CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHUYỂN RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA 1. Khái niệm chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá 1. Khái niệm rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá Hiện nay, khái niệm rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá vẫn chưa được ghi nhận một cách cụ thể và rõ ràng. Do vậy có rất nhiều những ý kiến và luồng quan điểm khác nhau xung quanh vấn đề này.
Theo Wikipedia định nghĩa rủi ro là một cách gọi về những điều không tốt lành và tốt đẹp (theo hướng tiêu cực)3; Hay Từ điển luật học định nghĩa rủi ro là những thiệt hại, trở ngại có thể xảy ra trong các giao dịch dân sự, các sự kiện bất khả kháng là nguyên nhân dẫn đến rủi ro4. Ngoài ra, rủi ro có thể được hiểu là những nguy cơ thiệt hại, mất mát hay những nguy hiểm trong khi vận chuyển hàng hoá và chủ sở hữu hàng hoá phải có trách nhiệm trong việc gánh chịu những tổn thất này5. Tựu chung lại có thể hiểu, rủi ro là một thuộc tính bất ổn trong kinh doanh, những sự kiện dẫn đến thua lỗ hoặc thiệt hại cho các bên với tư cách là chủ thể của hợp đồng thì đó đều có thể coi là sự hiện diện của rủi ro. Tuy nhiên, không phải tất cả các nguy cơ dẫn đến thiệt hại mà chỉ có những nguy cơ có thể ngăn chặn, né tránh hoặc giảm thiểu hậu quả bất lợi mới được coi là rủi ro.
Với kinh nghiệm kinh doanh 3 Wikipedia, Rủi ro, https://vi.org/wiki/Rủi_ro; 4 Từ điển Luật học (1999), Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr.422; 5 Dictionary of Law, P. Collin, third edition “risk: possible harm, loss or chance of danger, to run a risk to be likely to suffer harm in allowing him to retain his passport, the court run the risk that the accused may try to escape to the USA where he has friends, at owners risk = situation where goods shipped or stored are responsibility of the owner, not of the shipping company or storage company loss or damage against which you are insured”, pg.325; 10 vận tải, họ luôn hiểu và xác định được mỗi khi xe của mình lăn bánh đều có thể đối diện với những loại nguy cơ như: hỏng hóc kĩ thuật, tại nạn, va đập, vi phạm luật lệ giao thông, mưa lũ,… trong những nguy cơ này, hỏng hóc, va đập có thể được coi là rủi ro bởi người tài xế đã lường trước được và đã có những biện pháp phòng hoặc hạn chế cũng như khắc phục hậu quả như tài xế mang theo phù tùng thay thế hoặc đã mua bảo hiểm cho những sự cố này6. Khi đề cập đến khái niệm rủi ro có thể khái quát bởi quan điểm của hai trường phái: trường phái trung hoà và trường phái truyền thống (hay trường phái tiêu cực) 7, cụ thể như sau: Thứ nhất, đúng như tên gọi của trường phái, đối với trường phái tiêu cực, rủi ro là những tổn thất, mất mát về tài sản, giảm sút về lợi nhuận, hay những bất trắc xảy ra trong quá trình sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp. Tất cả những điều này đều mang lại những tiêu cực, ảnh hưởng xấu tới sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp đó8.
Mà ở đó, theo tư tưởng trường phái này có các định nghĩa đại diện như: Theo Từ điển Tiếng Việt do trung tâm từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995: “Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến”; Theo từ điển Oxford: “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm, hoặc bị đau đớn, thiệt hại…”; Thứ hai, đối với trường phái trung hoà, rủi ro lại có tính hai mặt. Rủi ro có thể đem lại những mất mát, thiệt hại, tổn thất cho tài sản, hàng hoá nhưng nó cũng có thể mang lại những cơ hội cho các doanh nghiệp trên con đường kinh doanh. Điều này khuyến khích các doanh nghiệp có sự nghiên cứu tích cực các rủi ro, nhận dạng và 6 Phạm Duy Nghĩa (2013), Giáo trình Luật kinh tế, NXB Công an nhân dân, tr. 399; 7 Rủi ro là gì? Các khái niệm cần làm rõ, http://camnangchiase.com/rui-ro-la-gi/ , truy cập 9 giờ 15 phút ngày 20/02/2022; 8 Đoàn Thị Hồng Vân, Kim Ngọc Đạt, Hà Đức Sơn (2009), Quản trị rủi ro và khủng hoảng, Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội, tr.
11 đo lường rủi ro, quản trị rủi ro, từ đó, không chỉ có thể đưa ra các phương pháp phòng ngừa, né tránh mà thậm chí còn có thể “lật ngược tình thế”, biến thủ thành công, biến bại thành thắng, biến những thách thức thành những cơ hội, mang lại kết quả tốt đẹp trong tương lai. Theo David Apgar: “Rủi ro là bất cứ điều gì không chắc chắn có thể ảnh hưởng tới các kết quả của chúng ta so với những gì chúng ta mong đợi”9. Tuy nhiên, rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá lại không đơn giản như vậy, ở đây nó mang tính phức tạp hơn. Mặc dù Công ước viên 1980 không có điều khoản quy định cụ thể rủi ro là gì nhưng trong những ghi nhận về các trường hợp chuyển rủi ro, Công ước viên nhận định đó là những mất mát và tổn thất về hàng hoá10.
Mà ở đó, hàng hoá bị mất mát là những trường hợp không thể tìm thấy, đã được chuyển giao cho người khác hoặc đã bị đánh cắp. Hàng hoá bị tổn thất là những trường hợp hàng hoá bị hư hỏng, thiếu hụt về số lượng, giảm sút về chất lượng hoặc thậm chí là hàng hoá bị phá huỷ toàn bộ trong quá trình lưu trữ và vận chuyển11. Tuy nhiên, thực tiễn chứng minh, trong quá trình thực hiện hợp đồng mua bán hàng hoá, có rất nhiều các vấn đề phát sinh, trong đó không chỉ có sự mất mát hay tổn thất của hàng hoá, mà còn những sự kiện khác như sự chậm trễ của nhà chuyên chở sau khi đã nhận hàng từ người bán, sự thay đổi trong chính sách của chính phủ về các mặt hàng cấm kinh doanh mà trong đó có mặt hàng các bên đã xác lập thoả 9 Risk Intelligence: Learning to Manage What We Don’t Know, 2006 10 UNICITRAL, Digest of Case Law on the United Nation Convention on Contracts for the International Sale of Goods, 2012 edn, trang 315; 11 UNICITRAL, tlđd, trang 315 12 thuận mua bán, trong trường hợp này cũng có thể được coi là rủi ro đối với hàng hoá bởi sự tác động tiêu cực mà những sự kiện này đem lại12. Công ước viên 1980 tiếp tục ghi nhận tại Điều 66, sau khi rủi ro đối với hàng hoá đã được chuyển sang cho người mua thì người mua buộc phải tiếp nhận và gánh chịu những hậu quả này đồng thời không loại trừ nghĩa vụ thanh toán đầy đủ tiền hàng cho bên bán.
Tuy nhiên, người mua có thể được miễn trừ nghĩa vụ thanh toán nếu những hỏng hóc, mất mát đó do hành động hay thiếu sót của người bán13. Điều này đã được chứng minh qua những phán quyết của toà án và hội đồng trọng tài trong tình hình thực tiễn xét xử. Liên quan đến một vụ tranh chấp về hợp đồng CIF mua bán chất hoá học14, trọng tài đã đưa ra phán quyết và yêu cầu người bán phải gánh chịu rủi ro đối với hư hỏng của hàng hoá mặc dù về mặt lý luận ở thời điểm đó người mua đã phải hứng chịu mọi rủi ro. Bởi trong trường hợp này, người bán đã không cung cấp thông tin về nhiệt độ bảo quản hàng hoá trong quá trình vận chuyển như thoả thuận ban đầu giữa các bên, do vậy dù thời điểm chuyển rủi ro đã được xác lập nhưng người mua không phải thanh toán đối với lô hàng bị hư hỏng này.
Tuy nhiên để quy trách nhiệm cho người bán, loại bỏ được nghĩa vụ thanh toán, bên mua có nhiệm vụ chứng minh những hư hỏng, tổn thất của hàng hoá phải do lỗi của người bán gây ra15. 12 Trường Đại học ngoại thương – Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (2016), 101 câu hỏi – đáp về Công ước của Liên hiệp quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Nhà xuất bản thanh niên, tr. 13 Điều 66 Công ước viên 1980; 14 China 23 February 1995 CIETAC Arbitration proceeding (Jasmine aldehyde case), http://cisgw3.html, truy cập 9 giờ 20 phút, ngày 21/4/2022; 15 101 câu hỏi – đáp về Công ước của Liên hợp quốc về Hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế (CISG), https://bom.so/aiHsoS, tr.176; 13 Từ những phân tích trên cùng với nhận thức được vai trò và tầm quan trọng của việc tiếp cận đầy đủ về rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá, tác giả đưa ra khái niệm đang nghiên cứu như sau: Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá là sự kiện khách quan mà các bên trong hợp đồng mua bán hàng hoá đều không mong đợi nhưng lại có thể lường trước được. Hậu quả của sự kiện này đem lại là những rủi ro đối với hàng hoá, đó là sự tổn thất, mất mát của hàng hoá hay không giữ được giá trị vốn có của hàng hoá.
Khái niệm thời điểm chuyển rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá Rủi ro trong hoạt động mua bán hàng hoá là điều mà các bên không hề mong muốn bởi thực tế chứng minh những rủi ro này luôn đem lại tổn thất không hề nhỏ cho chủ thể phải gánh chịu nó. Do vậy, với tư cách là chủ thể của hợp đồng mua bán hàng hoá, đồng thời cũng là chủ thể gánh chịu rủi ro, bên bán và bên mua cần nhận thức đầy đủ và có sự ghi nhận về thời điểm chuyển rủi ro trong điều khoản của hợp đồng. Tuy nhiên, không phải trong mọi trường hợp các bên đều nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề chuyển rủi ro để ghi nhận nó, hoặc nếu có ghi nhận nhưng vẫn chưa bảo đảm được sự hợp lý, chưa đạt được hiệu quả của thoả thuận dẫn đến những tranh chấp không đáng có xảy ra. Trong những trường hợp này vẫn cần có có sự can thiệp của Nhà nước bằng pháp luật để bảo đảm được quyền, lợi ích cũng như lợi nhuận của các bên.
Vậy một trong những vấn đề mà các nhà làm luật cần giải quyết đó là ở thời điểm nào thì bên bán sẽ san sẻ hay nói cách khác là sẽ chuyển dịch trách nhiệm gánh chịu rủi ro cho bên mua. Khi đó, bên mua vẫn phải thanh toán cho số hàng hoá đã bị mất mát, hay hư hỏng đó.