Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại Ở Việt Nam Hiện Nay

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, tranh chấp thương mại là điều khó tránh khỏi. 94 trang · Học viện Ngân hàng · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Lương Thị Lệ
• Người hướng dẫn: TS. Phan Đăng Hải
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại Tại Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI
• 1.1. Những vấn đề lý luận về hòa giải thương mại
• 1.2. Khái niệm hòa giải thương mại
• 1.3. Các hình thức hòa giải thương mại
• 1.4. Vai trò của hòa giải thương mại
• 1.5. Những vấn đề lý luận về pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.6. Khái niệm pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.7. Nội dung và cấu trúc pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.8. Pháp luật về hòa giải thương mại ở một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 1.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Quá trình hình thành pháp luật về hoà giải thương mại ở Việt Nam
• 2.2. Thực trạng nội dung pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.3. Phạm vi giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 2.4. Điều kiện giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 2.5. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 2.6. Địa vị pháp lý của chủ thể hòa giải thương mại
• 2.7. Trình tự, thủ tục hoà giải thương mại
• 2.8. Kết quả hòa giải thành và vấn đề thực thi kết quả hòa giải thành
• 2.9. Quy định về chế độ bảo mật trong hoà giải thương mại
• 2.10. Thực tiễn thi hành pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.11. Những kết quả đạt được trong hoạt động thi hành pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.12. Những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động thi hành pháp luật về hòa giải thương mại
• 2.13. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất giữa các văn bản pháp luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam
• 3.3. Đảm bảo khuyến khích, tạo điều kiện cho hoạt động hòa giải thương mại phát triển
• 3.4. Đảm bảo phù hợp với đường lối chủ trương chính sách của nhà nước ta trong từng giai đoạn
• 3.5. Đảm bảo sự tương thích với pháp luật quốc tế trên cơ sở phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội ở Việt Nam
• 3.6. Một số kiến nghị hoàn thiện nội dung pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam
• 3.6.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về phạm vi, điều kiện, nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 3.6.2. Hoàn thiện quy định pháp luật về hòa giải viên thương mại
• 3.6.3. Hoàn thiện quy định pháp luật về tổ chức hòa giải thương mại
• 3.6.4. Hoàn thiện quy định pháp luật về trình tự thủ tục hòa giải thương mại
• 3.6.5. Hoàn thiện quy định pháp luật về thực thi kết quả hòa giải thành ngoài tòa án
• 3.6.6. Hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ bảo mật thông tin trong hòa giải thương mại
• 3.6.7. Hoàn thiện quy định pháp luật về tạm ngưng thời hiệu khởi kiện ra tòa án và trọng tài
• 3.7. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam
• 3.7.1. Nâng cao cả năng lực, trình độ của đội ngũ hoà giải viên thương mại
• 3.7.2. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật về hòa giải thương mại
• 3.7.3. Nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức hòa giải thương mại
• 3.7.4. Đẩy mạnh phát triển dịch vụ hòa giải trực tuyến (ODR)
• 3.7.5. Tăng cường thiết lập mô hình giải quyết tranh chấp có sự liên thông giữa hòa giải - trọng tài (Med – Arb)
• 3.7.6. Nâng cao hiệu quả của hoạt động công nhận kết quả hòa giải thành ngoài tòa án
• 3.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại Tại Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, tranh chấp thương mại là điều khó tránh khỏi. Các phương thức giải quyết tranh chấp, đặc biệt là hòa giải thương mại (HGTM), ngày càng được chú trọng. HGTM mang lại nhiều ưu điểm như tiết kiệm thời gian, chi phí, và duy trì quan hệ đối tác. Tại Việt Nam, nhận thức về vai trò của HGTM còn hạn chế, tuy nhiên, với chủ trương khuyến khích giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, pháp luật về HGTM đang dần được hoàn thiện. Nghị định 22/2017/NĐ-CP đánh dấu bước tiến quan trọng, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động hòa giải thương mại. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý này để hòa giải thương mại thực sự phát triển.

1.1. Khái Niệm và Bản Chất của Hòa Giải Thương Mại

Hòa giải thương mại (HGTM) là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, dựa trên sự thỏa thuận của các bên với sự hỗ trợ của bên thứ ba trung gian. Bên thứ ba này được gọi là hòa giải viên thương mại (HGVTM). HGVTM đóng vai trò giúp các bên tìm kiếm giải pháp, loại bỏ mâu thuẫn và đạt được thỏa thuận chung. Phương thức này khác biệt so với kiện tụng tại tòa án, nơi phán quyết được đưa ra bởi thẩm phán. HGTM nhấn mạnh vào sự tự nguyện và linh hoạt, tạo điều kiện để các bên duy trì quan hệ hợp tác lâu dài. Điều này được thể hiện rõ trong các định nghĩa về hòa giải và HGTM được quy định tại nhiều văn bản pháp luật liên quan.

1.2. Các Đặc Điểm Nổi Bật Của Phương Thức Hòa Giải

Hòa giải thương mại có nhiều đặc điểm nổi bật. Quan trọng nhất là sự hiện diện của HGVTM trung lập, đóng vai trò hỗ trợ các bên. HGVTM không đưa ra quyết định áp đặt, mà chỉ hướng dẫn, giúp đỡ các bên phân tích vụ việc và đề xuất giải pháp. Các bên tranh chấp vẫn giữ quyền chủ động trong quá trình giải quyết. Bên cạnh đó, tính bảo mật là yếu tố then chốt. Thông tin và tài liệu trong quá trình hòa giải được bảo vệ, không bị tiết lộ ra bên ngoài. Cuối cùng, hòa giải mang tính linh hoạt cao, cho phép các bên tự do thỏa thuận về trình tự, thủ tục và nội dung giải quyết.

II. Thực Trạng Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại ở Việt Nam

Pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển. Trước Nghị định 22/2017/NĐ-CP, hoạt động hòa giải còn thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng. Nghị định này đã tạo ra khuôn khổ pháp lý ban đầu, quy định về phạm vi, điều kiện, nguyên tắc, thủ tục hòa giải thương mại, cũng như địa vị pháp lý của HGVTM và tổ chức hòa giải thương mại. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Số lượng vụ việc hòa giải thành công còn hạn chế. Nhận thức về HGTM trong cộng đồng doanh nghiệp chưa cao. Cần có những đánh giá khách quan, toàn diện về thực trạng này để đề xuất giải pháp phù hợp.

2.1. Quá Trình Hình Thành và Phát Triển của Pháp Luật

Trước năm 2017, pháp luật về HGTM ở Việt Nam còn khá sơ khai. Hoạt động hòa giải chủ yếu dựa trên tập quán và thỏa thuận của các bên. Nghị định 22/2017/NĐ-CP là văn bản pháp lý đầu tiên quy định một cách toàn diện về hòa giải thương mại. Nghị định này đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự công nhận chính thức của Nhà nước đối với phương thức giải quyết tranh chấp này. Từ đó, hoạt động HGTM dần được chuyên nghiệp hóa và phát triển hơn. Tuy vậy, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

2.2. Nội Dung Cơ Bản của Nghị Định 22 2017 NĐ CP

Nghị định 22/2017/NĐ-CP quy định nhiều nội dung quan trọng liên quan đến hòa giải thương mại. Thứ nhất, Nghị định xác định phạm vi các tranh chấp có thể giải quyết bằng hòa giải. Thứ hai, Nghị định quy định điều kiện để các bên có thể lựa chọn hòa giải. Thứ ba, Nghị định đưa ra các nguyên tắc cơ bản của quá trình hòa giải, như tự nguyện, bình đẳng, bảo mật. Thứ tư, Nghị định quy định về địa vị pháp lý của HGVTM và tổ chức hòa giải thương mại. Thứ năm, Nghị định quy định trình tự, thủ tục hòa giải. Cuối cùng, Nghị định quy định về giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành.

2.3. Thực Tiễn Thi Hành Pháp Luật về Hòa Giải Thương Mại

Mặc dù Nghị định 22/2017/NĐ-CP đã tạo ra cơ sở pháp lý cho hòa giải thương mại, nhưng thực tiễn thi hành vẫn còn nhiều hạn chế. Số lượng vụ việc hòa giải thành công còn thấp so với tiềm năng. Nhận thức về HGTM trong cộng đồng doanh nghiệp còn chưa cao. Khó khăn trong việc lựa chọn HGVTM có trình độ, kinh nghiệm. Thiếu cơ chế khuyến khích và hỗ trợ hoạt động hòa giải. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về HGTM.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại

Để pháp luật hòa giải thương mại ở Việt Nam phát triển toàn diện, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trong đó, hoàn thiện nội dung pháp luật là yếu tố then chốt. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập, chưa phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tăng cường tuyên truyền, phổ biến về HGTM, nâng cao năng lực cho đội ngũ HGVTM, và phát triển các tổ chức hòa giải thương mại chuyên nghiệp. Việc kết hợp hài hòa giữa hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của HGTM ở Việt Nam.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Về Phạm Vi Điều Kiện Hòa Giải

Phạm vi tranh chấp được giải quyết bằng hòa giải thương mại cần được quy định rõ ràng, cụ thể hơn. Cần xác định rõ những loại tranh chấp nào có thể giải quyết bằng hòa giải, những loại tranh chấp nào không. Đồng thời, cần quy định chi tiết về điều kiện để các bên có thể lựa chọn hòa giải. Ví dụ, cần quy định rõ về năng lực hành vi của các bên, về tính hợp pháp của đối tượng tranh chấp. Việc hoàn thiện các quy định này sẽ giúp các bên dễ dàng hơn trong việc lựa chọn hòa giải làm phương thức giải quyết tranh chấp.

3.2. Hoàn Thiện Quy Định Về Hòa Giải Viên Thương Mại

Tiêu chuẩn và trình độ của HGVTM cần được nâng cao. Cần quy định rõ về các yêu cầu đối với HGVTM, như trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tế, kỹ năng hòa giải. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm tra, đánh giá năng lực của HGVTM để đảm bảo chất lượng dịch vụ. Bên cạnh đó, cần khuyến khích và tạo điều kiện cho HGVTM tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ. Việc hoàn thiện quy định về HGVTM sẽ giúp nâng cao uy tín và hiệu quả của hoạt động hòa giải thương mại.

3.3. Hoàn Thiện Quy Định Về Trình Tự Thủ Tục Hòa Giải

Trình tự, thủ tục hòa giải thương mại cần được đơn giản hóa và linh hoạt hơn. Cần giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà, tạo điều kiện cho các bên tự do thỏa thuận về cách thức tiến hành hòa giải. Đồng thời, cần quy định rõ về thời hạn hòa giải, về việc lập biên bản hòa giải, về việc công nhận kết quả hòa giải thành. Việc hoàn thiện quy định về trình tự, thủ tục hòa giải sẽ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả của quá trình hòa giải.

IV. Nâng Cao Hiệu Quả Thi Hành Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại

Việc nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự phát triển của hòa giải thương mại tại Việt Nam. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về HGTM cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Đồng thời, cần tăng cường năng lực cho đội ngũ hòa giải viên thương mại, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức hòa giải thương mại, và khuyến khích sự phát triển của các dịch vụ hòa giải trực tuyến (ODR). Bên cạnh đó, việc tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hòa giải thương mại cũng là một yếu tố quan trọng.

4.1. Đẩy Mạnh Tuyên Truyền Pháp Luật Về Hòa Giải

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về hòa giải thương mại đến cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Việc này có thể thực hiện thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng, các hội thảo, tọa đàm, và các chương trình đào tạo. Nội dung tuyên truyền cần tập trung vào những lợi ích của hòa giải, quy trình hòa giải, và vai trò của hòa giải viên thương mại. Việc nâng cao nhận thức về HGTM sẽ khuyến khích các bên lựa chọn phương thức này để giải quyết tranh chấp.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Cho Hòa Giải Viên Thương Mại

Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về hòa giải thương mại cho đội ngũ hòa giải viên. Các chương trình này cần trang bị cho hòa giải viên những kiến thức pháp luật cần thiết, kỹ năng hòa giải chuyên nghiệp, và kinh nghiệm thực tế. Đồng thời, cần khuyến khích hòa giải viên tham gia các khóa đào tạo quốc tế để học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển. Việc nâng cao năng lực cho hòa giải viên sẽ đảm bảo chất lượng dịch vụ và tăng cường uy tín của hoạt động hòa giải thương mại.

4.3. Phát Triển Dịch Vụ Hòa Giải Trực Tuyến ODR

Trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, cần khuyến khích sự phát triển của các dịch vụ hòa giải trực tuyến (ODR). ODR cho phép các bên tham gia hòa giải từ xa, tiết kiệm thời gian và chi phí. Để phát triển ODR, cần có các quy định pháp luật rõ ràng về tính pháp lý của các giao dịch điện tử, về bảo mật thông tin, và về giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình hòa giải trực tuyến. Việc phát triển ODR sẽ mở ra cơ hội mới cho sự phát triển của hòa giải thương mại.

V. Ứng Dụng Mô Hình Giải Quyết Tranh Chấp Liên Thông Hiệu Quả

Cần tăng cường thiết lập mô hình giải quyết tranh chấp có sự liên thông giữa hòa giải và trọng tài (Med-Arb). Mô hình này cho phép các bên bắt đầu bằng hòa giải, và nếu hòa giải không thành công, tranh chấp sẽ được chuyển sang giải quyết bằng trọng tài. Med-Arb kết hợp ưu điểm của cả hai phương thức, vừa tạo cơ hội cho các bên tự giải quyết tranh chấp một cách hòa bình, vừa đảm bảo có một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả trong trường hợp hòa giải không thành. Việc áp dụng Med-Arb sẽ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

5.1. Liên Thông Hòa Giải Và Trọng Tài Med Arb Là Gì

Med-Arb (Mediation-Arbitration) là mô hình giải quyết tranh chấp kết hợp giữa hòa giải (Mediation) và trọng tài (Arbitration). Trong mô hình này, các bên bắt đầu bằng việc tham gia quá trình hòa giải để tìm kiếm một thỏa thuận chung. Nếu hòa giải không thành công, hoặc không đạt được thỏa thuận trong một khoảng thời gian nhất định, tranh chấp sẽ tự động được chuyển sang giải quyết bằng trọng tài. Trọng tài sẽ đưa ra phán quyết cuối cùng, ràng buộc các bên.

5.2. Ưu Điểm Của Mô Hình Med Arb Trong Giải Quyết Tranh Chấp

Mô hình Med-Arb mang lại nhiều ưu điểm so với việc giải quyết tranh chấp bằng từng phương thức riêng lẻ. Thứ nhất, nó khuyến khích các bên tìm kiếm một giải pháp hòa bình thông qua hòa giải. Thứ hai, nó đảm bảo có một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả trong trường hợp hòa giải không thành công. Thứ ba, nó giúp tiết kiệm thời gian và chi phí so với việc giải quyết tranh chấp bằng cả hòa giải và trọng tài một cách riêng biệt. Thứ tư, nó tạo ra một quy trình giải quyết tranh chấp linh hoạt và phù hợp với nhiều loại tranh chấp khác nhau.

VI. Kết Luận và Tương Lai Pháp Luật Hòa Giải Thương Mại

Pháp luật hòa giải thương mại ở Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện và phát triển. Mặc dù đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới và hoàn thiện. Để hòa giải thương mại thực sự trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả và phổ biến, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức hòa giải thương mại, và cộng đồng doanh nghiệp. Với sự nỗ lực chung, hòa giải thương mại sẽ đóng góp tích cực vào việc xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, ổn định, và phát triển bền vững.

6.1. Tóm Lược Các Vấn Đề Còn Tồn Đọng Hiện Nay

Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể, pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam vẫn còn một số vấn đề tồn đọng cần được giải quyết. Một trong những vấn đề quan trọng nhất là nhận thức về hòa giải còn hạn chế trong cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Thêm vào đó, quy trình hòa giải vẫn còn phức tạp và thiếu linh hoạt trong một số trường hợp. Việc thi hành kết quả hòa giải thành cũng gặp phải một số khó khăn. Cuối cùng, năng lực và trình độ của đội ngũ hòa giải viên cần được nâng cao hơn nữa.

6.2. Triển Vọng Phát Triển Của Hòa Giải Thương Mại Tại Việt Nam

Với những nỗ lực không ngừng trong việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi, hòa giải thương mại có triển vọng phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam trong tương lai. Sự gia tăng các hoạt động thương mại và đầu tư quốc tế sẽ tạo ra nhu cầu lớn về giải quyết tranh chấp thương mại một cách nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém. Hòa giải thương mại, với những ưu điểm vượt trội, sẽ ngày càng được ưa chuộng hơn so với các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống như kiện tụng tại tòa án hoặc trọng tài.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa, các giao dịch thương mại giữa các chủ thể kinh doanh gia tăng nhanh chóng về cả số lượng lẫn quy mô, kéo theo sự gia tăng tất yếu của các tranh chấp thương mại phức tạp. Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Việt Nam cho thấy phương thức giải quyết qua hệ thống Tòa án truyền thống thường xuyên rơi vào tình trạng quá tải, gây áp lực lớn lên cơ quan tiến hành tố tụng và làm kéo dài thời gian xử lý vụ việc của doanh nghiệp. Mặc dù Trọng tài thương mại đã phát triển nhưng tỷ lệ giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án nhìn chung vẫn còn khiêm tốn.

Hòa giải thương mại (HGTM) là một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) sở hữu nhiều ưu điểm vượt trội: quy trình linh hoạt, bảo mật thông tin, tiết kiệm thời gian, chi phí, đồng thời hỗ trợ duy trì quan hệ hợp tác lâu dài giữa các bên dựa trên kết quả đồng thuận đôi bên cùng có lợi (win - win). Nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, cũng như nội luật hóa các cam kết dịch vụ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Chính phủ đã ban hành Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 về hòa giải thương mại. Tuy nhiên, sau một thời gian thi hành, khung pháp luật về HGTM tại Việt Nam bộc lộ không ít điểm bất cập, khoảng trống pháp lý cần được nhận diện và sửa đổi.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Làm rõ hệ thống cơ sở lý luận về hòa giải thương mại và pháp luật điều chỉnh hoạt động hòa giải thương mại.
2. Khảo cứu kinh nghiệm pháp luật quốc tế của một số quốc gia điển hình và các chuẩn mực quốc tế về HGTM nhằm rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành pháp luật về HGTM tại Việt Nam từ năm 2017 đến năm 2022.
4. Đề xuất định hướng, kiến nghị hoàn thiện nội dung pháp luật và các giải pháp thực thi nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng phương thức HGTM tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống lý luận về HGTM, các quy phạm pháp luật hiện hành điều chỉnh hoạt động HGTM tại Việt Nam, thực tiễn áp dụng và một số quy định pháp luật về HGTM của các quốc gia trên thế giới (Hoa Kỳ, Đức, Singapore, Bỉ, Úc, Italia) cùng các điều ước, luật mẫu quốc tế.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các quy định pháp luật thực định của Việt Nam về HGTM kể từ giai đoạn hội nhập, trọng tâm là từ khi Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 và Nghị định số 22/2017/NĐ-CP có hiệu lực thi hành cho đến thời điểm thực hiện khóa luận (tháng 5/2022). Việc khảo sát pháp luật nước ngoài chỉ phục vụ mục đích so sánh học thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai dựa trên nền tảng lý luận về giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự trong quan hệ dân sự - thương mại, cùng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật và văn kiện quốc tế:

• Văn bản pháp luật Việt Nam: Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019), Luật Thương mại năm 2005, Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, Thông tư số 02/2018/TT-BTP của Bộ Tư pháp.
• Văn kiện quốc tế và luật nước ngoài: Luật mẫu UNCITRAL về Hòa giải thương mại quốc tế năm 2002; Công ước Singapore về Thỏa thuận giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải (Công ước Singapore); Luật Hòa giải thống nhất Hoa Kỳ (UMA); Luật Hòa giải Đức năm 2012; Luật Hòa giải Singapore năm 2017; Bộ luật Tư pháp Bỉ; Tiêu chuẩn phê duyệt và thực hành hòa giải NMAS của Úc; Tiêu chuẩn Viện Hòa giải Quốc tế Singapore (SIMI).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Áp dụng để phân tích các quy phạm pháp luật thực định tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, BLDS 2015, BLTTDS 2015, từ đó tổng hợp thành các nhóm vấn đề lý luận và thực trạng pháp lý.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh các giải pháp lập pháp giữa Việt Nam và các quốc gia (Đức, Singapore, Bỉ, Hoa Kỳ, Úc, Italia) về phạm vi tranh chấp, tiêu chuẩn hòa giải viên, cơ chế bảo mật và giá trị ràng buộc của thỏa thuận hòa giải.
• Phương pháp thu thập thông tin và thống kê: Khai thác dữ liệu thực tế từ các báo cáo hoạt động của Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Trung tâm Giải quyết tranh chấp hiệu quả Vương quốc Anh (CEDR).
• Phương pháp diễn giải và quy nạp: Phân tích cụ thể các điều khoản pháp luật để quy nạp thành các đánh giá tổng quát về tính thống nhất, đồng bộ và các hạn chế của hệ thống văn bản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hòa giải thương mại và pháp luật về hòa giải thương mại

Chương 1 xây dựng khung lý luận căn bản về HGTM dưới tư cách một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại độc lập ngoài tố tụng với sự hiện diện của bên thứ ba trung lập (Hòa giải viên thương mại - HGVTM). Tác giả phân tích 5 đặc điểm cốt lõi của HGTM:

1. Luôn có sự hiện diện của bên thứ ba trung lập hỗ trợ các bên tìm giải pháp mà không đưa ra quyết định áp đặt.
2. Là phương thức giải quyết tranh chấp độc lập ngoài tố tụng, không phải là một thủ tục bắt buộc thuộc tố tụng Tòa án hay Trọng tài.
3. Mang tính tự nguyện và linh hoạt tối đa theo thỏa thuận của các bên.
4. Có tính bảo mật cao ở 3 cấp độ: bảo mật với bên thứ ba bên ngoài; bảo mật đối với các thủ tục tố tụng Tòa án/Trọng tài phát sinh sau đó; và bảo mật nội bộ giữa từng bên với HGVTM trong các phiên họp riêng.
5. Kết quả hòa giải thành (KQHGT) có cơ chế công nhận tư pháp theo pháp luật tố tụng dân sự để bảo đảm thi hành cưỡng chế.

Khóa luận phân biệt rõ hai hình thức: HGTM vụ việc (Ad-hoc Mediation) và HGTM quy chế (Institutional Mediation). Nghiên cứu trích dẫn số liệu từ báo cáo của CEDR (Anh, 2014) cho thấy có khoảng 9.500 vụ tranh chấp được giải quyết bằng hòa giải mỗi năm với tổng giá trị 9 triệu Bảng Anh, tiết kiệm cho doanh nghiệp 2,4 triệu Bảng Anh/năm.

Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế, tác giả tổng hợp các mô hình quy định tại một số quốc gia:

Quốc gia / Văn bản	Tiêu chuẩn hòa giải viên	Xử lý khi có thỏa thuận hòa giải	Chế độ bảo mật thông tin
Đức (Luật Hòa giải 2012)	Đào tạo ít nhất 120 giờ; hòa giải 4 vụ trong 2 năm; tập huấn tối thiểu 40 giờ trong 4 năm.	Tạm đình chỉ hoặc mất quyền khởi kiện ra Tòa án/Trọng tài cho đến khi hòa giải bất thành.	Tôn trọng thỏa thuận; bảo mật tuyệt đối các nội dung trao đổi trong phiên hòa giải.
Singapore (Luật Hòa giải 2017)	Quản lý theo 4 cấp bậc bởi Viện SIMI (từ Cấp 1 đến cấp Chứng nhận đầy đủ với 20 vụ/200 giờ).	Tòa án có quyền tạm đình chỉ vụ án theo yêu cầu của một bên nếu các bên có thỏa thuận hòa giải.	Quy định chi tiết thẩm quyền bảo mật và các trường hợp ngoại lệ theo Luật định.
Bỉ (Bộ luật Tư pháp)	Quy định theo tiêu chuẩn tổ chức hành nghề được công nhận.	Tòa án/Trọng tài bắt buộc tạm đình chỉ vụ án theo yêu cầu của đương sự (Khoản 2 Điều 1725).	Bảo mật chứng cứ và trao đổi trong quá trình hòa giải trước các thủ tục tài phán tiếp theo.
Hoa Kỳ (Luật UMA)	Không đặt ra tiêu chuẩn cứng, quản lý thông qua tổ chức nghề nghiệp.	Căn cứ hiệu lực của hợp đồng và thỏa thuận hòa giải để xác định quyền khởi kiện.	Quy định 7 ngoại lệ bắt buộc và 2 ngoại lệ có điều kiện được phép công khai thông tin.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 tập trung phân tích nội dung thực định của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và các văn bản liên quan, chỉ ra các vướng mắc pháp lý và thực tiễn thi hành:

• Phạm vi giải quyết tranh chấp (Điều 2): Tiếp cận theo phương pháp liệt kê các tranh chấp giữa các bên có hoạt động thương mại hoặc có ít nhất một bên có hoạt động thương mại. Hạn chế là chưa bao quát rõ các tranh chấp nội bộ công ty (giữa công ty với thành viên, giữa các thành viên liên quan đến quản lý, sáp nhập, giải thể) và tranh chấp giữa cá nhân không phải thương nhân trong các hoạt động kinh tế.
• Điều kiện và hình thức thỏa thuận hòa giải (Điều 6, Điều 11): Bắt buộc lập thành văn bản (hoặc các hình thức có giá trị tương đương). Điểm nghẽn lớn là Nghị định chưa có quy định xác định các trường hợp thỏa thuận hòa giải vô hiệu hoặc không thể thực hiện được; chưa có cơ chế bắt buộc Tòa án/Trọng tài tạm đình chỉ thụ lý khi vụ việc đang có thỏa thuận hòa giải còn hiệu lực.
• Nguyên tắc hòa giải (Điều 4): Quy định nội dung thỏa thuận không được "vi phạm điều cấm của pháp luật". Tác giả chỉ ra điểm không đồng bộ với Điều 117 và Điều 123 của BLDS 2015 (chỉ quy định "không vi phạm điều cấm của luật"), khiến phạm vi đánh giá vô hiệu bị mở rộng sang cả văn bản dưới luật (Nghị định, Thông tư), gây bất lợi cho quyền tự do định đoạt của doanh nghiệp.
• Địa vị pháp lý của HGVTM và tổ chức HGTM: Tiêu chuẩn HGVTM tại Điều 7 NĐ 22/2017/NĐ-CP gồm: có đầy đủ NLHVDS, phẩm chất đạo đức, bằng đại học trở lên và có từ 02 năm kinh nghiệm công tác. Tác giả nhận định quy định này mang tính định tính, thiếu yêu cầu bắt buộc về đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng hòa giải chuyên nghiệp trước khi đăng ký hành nghề tại Sở Tư pháp.
• Thực tiễn thi hành: Hoạt động của các tổ chức hòa giải quy chế tại Việt Nam (như Trung tâm Hòa giải Việt Nam - VMC thuộc VIAC, Trung tâm Hòa giải Thương mại Quốc tế Việt Nam - VICMC) bước đầu đạt kết quả khả quan. Tuy nhiên, tỷ lệ vụ việc hòa giải thành còn thấp, nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp còn e dè, thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án theo Chương XXXIII BLTTDS 2015 còn phức tạp về án phí, thẩm quyền và thời hạn giải quyết.

Chương 3: Định hướng và các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đề xuất 4 định hướng chỉ đạo và hệ thống các giải pháp hoàn thiện pháp luật cùng các biện pháp nâng cao hiệu quả thực thi:

1. Hoàn thiện nội dung quy định pháp luật:

• Sửa đổi Điều 2 Nghị định 22/2017/NĐ-CP theo hướng giải thích thuật ngữ "thương mại" theo nghĩa rộng của Luật mẫu UNCITRAL 2002 và áp dụng kỹ thuật loại trừ thay vì liệt kê.
• Đồng bộ hóa quy định tại Điểm 3 Điều 4 Nghị định 22/2017/NĐ-CP thống nhất với BLDS 2015: chuyển từ cụm từ "điều cấm của pháp luật" thành "điều cấm của luật".
• Bổ sung quy định về tạm ngưng thời hiệu khởi kiện tại Tòa án hoặc Trọng tài trong suốt thời gian các bên tham gia tiến hành hòa giải thương mại.
• Bổ sung quy định rõ ràng về hiệu lực của thỏa thuận hòa giải: Khi các bên có thỏa thuận hòa giải đang có hiệu lực, Tòa án/Trọng tài phải tạm dừng hoặc từ chối thụ lý vụ việc cho đến khi thủ tục hòa giải chấm dứt.
• Chuẩn hóa điều kiện hành nghề HGVTM: Bổ sung chứng chỉ bồi dưỡng/đào tạo kỹ năng hòa giải chuyên sâu bắt buộc do các cơ sở đào tạo có thẩm quyền cấp.

2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:

• Đẩy mạnh xây dựng và phát triển phương thức Hòa giải thương mại trực tuyến (Online Dispute Resolution - ODR) nhằm giảm thiểu chi phí và thời gian cho các giao dịch thương mại điện tử.
• Thiết lập và khuyến khích áp dụng mô hình liên thông Hòa giải - Trọng tài (Med-Arb hoặc Arb-Med-Arb) giúp các bên chuyển đổi kết quả hòa giải thành phán quyết trọng tài có giá trị thi hành quốc tế.
• Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật HGTM đến hiệp hội doanh nghiệp, thương nhân; nâng cao năng lực chuyên môn và quy tắc đạo đức của đội ngũ HGVTM.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý và thực tiễn: Khóa luận đã phân tích chi tiết toàn bộ các quy phạm của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP kết nối với BLDS 2015, BLTTDS 2015 và Thông tư 02/2018/TT-BTP, cung cấp bức tranh thực trạng pháp lý về hòa giải thương mại tại Việt Nam sau 5 năm thi hành (2017 - 2022).
• Chỉ ra các điểm bất cập lập pháp cụ thể: Nhận diện chính xác 4 xung đột/khoảng trống pháp lý: sự sai lệch thuật ngữ "điều cấm của pháp luật" so với BLDS 2015; thiếu quy định về thỏa thuận hòa giải vô hiệu; thiếu cơ chế tạm ngưng thời hiệu khởi kiện; và tiêu chuẩn HGVTM mang tính định tính, thiếu quy định đào tạo bắt buộc.
• Đóng góp giải pháp lập pháp và mô hình mới: Đề xuất sửa đổi cụ thể các điều khoản thực định và kiến nghị đưa vào áp dụng mô hình liên thông Med-Arb, phát triển hòa giải trực tuyến (ODR) và lộ trình chuẩn bị các điều kiện gia nhập Công ước Singapore.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực tiễn tập trung chủ yếu vào số liệu tại các trung tâm hòa giải lớn (VMC/VIAC) và một số địa bàn trọng điểm; chưa có điều kiện khảo sát định lượng diện rộng về nhận thức và tỷ lệ sử dụng HGTM của toàn bộ khối doanh nghiệp vừa và nhỏ trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu cơ chế thi hành biên bản hòa giải thành quốc tế theo khuôn khổ Công ước Singapore khi Việt Nam xem xét ký kết, phê chuẩn.
  • Xây dựng khung pháp lý chi tiết điều chỉnh hoạt động hòa giải thương mại trực tuyến (ODR) trong bối cảnh phát triển kinh tế số.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tư pháp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiên cứu về phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án (ADR), kỹ năng đàm phán, hòa giải và pháp luật tố tụng dân sự.
• Hòa giải viên, luật sư, chuyên viên pháp chế doanh nghiệp: Tham khảo các phân tích về cấu trúc thỏa thuận hòa giải, trình tự thủ tục, chế độ bảo mật 3 cấp độ và thủ tục yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án.
• Cơ quan xây dựng pháp luật (Bộ Tư pháp): Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ quá trình tổng kết, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 22/2017/NĐ-CP.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, một cá nhân muốn trở thành Hòa giải viên thương mại cần đáp ứng những tiêu chuẩn cơ bản nào?
Căn cứ Điều 7 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, cá nhân phải có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, phẩm chất đạo đức tốt, có uy tín, độc lập, vô tư, khách quan; có trình độ đại học trở lên và đã qua thời gian công tác trong lĩnh vực được đào tạo từ 02 năm trở lên; có kỹ năng hòa giải, hiểu biết pháp luật, tập quán kinh doanh thương mại và các lĩnh vực liên quan.

2. Tính bảo mật trong hòa giải thương mại được phân biệt ở những cấp độ nào?
Tính bảo mật trong HGTM được bảo đảm ở 3 cấp độ: (i) Bảo mật giữa các bên tham gia hòa giải với bên thứ ba bên ngoài; (ii) Bảo mật thông tin, chứng cứ trong phiên hòa giải trước các thủ tục tố tụng Tòa án hoặc Trọng tài tiếp theo; (iii) Bảo mật nội bộ giữa từng bên với HGVTM trong các phiên họp riêng khi có yêu cầu không tiết lộ cho bên tranh chấp còn lại.

3. Tại sao tác giả cho rằng quy định nguyên tắc tại Khoản 3 Điều 4 Nghị định 22/2017/NĐ-CP chưa đồng bộ với Bộ luật Dân sự 2015?
Nghị định 22/2017/NĐ-CP dùng cụm từ thỏa thuận không được "vi phạm điều cấm của pháp luật", trong khi Điểm c Khoản 1 Điều 117 và Điều 123 BLDS 2015 quy định là "vi phạm điều cấm của luật". Thuật ngữ "pháp luật" rộng hơn "luật" (bao gồm cả Nghị định, Thông tư), điều này làm tăng nguy cơ thỏa thuận hòa giải bị tuyên vô hiệu, hạn chế quyền tự do thỏa thuận của các bên.

4. Tổ chức hòa giải thương mại tại Việt Nam tồn tại dưới những hình thức nào theo pháp luật hiện hành?
Theo Điều 18 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, tổ chức HGTM gồm 2 hình thức: (1) Trung tâm hòa giải thương mại được thành lập theo quy định của Nghị định này; (2) Trung tâm trọng tài được thành lập theo Luật Trọng tài thương mại có đăng ký bổ sung hoạt động hòa giải thương mại. Ngoài ra, pháp luật còn cho phép Chi nhánh của tổ chức hòa giải thương mại nước ngoài được hoạt động cung cấp dịch vụ tại Việt Nam.

5. Khóa luận đề xuất giải pháp gì đối với vấn đề thời hiệu khởi kiện khi các bên đang tham gia hòa giải?
Tác giả kiến nghị bổ sung quy định pháp luật cho phép tạm ngưng tính thời hiệu khởi kiện ra Tòa án hoặc Trọng tài thương mại trong suốt khoảng thời gian các bên đang tiến hành thủ tục hòa giải, nhằm tránh rủi ro hết thời hiệu khi hòa giải không thành.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Lương Thị Lệ đã làm sáng tỏ một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam hiện nay. Thông qua việc phân tích toàn diện các quy định của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và so sánh với chuẩn mực quốc tế, công trình đã chỉ rõ các vướng mắc về phạm vi tranh chấp, nguyên tắc vô hiệu, cơ chế đảm bảo thỏa thuận và tiêu chuẩn hòa giải viên. Hệ thống kiến nghị sửa đổi quy phạm cùng các giải pháp phát triển mô hình Med-Arb, ODR có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao cho tiến trình hoàn thiện thể chế giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề lý luận về hòa giải thương mại. Khái niệm hòa giải thương mại Như một tất yếu, trong hoạt động kinh doanh sự cạnh tranh càng khốc liệt thì các tranh chấp thương mại càng phổ biến và trong bối cảnh hội nhập quốc tế như hiện nay thì tính chất của chúng ngày càng phức tạp. Do đó, tranh chấp thương mại là một hiện tượng tương đối phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện nay.

Hiểu một cách đơn giản, tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích kinh tế phát sinh giữa các bên tham gia vào quá trình thực hiện các hoạt động thương mại (Nguyễn Văn Tý & Nguyễn Thị Dung (chủ biên), 2020). Khi tranh chấp thương mại nảy sinh, một điều tất yếu rằng các bên chủ thể của tranh chấp thương mại sẽ tìm kiếm giải pháp nào đó để tháo gỡ những mâu thuẫn bất đồng giữa họ mà vẫn có thể bảo vệ tốt nhất quyền lợi ích hợp pháp cho mình. Hiện nay có bốn phương thức giải quyết tranh chấp được sử dụng phổ biến là thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án. Trong đó, hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp rất được ưu chuộng trên thế giới bởi những ưu điểm mà nó đem lại.

Theo từ điển Tiếng việt, hòa giải có nghĩa là “thuyết phục, giúp cho ổn thỏa tình trạng xung đột, mâu thuẫn giữa các bên” (Hoàng Phê, 2006); Hòa giải theo từ điển Luật học là“thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa, thông thường việc hòa giải sẽ được tiến hành khi sau thương lượng giữa các bên đã không đạt được kết quả, việc hòa giải thường được thông qua bên thứ ba (gọi là bên hòa giải)” (Bộ Tư Pháp, 2006). Đối với HGTM có thể hiểu “là quá trình mà trong đó, các bên yêu cầu bên thứ ba (HGVTM) tham gia hỗ trợ các bên nhằm giải quyết tranh chấp của họ” (Ngô Thu Trang & nguyễn Thế Đức Tâm, 2017); hay HGTM là “một phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, được tiến hành theo một trình tự, thủ tục pháp định với sự tham gia của một chủ thể trung gian, đó là HGVTM” (Giới thiệu về hòa giải 7 thương mại, 2020). Nhìn chung, cách hiểu về hai thuật ngữ hòa giải và HGTM không có sự khác biệt, có chăng gọi là HGTM là để chỉ phương thức giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại nói riêng và được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật riêng biệt (Lê Hương Giang, 2019). Từ những phân tích trên có thể đưa ra định nghĩa: HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại độc lập ngoài tố tụng với sự tham gia của bên thứ ba (gọi là HGVTM), đóng vai trò trung gian hòa giải hỗ trợ cho các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận nhằm loại bỏ những mâu thuẫn giữa các bên.

Đặc điểm của hòa giải thương mại HGTM có những đặc điểm chính sau đây: Thứ nhất, HGTM luôn có hiện diện của bên thứ ba trung lập là HGVTM để trợ giúp các bên tranh chấp tìm kiếm giải pháp tối ưu nhằm giải quyết xung đột của họ Khác với thương lượng chỉ có sự tham gia của các bên tranh chấp thì HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp đã có sự xuất hiện của bên thứ ba. Hầu hết pháp luật của các nước trên thế giới đều ghi nhận HGVTM có thể hành nghề hòa giải dưới một trong hai hình thức là HGVTM vụ việc và HGVTM quy chế. Trong quá trình hòa giải, HGVTM chỉ là người hướng dẫn, giúp đỡ các bên tranh chấp phân tích hồ sơ vụ việc, đưa ra lời khuyên cho từng bên hay thậm chí là đề xuất một số giải pháp mang tính tham khảo giúp các bên đạt được một kết quả tốt đẹp là “win – win” – tức là cả hai bên cùng thắng. Hay nói cách khác HGVTM không phải là người giải quyết tranh chấp, hay đưa ra một quyết định áp đặt các bên phải chấp nhận, mà quyền chủ động này vẫn thuộc về các bên tranh chấp.

Tóm lại mối quan hệ giữa HGVTM và các bên tranh chấp chỉ dừng lại ở mối quan hệ hỗ trợ bằng các cách thức như: “Đưa những con người thích hợp xích lại gần nhau; Tạo ra một môi trường có tính chất hỗ trợ cho các bên; Giúp cho những người tham gia hiểu được quan điểm của nhau; Giúp các bên tập trung giải quyết tranh chấp và tránh những cuộc trao đổi qua lại có tính chất tiêu cực; Làm rõ những điểm chưa rõ ràng hoặc hiểu lầm trong quá trình thảo luận; Quản lý việc trao đổi để bảo đảm chúng công bằng; Thu hẹp khoảng cách trong những vấn đề liên quan; Quản lý quá trình thương lượng giữa các bên, 8 giúp các bên quyết định xem liệu giải pháp được đưa ra có thực tiễn không; Hỗ trợ các đương sự đạt được thỏa thuận thích hợp cuối cùng” (Tòa án nhân dân tối cao, 2020). Thứ hai, HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại độc lập ngoài tố tụng Trước hết cần khẳng định phạm vi giải quyết tranh chấp bằng HGTM chủ yếu là những tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại mà không bao gồm những tranh chấp trong các lĩnh vực khác như dân sự, hành chính, hay lao động. Bên cạnh đó, HGTM cũng cần được tiếp cận là một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, mà không phải là một bước trong quy trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hay trọng tài (Lê Hương Giang, 2019). Vì thế, để tránh nhầm lẫn thì cần có sự phân biệt rạch ròi giữa hai cách tiếp cận này bởi lẽ xét về bản chất chúng đều có sự hỗ trợ của bên thứ ba giúp cho các bên đạt được một thỏa thuận trên cơ sở sự tự quyết.

Thứ ba, HGTM có tính tự nguyện, linh hoạt do các bên thỏa thuận Tính tự nguyện của HGTM trước hết thể hiện ở việc bắt đầu hay chấm dứt thủ tục HGTM đều phụ thuộc vào sự quyết định của các bên. Để bắt đầu quá trình hòa giải thì các bên phải có thỏa thuận hòa giải – tranh chấp sẽ được giải quyết bằng HGTM nếu các bên có thỏa thuận hòa giải. Khi không muốn tiếp tục tiến hành hòa giải, các bên có thể đề nghị chấm dứt thủ tục hòa giải mà không buộc phải tham gia hòa giải đến cùng. Trong quá trình hòa giải các bên có quyền lựa chọn HGVTM, trình tự thủ tục cũng như thời gian, địa điểm tiến hành hòa giải để phù hợp với nhu cầu giải quyết tranh chấp của các bên.

Cuối cùng, các bên hoàn toàn quyết định về nội dung cũng như kết quả của việc giải quyết tranh chấp. Như vậy có thể nói, HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn không có tính cưỡng chế hay xét xử như các phương thức giải quyết tranh chấp có sự tham gia của bên thứ ba khác và quyền tự định đoạt của các bên được đảm bảo ở mức tối cao (Lê Hương Giang, 2019). HGTM là một trong những phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn (ADR) trong đó các bên hoàn toàn có quyền thỏa thuận lựa chọn quy trình hòa giải để áp dụng cho vụ tranh chấp của mình, thậm chí các bên cũng có thể giao cho HGVTM xây dựng hoặc gợi ý một quy tắc hòa giải bất kỳ, tuy nhiên sau đó các bên vẫn có thể 9 đề xuất với hòa giải viên về những thay đổi cần thiết cho phù hợp với tính chất của vụ việc. Chính vì thế, các bên sẽ không phải tuân theo một trình tự thủ tục chặt chẽ do luật định như tại Tòa án, phiên hòa giải thường chỉ có sự tham gia của hòa giải viên cùng các bên tranh chấp, các bên tự dàn xếp, thương lượng với nhau dưới sự hỗ trợ của HGVTM.

Do đó, có thể khẳng định HGTM chính là “một quá trình tự xác định công lý cho bản thân của các bên tranh chấp” (Nguyễn Hưng Quang, 2019). Như vậy, tính linh hoạt của HGTM có thể giúp cho các bên có thể tự do bày tỏ ý kiến, quan điểm hay cũng có khả năng điều chỉnh thủ tục hòa giải khi bản chất của vụ tranh chấp có sự thay đổi, đồng thời các bên cũng có thể tránh được những yêu cầu về thủ tục pháp lý phức tạp (Dương Quỳnh Hoa, 2011). Thứ tư, hòa giải thương mại có tính bảo mật cao Tính bảo mật chính là một điểm thu hút, tạo nên sự hấp dẫn cho phương thức HGTM. Dù cả hai phương thức trọng tài và HGTM đều không buộc phải công khai nội dung tranh chấp với bên thứ ba, nhưng HGTM có khả năng bảo đảm tính bí mật tốt hơn bởi chế độ bảo mật trong HGTM được thể hiện ở ba cấp độ: (i) Bảo mật giữa các bên tham gia hòa giải và bên ngoài thủ tục hòa giải (bảo mật với bên thứ ba); (ii) Bảo mật thông tin, tài liệu trong hòa giải đối với các tố tụng tại tòa án hoặc trọng tài sau đó; (iii) Bảo mật giữa các bên tham gia hòa giải khi một bên yêu cầu HGVTM phải giữ bí mật đối với thông tin mà họ cung cấp với bên tranh chấp còn lại (Châu Việt Bắc, 2021).

Còn đối với TTTM, tính bảo mật mới chỉ thể hiện ở cấp độ thứ nhất hay nói cách khác TTTM chỉ bảo mật với bên thứ ba không tham gia vào thủ tục tố tụng trọng tài. Thứ năm, KQHGT trước hết được thực thi phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp nhưng một hoặc các bên có thể yêu cầu tòa án công nhận KQHGT để đảm bảo việc thi hành kết quả đó theo pháp luật về thi hành án dân sự. Khác với hòa giải thông thường, ở phương thức HGTM, việc thi hành KQHGT không còn hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp mà đã có cơ chế pháp lý nhằm đảm bảo thực thi thỏa thuận của các bên trong quá trình hòa giải. Đây chính là một ưu điểm của HGTM vừa đảm bảo được cơ chế giải quyết linh hoạt, thân thiện 10 phù hợp với nhu cầu của các bên nhưng kết quả hòa giải vẫn có thể được đảm bảo thi hành như một phán quyết của Tòa án.

Các hình thức hòa giải thương mại Hiện nay, pháp luật của hầu hết các nước đều công nhận hai hình thức HGTM là HGTM vụ việc và HGTM quy chế: 1.