Luận văn: Phát huy nghệ thuật sơn mài truyền thống Bình Dương từ năm 1986 đến nay

Luận văn khám phá quá trình phát huy nghệ thuật sơn mài truyền thống Bình Dương từ năm 1986, đánh giá giá trị văn hóa và sự phát triển.

• Trường học: Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Mỹ thuật
• Đề tài: Phát huy nghệ thuật sơn mài truyền thống Bình Dương từ 1986 đến nay
• Loại tài liệu: Luận văn
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Khái quát nghề sơn cổ truyền Việt Nam
• 1.2. Sự hình thành và phát triển nghề sơn mài truyền thống Bình Dương
• 1.2.1. Tổng quan lịch sử - văn hóa tỉnh Bình Dương
• 2. CHƯƠNG 2: SƠN MÀI BÌNH DƯƠNG TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI
• 3. CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG TRONG SÁNG TÁC CỦA BẢN THÂN
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghệ thuật sơn mài và sơn mài truyền thống Bình Dương

Nghệ thuật sơn mài là một phần không thể thiếu trong văn hóa Việt Nam, đặc biệt là ở Bình Dương. Từ năm 1986 đến nay, sơn mài truyền thống đã trải qua nhiều thăng trầm, nhưng vẫn giữ được vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa và nghệ thuật. Bình Dương là một trong số ít địa phương duy trì sản xuất hàng sơn mài thủ công mỹ nghệ, phục vụ cả trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển của sơn mài hiện đại đã đặt ra nhiều thách thức cho việc bảo tồn di sản sơn mài truyền thống.

1.1. Lịch sử sơn mài Bình Dương

Lịch sử sơn mài ở Bình Dương gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Từ thế kỷ XVII, nghề sơn mài đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống kinh tế và văn hóa của người dân. Các sản phẩm sơn mài không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng mà còn được trao đổi, buôn bán rộng rãi. Bình Dương cũng là nơi lưu giữ nhiều hiện vật sơn mài trong các công trình kiến trúc cổ, như chùa Hội Khánh, với các bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng.

1.2. Văn hóa Bình Dương và sơn mài

Văn hóa Bình Dương được thể hiện rõ nét qua nghệ thuật sơn mài. Các sản phẩm sơn mài không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn phản ánh đời sống tinh thần và tín ngưỡng của người dân. Nghệ nhân sơn mài đã góp phần tạo nên những tác phẩm độc đáo, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Tuy nhiên, sự xâm nhập của các nền văn hóa khác và xu hướng thương mại hóa đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và giá trị của sơn mài truyền thống.

II. Phát triển sơn mài từ 1986 đến nay

Từ năm 1986, sơn mài Bình Dương đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với nhiều thách thức, như việc sử dụng sơn công nghiệp thay thế cho sơn truyền thống, dẫn đến sự xuống cấp về chất lượng và giá trị nghệ thuật. Nhiều nghệ nhân sơn mài đã phải bỏ nghề, và số lượng cơ sở sản xuất sơn mài giảm đi đáng kể.

2.1. Thực trạng sơn mài hiện đại

Sơn mài hiện đại đang đối mặt với nhiều vấn đề, từ việc sử dụng chất liệu không phù hợp đến sự thiếu hụt nguồn nhân lực có tay nghề cao. Nhiều sản phẩm sơn mài xuất khẩu bị trả lại do chất lượng kém, gây thiệt hại lớn về kinh tế và uy tín của sơn mài Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự quan tâm và đầu tư từ các cấp chính quyền và cộng đồng để bảo tồn và phát triển sơn mài truyền thống.

2.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển

Để bảo tồn sơn mài, cần có những giải pháp đồng bộ, từ việc đào tạo nghệ nhân sơn mài đến việc quảng bá và nâng cao nhận thức về giá trị của sơn mài truyền thống. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khôi phục và phát triển ngành nghề này. Bên cạnh đó, việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong sáng tác và sản xuất sơn mài sẽ giúp tạo ra những sản phẩm có giá trị cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường trong và ngoài nước.

III. Giá trị và ứng dụng của sơn mài Bình Dương

Sơn mài Bình Dương không chỉ là một ngành nghề thủ công mà còn là một phần quan trọng của văn hóa Bình Dương. Các sản phẩm sơn mài không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn có giá trị kinh tế lớn, góp phần tạo công ăn việc làm và thúc đẩy phát triển du lịch. Sơn mài truyền thống Việt Nam cũng là một di sản văn hóa cần được bảo tồn và phát huy trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3.1. Giá trị nghệ thuật và văn hóa

Sơn mài truyền thống mang trong mình những giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc, phản ánh tinh hoa của dân tộc. Các tác phẩm sơn mài không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, thể hiện sự sáng tạo và tài năng của nghệ nhân sơn mài. Bình Dương đã và đang góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị này.

3.2. Ứng dụng trong đời sống hiện đại

Trong đời sống hiện đại, sơn mài không chỉ được sử dụng trong các tác phẩm nghệ thuật mà còn được ứng dụng rộng rãi trong trang trí nội thất, đồ dùng gia đình, và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại đã tạo ra những sản phẩm sơn mài độc đáo, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng. Điều này mở ra nhiều cơ hội phát triển cho sơn mài Bình Dương trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật sơn truyền thống Việt Nam có bề dày lịch sử khoảng 2500 năm, khởi nguồn từ nền văn hóa Đông Sơn và phát triển rực rỡ qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn. Tại vùng đất Bình Dương với lịch sử gần 300 năm hình thành, nghề sơn mài gắn bó mật thiết với điêu khắc, trang trí kiến trúc đình chùa và nhà cổ, tạo nên một bản sắc mỹ thuật đặc sắc của vùng đất phương Nam.

Bước vào thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 đến nay, sự mở cửa kinh tế và xu hướng thương mại hóa đã mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt nghệ thuật sơn mài Bình Dương trước những thách thức nghiêm trọng. Tình trạng lạm dụng sơn công nghiệp, chất liệu tổng hợp kém chất lượng để tối ưu hóa lợi nhuận trước mắt đã làm suy giảm giá trị thẩm mỹ truyền thống. Hệ quả là nhiều đơn hàng xuất khẩu bị trả về, làm giảm uy tín thương hiệu và khiến số lượng hộ gia đình làm nghề tại làng Tương Bình Hiệp giảm từ mức hơn 740 hộ trong giai đoạn hoàng kim xuống mức đáng báo động.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện các giá trị kỹ thuật, chất liệu, ngôn ngữ tạo hình và khuynh hướng phát triển của sơn mài Bình Dương trong giai đoạn từ năm 1986 đến nay. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm rõ quá trình chuyển dịch từ mỹ thuật cổ truyền sang mỹ thuật ứng dụng hiện đại, phân tích quy trình chế tác phức tạp với khoảng 25 công đoạn khắt khe. Đồng thời, đề tài đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, gắn kết mỹ thuật truyền thống với phát triển kinh tế địa phương và du lịch bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng mỹ học Mác - Lênin kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ giữa điều kiện kinh tế - xã hội với sự phát triển của nghệ thuật tạo hình. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và lý thuyết tiếp biến văn hóa trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

Khung lý thuyết của luận văn xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi:

1. Chất liệu sơn ta tự nhiên: Nhựa cây sơn thuộc họ thực vật tự nhiên, đóng vai trò kết dính và tạo độ bóng trong sâu độc đáo.
2. Kỹ thuật làm vóc: Quy trình tạo dựng cốt phôi nền tảng bằng phương pháp hom, bó, lót và mài phẳng.
3. Kỹ thuật thể hiện: Phương pháp kết hợp đa chất liệu như cẩn ốc, vỏ trứng, dát vàng bạc lá, phủ cánh gián.
4. Triết lý tạo hình sơn mài: Nguyên lý nghệ thuật mài lộ lớp màu ở tầng sâu, chuyển hóa việc mài phẳng thành quá trình vẽ sáng tạo.

Cơ sở lý luận của đề tài kế thừa có chọn lọc từ hơn 40 công trình học thuật, tiêu biểu là các nghiên cứu kỹ thuật sơn mài của Phạm Đức Cường năm 1982 và các tư liệu mỹ thuật của Hội Văn học Nghệ thuật Bình Dương.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Thư viện Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện tỉnh Bình Dương cùng khối dữ liệu sơ cấp thu thập qua điền dã thực địa trong suốt 24 tháng.

Về phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu định hướng nhằm khảo sát sâu 45 hiện vật, tác phẩm và sản phẩm mỹ thuật tiêu biểu từ các di tích kiến trúc cổ như chùa Hội Khánh xây dựng năm 1741, đình Bà Lụa năm 1861 đến các sản phẩm đương đại. Cỡ mẫu phỏng vấn chuyên sâu bao gồm 15 nghệ nhân lão thành, họa sĩ và giảng viên mỹ thuật có thâm niên từ 30 đến hơn 50 năm kinh nghiệm tại các làng nghề Tương Bình Hiệp, Tân An và trường đào tạo nghề.

Lý do lựa chọn phương pháp so sánh lịch sử kết hợp phân tích mỹ thuật học xuất phát từ đặc thù chuyển dịch công nghệ của ngành nghề. Phương pháp này cho phép đánh giá chính xác sự khác biệt về độ bền cơ học, hiệu quả thị giác giữa quy trình làm vóc truyền thống 3 đến 6 tháng với quy trình rút gọn 10 đến 15 ngày bằng vật liệu hiện đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu khẳng định sự chuyển dịch cơ cấu vật liệu cốt vóc từ gỗ tự nhiên sang gỗ công nghiệp MDF, composite, polymer và đất nung. Việc áp dụng tấm MDF từ năm 2001 đã giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị vóc từ khoảng 30 ngày xuống còn 10 đến 15 ngày, giảm hơn 50% chi phí nhân công mà vẫn đảm bảo độ ổn định bề mặt phẳng cho các sản phẩm tranh khổ lớn.

Thứ hai, quá trình cải tiến chất liệu phủ với việc đưa sơn Nhật, sơn polycite và keo PU vào sản xuất thủ công mỹ nghệ giúp giảm thời gian ủ khô giữa các lớp từ 3 đến 5 ngày xuống dưới 24 giờ. Nhờ đó, năng suất chế tác sản phẩm hàng loạt tăng trưởng ước tính trên 65% so với quy trình sử dụng 100% sơn ta cổ truyền.

Thứ ba, sự đa dạng hóa vượt bậc trong kỹ thuật tạo chất và trang trí hiện đại. Luận văn ghi nhận sự bứt phá của kỹ thuật cẩn vỏ trứng diễn tả sắc độ sáng tối phức tạp, kỹ thuật vuốt đuôi cá vàng bằng sơn cẩm sắc dát vàng của nghệ nhân Nguyễn Thị Hòa đạt giải thưởng Bàn tay vàng năm 1997, cùng sáng kiến cẩn nan tre và vỏ cây tràm xuất hiện từ năm 2004 của nghệ nhân Bùi Văn Thanh với hơn 40 năm tuổi nghề.

Thứ tư, nghiên cứu chỉ ra sự suy giảm mạnh mẽ về quy mô làng nghề truyền thống. Báo cáo chính quyền địa phương cho thấy làng Tương Bình Hiệp từng có hợp tác xã với hơn 160 xã viên, thu hút 744 hộ gia đình tham gia và trên 1500 lao động vào thập niên 1980 - 1990. Tuy nhiên, đến giai đoạn hội nhập sâu, số hộ duy trì làm nghề thủ công truyền thống đã giảm đi hơn 60% do áp lực cạnh tranh giá thành từ các mặt hàng công nghiệp giá rẻ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng phân hóa chất lượng bắt nguồn từ xu hướng thương mại hóa thiếu kiểm soát. Một số cơ sở sản xuất lạm dụng sơn xây dựng và hóa chất tổng hợp để hạ giá thành, dẫn đến tình trạng bong tróc khi xuất khẩu sang các thị trường có khí hậu lạnh như Châu Âu hay Bắc Mỹ.

Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây của Thái Kim Điền năm 2005 về kỹ thuật hội họa sơn mài, luận văn này mở rộng phạm vi chứng minh rằng việc kết hợp vật liệu mới như polymer và composite trong tạo dáng bình gốm, tượng tròn là bước tiến tất yếu của mỹ thuật ứng dụng. Vật liệu mới không triệt tiêu tính truyền thống nếu người nghệ nhân giữ vững cốt lõi kỹ thuật mài, lót và phủ bóng.

Dữ liệu khảo sát về sự biến động số lượng cơ sở sản xuất và thời gian chế tác qua các mốc lịch sử từ năm 1986, 2000 đến giai đoạn hiện nay có thể được mô tả hiệu quả qua bảng so sánh đa tiêu chí và biểu đồ cột trực quan. Biểu đồ sẽ thể hiện rõ sự tương phản giữa thời gian hoàn thiện sản phẩm sơn ta truyền thống kéo dài từ 90 đến 180 ngày so với sản phẩm ứng dụng vật liệu mới chỉ từ 10 đến 15 ngày, từ đó cung cấp căn cứ thực chứng cho các định hướng phát triển công nghiệp văn hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành quy chuẩn kiểm định và chứng nhận xuất xứ làng nghề: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bình Dương chủ trì phối hợp với Hiệp hội Sơn mài Điêu khắc xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm xuất khẩu. Mục tiêu đạt 100% cơ sở sản xuất tại làng nghề Tương Bình Hiệp được cấp nhãn hiệu tập thể trước năm 2027 nhằm ngăn chặn hàng giả, hàng kém chất lượng.

2. Đổi mới chương trình đào tạo và hỗ trợ tài năng trẻ: Trường Trung học Mỹ thuật Bình Dương thực hiện chuẩn hóa giáo trình giảng dạy chuyên sâu về kỹ thuật sơn ta truyền thống kết hợp công nghệ vật liệu mới. Phấn đấu đào tạo tối thiểu 300 thợ bậc cao và họa sĩ tạo hình trong giai đoạn 2026 - 2030, đồng thời áp dụng chính sách trợ giá 50% chi phí nguyên vật liệu thực hành cho học viên ngành sơn mài.

3. Quy hoạch vùng nguyên liệu và thiết lập chuỗi cung ứng bền vững: Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương liên kết với các tỉnh trung du phía Bắc như Phú Thọ để thu mua ổn định khoảng 50 đến 70 tấn nhựa sơn ta nguyên chất mỗi năm. Đảm bảo nguồn cung vàng bạc quỳ từ làng nghề Kiêu Kỵ và quặng son tự nhiên với mức giá bình ổn cho các nghệ nhân địa phương trong vòng 3 năm tới.

4. Tích hợp du lịch văn hóa trải nghiệm và chuyển đổi số thương mại: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương triển khai đề án Không gian di sản làng nghề sơn mài gắn với các tour du lịch sinh thái ven sông Sài Gòn. Đặt mục tiêu thu hút trên 50.000 lượt khách quốc tế mỗi năm và thúc đẩy doanh thu bán hàng mỹ nghệ qua các sàn thương mại điện tử toàn cầu tăng trưởng 20% mỗi năm đến năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Mỹ thuật, Lý luận Lịch sử Mỹ thuật, Mỹ thuật ứng dụng: Luận văn cung cấp nguồn tư liệu học thuật phong phú về lịch sử phát triển, cấu trúc tạo hình và 25 công đoạn chế tác sơn mài chuẩn mực.

2. Nghệ nhân, họa sĩ sáng tác và thợ thủ công tại các làng nghề truyền thống: Tài liệu mang lại cái nhìn chuyên sâu về các kỹ thuật độc đáo như vuốt đuôi cá vàng, cẩn vỏ trứng, cẩn vỏ cây tràm và giải pháp xử lý chất liệu sơn cánh gián, sơn then.

3. Doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu đồ gỗ mỹ nghệ và nhà thiết kế nội thất: Đơn vị kinh doanh có thể khai thác các dữ liệu về ứng dụng vật liệu nền mới như tấm MDF, polymer, composite và đất nung để tối ưu hóa năng suất và hạ giá thành sản phẩm.

4. Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách di sản: Công trình cung cấp cơ sở thực tiễn vững chắc với 45 phụ lục hình ảnh và số liệu thống kê để xây dựng các đề án bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ thuật sơn mài Bình Dương có nguồn gốc lịch sử từ thời điểm nào? Nghề sơn mài Bình Dương gắn liền với dòng người di dân gốc Ngũ Quảng từ thế kỷ 17, trải qua gần 300 năm phát triển song hành cùng nghệ thuật điêu khắc gỗ, tạc tượng tại các công trình cổ như chùa Hội Khánh xây năm 1741 và đình Bà Lụa năm 1861.

Một tác phẩm sơn mài truyền thống hoàn chỉnh cần bao nhiêu thời gian và công đoạn chế tác? Quy trình chế tác truyền thống đòi hỏi khoảng 25 công đoạn khắt khe, chia làm hai giai đoạn chính là làm vóc nền và thể hiện tạo hình. Tổng thời gian hoàn thiện một tác phẩm sơn ta đạt chuẩn thường kéo dài từ 3 đến 6 tháng, thậm chí lên đến 1 đến 2 năm đối với các tác phẩm nghệ thuật khổ lớn.

Sự khác biệt căn bản giữa sơn ta tự nhiên và sơn công nghiệp hiện đại là gì? Sơn ta chiết xuất từ nhựa cây tự nhiên cho bề mặt có độ trong, bóng sâu, trầm ấm và độ bền hàng trăm năm nhưng cần ủ ẩm từ 3 đến 5 ngày mỗi lớp. Ngược lại, sơn công nghiệp khô nhanh trong vài giờ, dễ thao tác nhưng độ bóng kém sâu và dễ xuống màu sau khoảng 2 đến 3 năm sử dụng.

Việc đưa các chất liệu mới như tấm MDF, composite và vỏ cây tràm vào sản xuất có làm mất giá trị truyền thống không? Không làm mất giá trị nếu được ứng dụng đúng cách. Các vật liệu mới giúp ổn định cốt phôi, chống co ngót cơ học và hạ giá thành sản phẩm ứng dụng, trong khi giá trị nghệ thuật cốt lõi vẫn được lưu giữ trọn vẹn qua kỹ thuật mài, phủ cánh gián và bàn tay tạo hình điêu luyện của nghệ nhân.

Làng nghề Tương Bình Hiệp có đóng góp gì nổi bật cho mỹ thuật Bình Dương từ năm 1986 đến nay? Tương Bình Hiệp là cái nôi sản xuất lớn từng đạt 7 huy chương vàng tại triển lãm Giảng Võ năm 1985 - 1986. Đây là nơi đào tạo nhiều thế hệ nghệ nhân ưu tú, cung cấp hàng triệu sản phẩm xuất khẩu chất lượng cao và định hình phong cách sơn mài đặc trưng của vùng đất Nam Bộ.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện tiến trình lịch sử gần 300 năm của nghệ thuật sơn mài Bình Dương từ nguồn cội văn hóa Đông Sơn 2500 năm đến thời kỳ hội nhập đương đại.
• Phân tích chi tiết quy trình kỹ thuật 25 công đoạn, làm rõ giá trị thẩm mỹ đặc trưng của sơn ta tự nhiên kết hợp các chất liệu quý như son thần sa, vàng bạc lá, vỏ trai và vỏ trứng.
• Đánh giá thực trạng chuyển đổi vật liệu trong giai đoạn từ năm 1986 đến nay, khẳng định tính hiệu quả của việc ứng dụng tấm MDF, composite và vỏ cây tràm trong sản xuất mỹ thuật ứng dụng.
• Nhận diện những nguy cơ suy giảm làng nghề do xu hướng thương mại hóa, đồng thời cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm qua 45 hình ảnh và tác phẩm minh họa.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm gắn kết bảo tồn di sản nghệ thuật với đào tạo nhân lực và phát triển du lịch làng nghề bền vững giai đoạn 2026 - 2030.

Luận văn là công trình nghiên cứu công phu, góp phần khẳng định vị thế độc bản của nghệ thuật sơn mài Bình Dương trong kho tàng mỹ thuật dân tộc. Hãy tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng các luận điểm khoa học của đề tài vào thực tiễn sáng tác và quản lý sản xuất để chung tay gìn giữ, tôn vinh và đưa tinh hoa sơn mài Việt Nam vươn xa trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I KHÁI QUÁT SƠN MÀI TRUYỀN THỐNG BÌNH DƯƠNG 1. Khái quát nghề sơn cổ truyền Việt Nam Cây sơn là một sản vật quý tại Việt Nam có tên khoa học Rhus succedenéa họ Anacrdiacea (thường gọi là cây sơn ta) và nghề sơn là một nghề truyền thống có từ lâu đời ở đất nước ta: “ Đầu tiên người xưa dùng chất nhựa của loài cây sơn được trồng nhiều ở các vùng Vĩnh Phú, Phú Thọ dùng chủ yếu để sơn gắn các đồ dùng, sơn thuyền, sơn vũ khí v.v… Dần dần sơn ta được dùng vào các công việc trang trí trong các cung điện, đền đài, chùa tháp…lúc này sơn ta đã trở thành một nghề, và người thợ sơn được trọng vọng hơn so với nhiều nghề khác trong xã hội” [33, tr. Từ khi nào cây sơn, chất liệu nhựa sơn được đưa vào ứng dụng trong đời sống, đặc biệt là việc chế tác thành các đồ dùng, sản phẩm hàng hóa?, điều này còn đang được tìm hiểu, nghiên cứu của các nhà chuyên môn. Tuy nhiên từ nhựa cây thiên nhiên người Việt xưa đã sớm phát hiện ra nó, biến thành những vật dụng hàng ngày bền chắc, công năng sử dụng thuận tiện, không những thế còn mang tính thẩm mỹ cao, ẩn chứa nền văn hóa bản địa.

Qua các cuộc khai quật, khảo cổ đã phát hiện nhiều di vật có dấu tích của cây sơn và nghề sơn, điển hình là những hiện vật bằng sơn được tìm thấy trong ngôi mộ cổ ở Việt Khuê, huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng) khai quật năm 1961 với những công cụ như máy chèo có phủ sơn hai lớp, lớp sơn trong màu đen, lớp sơn ngoài màu vàng. Cùng đó là 9 chiếc cán giáo và một hộp chữ nhật, các vật dụng đó được đốt cháy xém sau đó mới đem phủ sơn. Với sự có mặt của các đồ vật bằng sơn được tìm thấy, qua đó đã xác định được trình độ về kỹ thuật và mỹ thuật chế tác đồ sơn của ông cha ta xưa kia. Theo kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học thì từng công cụ đồ sơn ở giai đoạn này đã có chỗ đứng nhất định về mặt thẩm mỹ và đạt trình độ khá cao về kỹ thuật “Cư dân 9 thời kỳ này đã biết sử dụng các sắc độ của sơn phù hợp với từng công cụ” [19, tr.

Qua các tài liệu sử học, truyền thuyết, văn học dân gian. Đặc biệt là những tư liệu khảo cổ học…từ đó có thể khẳng định nghề sơn là một nghề thủ công đã xuất hiện từ lâu đời trên đất nước ta, trong lòng văn hóa Đông Sơn, khoảng 2500 năm cách ngày nay. Đến các triều đại phong kiến nghề sơn đã phát triển mạnh mẽ, đóng góp một giai trò hết sức quan trọng nhằm phục vụ đời sống sinh hoạt của con người, trong thờ tự tín ngưỡng, trang trí cung đình và thương mại. Thời Lý (Thế kỷ XI) ,Việt Nam bước vào thời kỳ độc lập tự chủ - bắt đầu một giai đoạn phát triển rực rỡ của nền văn hóa dân tộc, các nghề thủ công phát triển.

Phật giáo vốn vào nước ta từ lâu, đến thời kỳ này phát triển mạnh nhất, Phật giáo gắn với Vương quyền là động lực lớn cho sự phát triển của kiến trúc. Chùa chiền được xây dựng nhiều nơi, nhiều đồ thờ cúng cũng như đồ dùng được phủ sơn ra đời nhằm phục vụ cho tầng lớp quý tộc thời bấy giờ. Ở thời Trần, đồ sơn được sử dụng rộng rãi cho nhiều tầng lớp hơn. Ngoài việc phục vụ tầng lớp quý tộc cấp cao, cũng đã có sản vật giành cho những người giàu có hoặc tầng lớp quý tộc cấp thấp.

Đồ sơn thời Lê, có bước phát triển mới. Sơn bắt đầu được sử dụng trang trí cung thất, đền đài, chùa tháp… đồ sơn không chỉ được xem như là một biểu tượng quyền uy, sang trọng, linh thiên, cao quý mà còn được phổ biến rộng rãi trong nhân dân “đồ sơn không còn là tài sản riêng của tầng lớp quý tộc, biểu thị cho uy quyền đẳng cấp xã hội mà đồ sơn bắt đầu xuất hiện trong nhân dân với chức năng sản phẩm mua bán ngoài chợ” [19, tr. Nhìn chung, thời Lý, Trần, Lê…từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XV được xem là giai đoạn của nghề sơn quang dầu, nghề này đã đạt đến đỉnh cao và để lại đến ngày nay, nhiều sản vật quý giá bền vững và đẹp trong các di tích cổ như các tượng Thần, tượng Phật, các bức hoành phi, câu đối… 10 Đến thời Mạc (thế kỷ XVI), thế kỷ của những sắc thái mới cho nền điêu khắc cổ Việt Nam bằng sự xuất hiện kiến trúc đình làng và hệ thống chạm khắc, kiến trúc. Nghệ thuật điêu khắc phát triển, nghệ thuật đồ sơn cũng phát triển.

Với hàng loạt tượng gỗ, đồ thờ họa tiết trang trí sơn son thếp vàng có mặt rộng rãi khắp các làng xã Việt Nam, từ cung điện đến thôn quê, từ đình chùa đến chợ quán. Thế kỷ XVII – XVIII, nghề sơn đã đạt đến đỉnh cao về mặt kỹ thuật phủ sơn, thếp vàng, thếp bạc chuẩn mực, để lại nhiều dấu ấn tự hào, một hình ảnh đặc sắc về mỹ thuật, một vị thế đồ sộ, lộng lẫy cho văn hóa, nghệ thuật Việt Nam. Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII là thế kỷ vàng của văn hóa nghệ thuật nước ta mà đồ sơn góp phần không nhỏ. Qua thế kỷ XIX (thời Nguyễn) các sản phẩm đồ sơn đã phát triển đồ sộ, quy mô về mặt chất lượng cũng như số lượng.

Đặc biệt sơn và nghề sơn đã phát triển cực thịnh trong việc trang trí và thương mại “Năm 1895 sơn Việt Nam đã được xuất khẩu sang Nhật Bản. Năm 1925 hãng Saito-Mijuta Nhật đã đặt đại lý mua sơn tại Hà Nội và Phú Thọ” [35, Tr. Vào năm 1937 tại triển lãm Quốc tế Paris, lần đầu tiên đồ sơn mài Việt Nam được trưng bài tại Trung tâm nghệ thuật thế giới, đã được công chúng sành nghệ thuật đánh giá cao và gây ấn tượng tốt đẹp. Họa sỹ Nguyễn Khang và nghệ nhân Đinh Văn Thành cũng có mặt trong triển lãm này.

Từ năm 1957 đến năm 1962 các triển lãm tranh hội họa Việt Nam trong đó có chất liệu sơn mài được ca ngợi tại các nước phe Xã Hội Chủ Nghĩa. Thời kỳ những năm 1960 cũng là thời kỳ đỉnh cao của sơn mài thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Nghề sơn mài ở Việt Nam trong quá khứ cũng như hiện tại không những chia theo khu vực sản phẩm mà còn có yếu tố liên kết phục vụ lẫn nhau. Ví như nghề sơn mài Phù Lào (Tiên Sơn - Bắc Ninh) phải lấy quỳ vàng, quỳ bạc của làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, lấy giấy dó của làng Ðông Cao, lấy vải màn của làng Ðình Cả, lấy vóc hoặc sản phẩm đồ sơn của làng Phù Khê, lấy nguồn sơn thô của Phú Thọ, Yên Bái và lấy nguồn dầu trẩu, dầu trám của Lạng Sơn, Cao Bằng.

11 Ở trong miền Nam hầu như chỉ sử dụng sơn và nguyên liệu ở các tỉnh miền Bắc, ngoài ra một số ít nhập khẩu của nước ngoài. Tuy nhiên Hà Nội ngày nay vẫn là đầu mối tập trung nguyên liệu cung cấp khắp nơi cả nước. Bình Dương luôn luôn vẫn là một tỉnh tiêu thụ khá lớn lượng sơn ta và nguyên liệu khác như: vàng, bạc lá, son các loại… do có cả một làng nghề sản xuất, trường đào tạo sơn mài và đội ngũ họa sỹ chuyên sáng tác tranh sơn mài mỹ thuật. Sự hình thành và phát triển nghề sơn mài truyền thống Bình Dương 1.

Tổng quan lịch sử - văn hóa tỉnh Bình Dương Bình Dương xưa là vùng đất hoang vu chỉ có một số ít người Stiêng, người Mạ, người Miên làm rẫy sinh sống, cho đến “ Từ giữa thế kỷ XVII trên cả vùng đất Bình Dương, nhất là những vùng trũng bải bồi ven sông, lưu dân người Việt đã định cư và khai phá. Tuy dân số ít, diện tích khai thác còn khiêm tốn, nhưng đây là vùng đất đai màu mở, con người cần cù chịu khó, nên việc sản xuất nông nghiệp như trồng lúa, đậu, bắp (ngô), khoai…cho năng suất cao, cuộc sống ổn định, tạo cơ sở quan trọng cho quá trình phát triển mạnh mẽ sau này” [3, tr. Song song với sản xuất nông nghiệp, các ngành nghề khác cũng có điều kiện phát triển khá nhanh như khai thác lâm sản, sản xuất dụng cụ lao động, hàng gốm, sơn mài thủ công mỹ nghệ. Đến cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII các chúa Nguyễn bắt đầu mở mang vùng đất này để chính thức hóa sự nhập cư của người Việt, đồng thời ban bố các chính sách chính trị, kinh tế khác.

Chúa Nguyễn Phúc Chu (Hiển Minh Tông Hiến Minh Hoàng Đế) cử Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh (Thống Suất Chưởng Cơ) trông coi vùng đất mới vừa khai phá này “…Năm 1698 Nguyễn Hữu Cảnh lấy xứ Nông Nại lập thành phủ Gia Định, lấy xứ Đồng Nai lập thành huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên, lấy xứ Sài Gòn lập thành huyện Tân Bình và dựng dinh Phiên Trấn. Ở mỗi dinh đều được đặt các chức lưu thủ, cai bộ và ký lục để cai trị…” [9, tr. Năm 1833, triều Minh Mạng thứ nhất, Phan Huy Chú đã viết “Đại Nam thống nhất toàn đồ” có ghi chú “Phủ Gia Định bao gồm 3 tổng: Phước Long, Bình 12 An và Tân Bình. Địa giới tỉnh Bình An thời ấy rất rộng, đông giáp Sông Bé và Sông Đồng Nai, tây giáp sông Sài Gòn và sông Thị Tính, phía Nam chạy dọc theo Giồng Ông Tố và ngã ba Nhà Bè.

Tổng Bình An lại chia ra làm 4 phủ: Thủ Thiêm, Thủ Đức, Thủ Dầu Một và Thủ Băng Bột (Thị Tính), trong đó Thủ Dầu Một là trung tâm của tổng Bình An” [17, tr. Sau khi Pháp chiếm Biên Hòa và cả khu vực miền Đông Nam Bộ, vào năm 1871 huyện Bình An đổi thành hạt Thủ Dầu Một. Qua nhiều lần phân cách, thay đổi địa danh, địa giới đến năm 1900 tỉnh Thủ Dầu Một ra đời. Năm 1956 tỉnh Thủ Dầu Một được đổi tên là tỉnh Bình Dương.

Năm 1976, tỉnh Bình Dương sát nhập với tỉnh Bình Long, Phước Long trở thành tỉnh Sông Bé. Năm 1996, tỉnh Sông Bé được chia thành hai tỉnh Bình Dương và Bình Phước cho đến nay. Bình Dương ngày nay là một tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ, diện tích tự nhiên 2. Phía Bắc giáp tỉnh Bình Phước, phía Nam giáp thành phố Hồ Chí Minh, phía Đông giáp tỉnh Đồng Nai, phía Tây giáp tỉnh Tây Ninh và thành phố Hồ Chí Minh.

Bình Dương có 01 thị xã, 6 huyện với 9 phường, 8 thị trấn và 72 xã. Tỉnh lỵ là thị xã Thủ Dầu Một trung tâm chính trị hành chính - kinh tế - văn hoá của tỉnh Bình Dương.