CHƯƠNG 1 TONG QUAN VE HOP DONG VẬN CHUYEN HÀNG HÓA QUOC TE BANG DUONG BIEN 1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại của hop đồng vận chuyén hang hoá quốc tế bằng đường biển 1. Khái niệm hợp đông vận chuyén hàng hoá quốc tế bằng đường biển Hợp đồng vận chuyên hàng hóa quốc tế bằng đường biển là một loại hợp đồng dân sự, có tính chất quốc tế'". Ngày nay, trong các điều ước quốc tế về hợp đồng dé xét về tinh chất quốc tế của hợp đồng đều dựa trên tiêu chí các bên có trụ sở thương mại ở các nước khác nhau.
Điều 1 của Công ước Viên về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế của Liên Hợp quốc (CISG) quy định: “Công ước này áp dụng cho các hợp đồng mua bản hàng hóa giữa các bên có 2»› trụ sở thương mai tại các quốc gia khác nhau'”°. Vì vậy, có thé thay, việc các bên có “tru sở thương mại tại các quốc gia khác nhau” là tiêu chí dé xác định tính chất quốc tế của hợp đồng, nhằm xác định một hợp đồng có được xem là hợp đồng thương mại quốc tế hay không. Theo Điều 1 Công ước La Haye năm 1964 về mua bán quốc tế các động sản hữu hình (Công ước Liên Hợp quốc về hợp đồng mua bán quốc tế) quy định: “Công ước này áp dung cho các hợp động mua ban hàng hóa giữa các bên có trụ sở thương mai tại các quốc gia khác nhau.” Theo đó, hợp đồng mua bán được xác định là có yếu tô quốc tế khi “giữa các bên có trụ sở thương mại tại các quốc gia khác nhau”. Nếu các bên giao kết không có trụ sở thương mại thì sẽ dựa vào nơi cư trú thường xuyên của họ'Ỷ.
Ngoài ra, một số điều ước quốc tế khác như Công ước 1! Hà Việt Hưng (2022), “Hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm của người vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển theo Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015”, Tap chi Công thương, sô 6, thang 4/2022 12 Trung tâm WTO và Hội nhập (Văn kiện Tiếng Việt - bản dịch), Công ước của Liên Hợp Quốc về hợp đồng mua ban quốc té (Công ước viên 1980), https://trangtamwto.vn/chuyen-de/11954-cong-uoc-cua-lien-hop- quoc-ve-hop-dong-mua-ban-quoc-te-cong-uoc-vien-1980, truy cập ngày 09/01/2024 1 Nguyễn Xuân Công (2009), Hop đông Thương mại Quốc tế - Những nội dung doanh nghiệp can quan tâm, https://moj.vn/qt/tintuc/Pages/nghien-cuu-trao-doi.aspx?ItemID=1251, truy cập ngày 09/01/2024. 13 Geneve (1983) về đại diện trong mua bán quốc tế, Công ước La Haye (1986) về luật áp dụng đối với hợp đồng mua bán quốc tế, bộ Nguyên tắc Hợp đồng thương mại quốc tế PICC của UNIDROIT (tại Điều 1) cũng đều dựa trên việc các bên có trụ sở thương mại ở các nước khác nhau dé làm tiêu chí xác định hợp đồng có tinh chất quốc tế '. Về hợp đồng có tính chất quốc tế, pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có bất cứ một quy định cụ thé nao. Theo Điều 663 Bộ luật Dân sự năm 2015, hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc bằng đường biển có các tính chất liên quan được quy định, thé hiện va lý giải dưới góc độ tư pháp quốc tế ở các dau hiệu sau: “Thứ nhất, có ít nhất một bên chủ thê ký kết hợp đồng có quốc tịch nước ngoài hay có tru sở ở nước ngoài.
Thứ hai, hợp đồng được ký kết hoặc thực hiện ở nước ngoài; Thứ ba, đối tượng của hợp đồng là hang hóa tôn tại ở nước ngoài; Thứ tư, do đặc thù của hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển nên hàng hóa trong hợp đồng được vận chuyên từ các cảng biển của quốc gia hay vùng lãnh thé nay tới các cảng biển của quốc gia hay vùng lãnh thé khác”. Hiện nay, có một số công ước quốc tế dé cập đến khái niệm hợp đồng vận chuyên hàng hóa quốc tế bằng đường biển. Trong đó có thê kế đến Công ước quốc tế thống nhất một số quy tắc pháp luật liên quan đến vận đơn đường biển (Công ước Brussels năm 1924) và Công ước của Liên Hợp quốc về vận chuyên hàng hóa quốc tế bằng đường biên (Công ước Hamburg năm 1978): * Hà Việt Hưng (2020), Bàn về khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển, https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/ban-ve-khai-niem-hop-dong-van-chuyen-hang-hoa-quoc-te-bang-duong- bien-71861.htm, truy cập ngày 09/01/2024. 1ï Hà Việt Hưng (2020), Bàn về khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển, https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/ban-ve-khai-niem-hop-dong-van-chuyen-hang-hoa-quoc-te-bang-duong- bien-71861.htm, truy cập ngày 09/01/2024.
14 Điểm 6 Điều 1 Công ước Hamburg năm 1978 vẻ các định nghĩa quy định khái niệm về hợp đồng vận chuyên bằng đường biển như sau: “Hợp đồng vận chuyển bằng đường biển là bát ki hop động nào mà theo đó người chuyên chớ đảm nhận việc vận chuyển hàng hóa bằng đường biển từ một cảng này đến một cảng khác dé thu tiễn cước. Tuy nhiên, một hợp đồng bao gồm vận chuyển bằng đường biên và bằng phương tiện khác thì hợp động do chỉ được coi là hợp đồng vận chuyển bằng đường biển theo nghĩa trong Công ước này trong chừng mực liên quan đến vận chuyển đường biển "”. Công ước Brussels năm 1924 tại điểm b Điều 1 về việc hiểu và giải nghĩa của từ quy định khái niệm về hợp đồng vận chuyền như sau: “Hợp đẳng vận chuyển chỉ duoc áp dụng dé chỉ những hợp đông vận tải được thé hiện bởi một vận đơn đường biển hoặc một chứng từ sở hữu tương tự, với diéu kiện những chứng từ đó có liên quan tới việc vận chuyển hàng hoá bằng đường biển, nó cũng được sử dụng cho vận đơn hay chứng từ tương tự như đã nói ở trên được phát hành theo hay phụ thuộc vào một hop đồng thuê tàu kê từ thời điểm vận đơn hoặc chứng từ ấy điều chỉnh quan hệ giữa người chuyên chở và người giữ vận đơn! ””. Từ các quy định trên, có thê thay Công ước Hamburg năm 1978 ap dụng cho tat cả các loại hợp đồng vận chuyền hàng hóa bằng đường biển.
Trong khi đó, Công ước Brussels năm 1924 chỉ áp dụng cho hợp đồng vận chuyên hàng hóa bằng đường biển được thể hiện bởi một vận đơn đường biển hoặc một 16 Một số Điều ước đa phương thường được sử dung trong Thương mại quốc tê, https://lamdong. vn/sites/skhdt/m otsodieuuoc/Doc/ThuongMaiQuocTe.pdf?csf=1 &e=69PI176, truy cập ngay 09/01/2024. ¬ 1 Một số Điều ước đa phương thường được sử dụng trong Thương mại quốc tê, https:/lamdong.vn/sites/skhdt/motsodieuuoc/Doc/ThuongMaiQuocTe.pdf2csf=1đ&e=69PI76, truy cập ngày 09/01/2024. 15 chứng từ sở hữu tương tự, với điều kiện những chứng từ đó có liên quan tới việc vận chuyên hang hoá bằng đường biển Š.
Theo pháp luật Việt Nam, khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển được quy định tại khoản 1 Điều 145 Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2018): “Hop đồng vận chuyén hàng hóa bằng đường biển là thỏa thuận được giao kết giữa người vận chuyển và người thuê vận chuyển, theo đó người vận chuyên thu giá dịch vụ vận chuyển do người thuê vận chuyển trả và dùng tau biển dé vận chuyén hang hóa từ cảng nhận hàng đến cảng tra hàng”. Theo do, có thé thay, quy định của pháp luật Việt Nam về khái niệm hợp đồng vận chuyển hang hóa bằng đường biển là sự giao kết giữa người vận chuyên và người thuê vận chuyển. Người vận chuyên dùng tàu biên dé vận chuyển hang hóa từ cảng nhận hang đến cảng trả hang và thu giá dịch vụ vận chuyên do người thuê vận chuyên trả. Do đó, hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển tại Việt Nam mang tính dịch vụ.
Dịch vụ vận chuyên hang hóa bằng đường biển do người vận chuyên hang hóa cung cấp cho người thuê vận chuyền trên cơ sở một hợp đồng đã được ký kết giữa hai bên. Bộ luật Hang hải Trung Quốc năm 1992 tại Điều 41 quy định: “Hop đồng vận chuyển hang hóa bằng đường biến là hợp đồng theo đó người vận chuyển, được thanh toán tiên cước vận chuyến, cam kết vận chuyền bằng đường biến hang hóa do người gửi hàng ký hợp đồng vận chuyển từ cảng này đến một cảng khác”. Vì vậy, theo quy định của Bộ luật Hang hải Trung Quốc năm 1992, hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển được ký kết giữa % Công ước Quốc tế thông nhất một số quy tắc pháp luật liên quan đến vận đơn đường biển, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-thong- Van-tai/Cong-uoc-Quoc-te-thong-nhat-quy-tac-phap-luat- lien-quan-den-van-don-duong-bien-582406.aspx, truy cập ngày 09/01/2024. 1 Nguyên van: “Article 41.
A contract of carriage of goods by sea is a contract under which the carrier, against payment offreight, undertakes to carry by sea the goods contractedfor shipment by the shipper from one port to another”, Maritime Code of the People's Republic of China 1992, http://www.org/cn/legis/cen/laws/mcotproc360/, truy cập ngày 09/01/2024. 16 người vận chuyên và người gửi hàng vả người vận chuyên được thanh toán tiền cước vận chuyên từ người gửi hàng. Hợp đồng vận chuyển hang hóa bằng đường biển 1a sự ký kết, thỏa thuận giữa bên vận chuyển và bên thuê vận chuyển. Bên thuê vận chuyển có trách nhiệm vận chuyền hàng hóa từ cảng gửi hàng đến cảng trả hàng theo như thỏa thuận và được trá tiền cước vận chuyền.
Do đó, từ những nghiên cứu quy định của pháp luật Việt Nam, quy định của Bộ luật Hàng hải Trung Quốc năm 1992 và quy định của một số điều ước quốc tế, ta có thể hiểu khái niệm hợp đồng vận chuyên hang hóa quốc tế bằng đường biển như sau: “Hop đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển được hiểu là sự thỏa thuận giữa bên vận chuyển hàng hóa và bên thuê vận chuyển hàng hóa, theo đó, bên vận chuyển thu phí dich vụ vận chuyển do người thuê vận chuyên trả và dùng tau biển dé vận chuyển hàng hoá từ cảng nhận hàng dén cảng trả hàng nằm ở những quốc gia hay vùng lãnh thé khác nhau”"”. Đặc điểm của hợp động vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển Hợp đồng vận chuyên hàng hóa quốc tế bằng đường biển có các đặc điểm như sau: Thứ nhát, hợp đồng vận chuyên hàng hóa quốc tế bằng đường biển là hop đồng mang tính chất quốc tế. Các bên trong hợp đồng (bên vận chuyển và bên thuê vận chuyển) ký kết hợp đồng vận chuyển hàng hóa qua lãnh thé, biên giới của những quốc gia hay vùng lãnh thổ khác nhau. Hàng hóa được vận chuyên bằng tàu biển (bằng đường hang hải) từ lãnh thé quốc gia này sang lãnh thổ quốc gia khác hoặc từ vùng lãnh thổ nay sang vùng lãnh thô khác.
Bên vận chuyên sẽ được nhận tiền công dịch vụ vận chuyển hàng hóa từ bên thuê vận chuyển, đồng thời có trách nhiệm vận chuyển hàng hóa theo đúng ?° Hà Việt Hưng (2017), Hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển và vấn đề hoàn thiện pháp luật Việt Nam, Luận án tiên sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr. 17 như cam kết trong hợp đồng.