sổ tay IDEA quốc tế” của Viện quốc tế về dân chủ và hỗ trợ bầu cử (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) [130]. Cuốn sách trình bày tổng quan về việc vận dụng dân chủ trực tiếp, nhất là trưng cầu ý dân, sáng kiến công dân, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi miễn được thực hiện ở các vùng trên thế giới. Ở đây, dân chủ được tiếp cận theo nghĩa là chế độ chính trị, hệ thống tổ chức quyền lực và cơ chế, quy trình vận hành hệ thống dân chủ.
Theo đó, dân chủ trực tiếp được xem là một cơ chế độc đáo khuyến khích sự tham gia của công dân và tự do ngôn luận để thúc đẩy xây dựng nền dân chủ trong các xã hội đang phát triển. Cuốn sách“Dân chủ và tiến bộ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội”của tác giả O. Bogomolov - Thông tin những vấn đề lý luận (phục vụ lãnh đạo, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) [97]. Trong công trình này, tác giả đã trình bày các nguyên tắc nền tảng của dân chủ; cuộc khủng hoảng của dân chủ Phương Tây; mối quan hệ giữa dân chủ và phát triển ở các nước trên thế giới và ở Nga.
Tác giả cho rằng, chính ảnh hưởng của Liên Xô và những thành tựu mà Liên Xô đạt được trong lĩnh vực xã hội đã thúc đẩy sự ra đời của mô hình nhà nước phúc lợi. Theo đó, ở Nga hiện nay, việc xây dựng nhà nước phúc lợi theo mô hình Bắc Âu là phù hợp với tâm lý của nhiều người và phù hợp với kinh nghiệm lịch sử của thời kỳ XHCN. 7 Cuốn sách“Chế độ dân chủ, nhà nước và xã hội”( 2008) của N. Tri Thức, Hà Nội [98] trình bày nhiều vấn đề về dân chủ, trong đó phân tích các quan niệm khác nhau về dân chủ; giá trị dân chủ; cơ chế dân chủ; thể chế dân chủ, cấu trúc của chế độ dân chủ.
Các tác giả cho rằng, dân chủ XHCN theo mô hình Xô Viết chỉ là một chế độ “toàn trị”, xa lạ với nguyên tắc, giá trị dân chủ nên nó đã thành quá khứ của nước Nga. Lập trường của cuốn sách này có điểm khác biệt với quan điểm phổ biến ở Việt Nam hiện nay, vì cuốn sách đề cao nền dân chủ đa nguyên, điều đó chỉ phù hợp với các nước phương Tây tư bản chủ nghĩa. Các tác giả cuốn “Dân chủ ở xã, phường, thị trấn với các quyền dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” (2003), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội [128] đã cho rằng, việc thực hiện dân chủ ở xã, phường và thị trấn vẫn còn gặp nhiều khó khăn; không phải nơi nào, lúc nào cũng thực hiện được dân chủ; vẫn còn nhiều điều bức xúc trong nhân dân; tình trạng khiếu kiện, tố cáo vẫn còn xuất hiện ở nhiều nơi. Nguyên nhân của tình trạng này bắt nguồn từ chỗ, ý thức làm chủ, tính tích cực, chủ động trong nhân dân ở nhiều nơi chưa cao; người dân thiếu thông tin về các vấn đề quan trọng ở địa phương, không hiểu biết về quyền và nghĩa vụ của mình; nhiều cán bộ cấp xã còn hạn chế về chuyên môn, thiếu hiểu biết về pháp luật; sự công khai, minh bạch chưa được bảo đảm một cách vững chắc; nhân dân chưa thực hiện được quyền kiểm tra, giám sát.
Các tác giả phần nào đã phản ánh một cách tổng thể về thành tựu và nguyên nhân yếu kém của việc thực hiện dân chủ và đề ra một số giải pháp cơ bản, nhưng những giải pháp đó là những giải pháp chung cho mọi loại hình dân chủ ở cơ sở. Cuốn sách “Thể chế dân chủ và phát triển nông thôn hiện nay” (2005), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội của Nguyễn Văn Sáu và Hồ Văn Thông [111] phân tích cụ thể vấn đề phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở nông thôn, lý luận chung về dân chủ và thực hiện dân chủ ở Việt Nam hiện nay. Theo các tác giả, quá trình từ nghiên cứu lý luận sang thực hành dân chủ cho thấy yêu cầu 8 khách quan của xã hội đang vận động trên lộ trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời phản ánh một bước trưởng thành về ý thức xã hội, nhu cầu về dân chủ của dân chúng. Khi đề cập bản chất nhiều thứ bậc của phạm trù dân chủ và nội dung toàn diện của nó, các tác giả cho rằng, dân chủ với tư cách là một giá trị xã hội, dân chủ với tư cách là một thể chế, chúng không tách rời nhau trong các xã hội có phân chia giai cấp.
Biện chứng của dân chủ thể hiện ở sự liên kết, thống nhất và chi phối nhau giữa tính giai cấp của dân chủ và yếu tố dân tộc, nhân loại. Nhất quán quan điểm “chính trị là sự nghiệp của quần chúng, do quần chúng làm nên và quần chúng quyết định”, các tác giả đề xuất giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị; xây dựng ý thức và phát triển năng lực dân chủ của quần chúng. Bài viết “Dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội trong phát triển bền vững” (2007), Tạp chí Triết học số 7 (206) của tác giả Hoàng Chí Bảo [13] đã phân tích vai trò của dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội trong phát triển bền vững. Tác giả cho rằng, nền tảng văn hoá của phát triển bền vững là dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội; đó là những giá trị văn hoá trong phát triển bền vững; xây dựng và thực hành văn hoá phát triển phải theo hệ giá trị dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội.
Dân chủ, đoàn kết và đồng thuận có mối liên hệ logíc và lịch sử rất mật thiết với hòa bình, hợp tác và phát triển ở cấp độ toàn cầu. Mối liên hệ mật thiết này cũng hiển thị hết sức rõ ràng trong đời sống thực tiễn đổi mới và phát triển của từng dân tộc và quốc gia. Đó là liên hệ giữa dân chủ, đoàn kết và đồng thuận với đổi mới (cải cách), ổn định và phát triển. Thực tiễn và lý luận đều cho thấy một cách rõ ràng là, dân chủ đối lập với quan liêu, chuyên chế, độc tài mà tổn hại gây ra từ mặt đối lập này là tham nhũng.
Nó chẳng những gây thiệt hại tới lợi ích của dân mà còn làm tổn thương và đe dọa xã hội về mọi mặt; nó đe dọa sự không bình yên của thể chế nhà nước và chế độ chính trị, phá hoại công bằng xã hội, làm suy đồi đạo đức, làm rạn nứt lòng tin của dân chúng, kìm hãm phát triển và dẫn tới nguy cơ phản phát triển. Sự phát triển yếu ớt của dân chủ là mảnh đất tốt dung dưỡng cho tham 9 nhũng, cho những tha hóa của thể chế và quyền lực. Trong các trường hợp này, nhà nước không còn là đại biểu, đại diện cho quyền lực của nhân dân nữa; nó đã trở nên xa lạ và chống lại nhân dân trên thực tế, mặc dù vẫn có thể nhân danh xã hội và nhân dân trên danh nghĩa với cái vỏ pháp lý hình thức. Không chỉ thế, sự yếu kém và sự thiếu vắng giá trị dân chủ là một trong những lực cản lớn nhất của phát triển, là sự thiếu hụt chính trị - pháp lý và nhân văn lớn nhất của tiến bộ xã hội.