CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề lý luận về hòa giải thương mại. Khái niệm hòa giải thương mại Như một tất yếu, trong hoạt động kinh doanh sự cạnh tranh càng khốc liệt thì các tranh chấp thương mại càng phổ biến và trong bối cảnh hội nhập quốc tế như hiện nay thì tính chất của chúng ngày càng phức tạp. Do đó, tranh chấp thương mại là một hiện tượng tương đối phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện nay.
Hiểu một cách đơn giản, tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích kinh tế phát sinh giữa các bên tham gia vào quá trình thực hiện các hoạt động thương mại (Nguyễn Văn Tý & Nguyễn Thị Dung (chủ biên), 2020). Khi tranh chấp thương mại nảy sinh, một điều tất yếu rằng các bên chủ thể của tranh chấp thương mại sẽ tìm kiếm giải pháp nào đó để tháo gỡ những mâu thuẫn bất đồng giữa họ mà vẫn có thể bảo vệ tốt nhất quyền lợi ích hợp pháp cho mình. Hiện nay có bốn phương thức giải quyết tranh chấp được sử dụng phổ biến là thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án. Trong đó, hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp rất được ưu chuộng trên thế giới bởi những ưu điểm mà nó đem lại.
Theo từ điển Tiếng việt, hòa giải có nghĩa là “thuyết phục, giúp cho ổn thỏa tình trạng xung đột, mâu thuẫn giữa các bên” (Hoàng Phê, 2006); Hòa giải theo từ điển Luật học là“thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa, thông thường việc hòa giải sẽ được tiến hành khi sau thương lượng giữa các bên đã không đạt được kết quả, việc hòa giải thường được thông qua bên thứ ba (gọi là bên hòa giải)” (Bộ Tư Pháp, 2006). Đối với HGTM có thể hiểu “là quá trình mà trong đó, các bên yêu cầu bên thứ ba (HGVTM) tham gia hỗ trợ các bên nhằm giải quyết tranh chấp của họ” (Ngô Thu Trang & nguyễn Thế Đức Tâm, 2017); hay HGTM là “một phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, được tiến hành theo một trình tự, thủ tục pháp định với sự tham gia của một chủ thể trung gian, đó là HGVTM” (Giới thiệu về hòa giải 7 thương mại, 2020). Nhìn chung, cách hiểu về hai thuật ngữ hòa giải và HGTM không có sự khác biệt, có chăng gọi là HGTM là để chỉ phương thức giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại nói riêng và được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật riêng biệt (Lê Hương Giang, 2019). Từ những phân tích trên có thể đưa ra định nghĩa: HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại độc lập ngoài tố tụng với sự tham gia của bên thứ ba (gọi là HGVTM), đóng vai trò trung gian hòa giải hỗ trợ cho các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận nhằm loại bỏ những mâu thuẫn giữa các bên.
Đặc điểm của hòa giải thương mại HGTM có những đặc điểm chính sau đây: Thứ nhất, HGTM luôn có hiện diện của bên thứ ba trung lập là HGVTM để trợ giúp các bên tranh chấp tìm kiếm giải pháp tối ưu nhằm giải quyết xung đột của họ Khác với thương lượng chỉ có sự tham gia của các bên tranh chấp thì HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp đã có sự xuất hiện của bên thứ ba. Hầu hết pháp luật của các nước trên thế giới đều ghi nhận HGVTM có thể hành nghề hòa giải dưới một trong hai hình thức là HGVTM vụ việc và HGVTM quy chế. Trong quá trình hòa giải, HGVTM chỉ là người hướng dẫn, giúp đỡ các bên tranh chấp phân tích hồ sơ vụ việc, đưa ra lời khuyên cho từng bên hay thậm chí là đề xuất một số giải pháp mang tính tham khảo giúp các bên đạt được một kết quả tốt đẹp là “win – win” – tức là cả hai bên cùng thắng. Hay nói cách khác HGVTM không phải là người giải quyết tranh chấp, hay đưa ra một quyết định áp đặt các bên phải chấp nhận, mà quyền chủ động này vẫn thuộc về các bên tranh chấp.
Tóm lại mối quan hệ giữa HGVTM và các bên tranh chấp chỉ dừng lại ở mối quan hệ hỗ trợ bằng các cách thức như: “Đưa những con người thích hợp xích lại gần nhau; Tạo ra một môi trường có tính chất hỗ trợ cho các bên; Giúp cho những người tham gia hiểu được quan điểm của nhau; Giúp các bên tập trung giải quyết tranh chấp và tránh những cuộc trao đổi qua lại có tính chất tiêu cực; Làm rõ những điểm chưa rõ ràng hoặc hiểu lầm trong quá trình thảo luận; Quản lý việc trao đổi để bảo đảm chúng công bằng; Thu hẹp khoảng cách trong những vấn đề liên quan; Quản lý quá trình thương lượng giữa các bên, 8 giúp các bên quyết định xem liệu giải pháp được đưa ra có thực tiễn không; Hỗ trợ các đương sự đạt được thỏa thuận thích hợp cuối cùng” (Tòa án nhân dân tối cao, 2020). Thứ hai, HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại độc lập ngoài tố tụng Trước hết cần khẳng định phạm vi giải quyết tranh chấp bằng HGTM chủ yếu là những tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại mà không bao gồm những tranh chấp trong các lĩnh vực khác như dân sự, hành chính, hay lao động. Bên cạnh đó, HGTM cũng cần được tiếp cận là một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, mà không phải là một bước trong quy trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hay trọng tài (Lê Hương Giang, 2019). Vì thế, để tránh nhầm lẫn thì cần có sự phân biệt rạch ròi giữa hai cách tiếp cận này bởi lẽ xét về bản chất chúng đều có sự hỗ trợ của bên thứ ba giúp cho các bên đạt được một thỏa thuận trên cơ sở sự tự quyết.
Thứ ba, HGTM có tính tự nguyện, linh hoạt do các bên thỏa thuận Tính tự nguyện của HGTM trước hết thể hiện ở việc bắt đầu hay chấm dứt thủ tục HGTM đều phụ thuộc vào sự quyết định của các bên. Để bắt đầu quá trình hòa giải thì các bên phải có thỏa thuận hòa giải – tranh chấp sẽ được giải quyết bằng HGTM nếu các bên có thỏa thuận hòa giải. Khi không muốn tiếp tục tiến hành hòa giải, các bên có thể đề nghị chấm dứt thủ tục hòa giải mà không buộc phải tham gia hòa giải đến cùng. Trong quá trình hòa giải các bên có quyền lựa chọn HGVTM, trình tự thủ tục cũng như thời gian, địa điểm tiến hành hòa giải để phù hợp với nhu cầu giải quyết tranh chấp của các bên.
Cuối cùng, các bên hoàn toàn quyết định về nội dung cũng như kết quả của việc giải quyết tranh chấp. Như vậy có thể nói, HGTM là phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn không có tính cưỡng chế hay xét xử như các phương thức giải quyết tranh chấp có sự tham gia của bên thứ ba khác và quyền tự định đoạt của các bên được đảm bảo ở mức tối cao (Lê Hương Giang, 2019). HGTM là một trong những phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn (ADR) trong đó các bên hoàn toàn có quyền thỏa thuận lựa chọn quy trình hòa giải để áp dụng cho vụ tranh chấp của mình, thậm chí các bên cũng có thể giao cho HGVTM xây dựng hoặc gợi ý một quy tắc hòa giải bất kỳ, tuy nhiên sau đó các bên vẫn có thể 9 đề xuất với hòa giải viên về những thay đổi cần thiết cho phù hợp với tính chất của vụ việc. Chính vì thế, các bên sẽ không phải tuân theo một trình tự thủ tục chặt chẽ do luật định như tại Tòa án, phiên hòa giải thường chỉ có sự tham gia của hòa giải viên cùng các bên tranh chấp, các bên tự dàn xếp, thương lượng với nhau dưới sự hỗ trợ của HGVTM.
Do đó, có thể khẳng định HGTM chính là “một quá trình tự xác định công lý cho bản thân của các bên tranh chấp” (Nguyễn Hưng Quang, 2019). Như vậy, tính linh hoạt của HGTM có thể giúp cho các bên có thể tự do bày tỏ ý kiến, quan điểm hay cũng có khả năng điều chỉnh thủ tục hòa giải khi bản chất của vụ tranh chấp có sự thay đổi, đồng thời các bên cũng có thể tránh được những yêu cầu về thủ tục pháp lý phức tạp (Dương Quỳnh Hoa, 2011). Thứ tư, hòa giải thương mại có tính bảo mật cao Tính bảo mật chính là một điểm thu hút, tạo nên sự hấp dẫn cho phương thức HGTM. Dù cả hai phương thức trọng tài và HGTM đều không buộc phải công khai nội dung tranh chấp với bên thứ ba, nhưng HGTM có khả năng bảo đảm tính bí mật tốt hơn bởi chế độ bảo mật trong HGTM được thể hiện ở ba cấp độ: (i) Bảo mật giữa các bên tham gia hòa giải và bên ngoài thủ tục hòa giải (bảo mật với bên thứ ba); (ii) Bảo mật thông tin, tài liệu trong hòa giải đối với các tố tụng tại tòa án hoặc trọng tài sau đó; (iii) Bảo mật giữa các bên tham gia hòa giải khi một bên yêu cầu HGVTM phải giữ bí mật đối với thông tin mà họ cung cấp với bên tranh chấp còn lại (Châu Việt Bắc, 2021).
Còn đối với TTTM, tính bảo mật mới chỉ thể hiện ở cấp độ thứ nhất hay nói cách khác TTTM chỉ bảo mật với bên thứ ba không tham gia vào thủ tục tố tụng trọng tài. Thứ năm, KQHGT trước hết được thực thi phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp nhưng một hoặc các bên có thể yêu cầu tòa án công nhận KQHGT để đảm bảo việc thi hành kết quả đó theo pháp luật về thi hành án dân sự. Khác với hòa giải thông thường, ở phương thức HGTM, việc thi hành KQHGT không còn hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp mà đã có cơ chế pháp lý nhằm đảm bảo thực thi thỏa thuận của các bên trong quá trình hòa giải. Đây chính là một ưu điểm của HGTM vừa đảm bảo được cơ chế giải quyết linh hoạt, thân thiện 10 phù hợp với nhu cầu của các bên nhưng kết quả hòa giải vẫn có thể được đảm bảo thi hành như một phán quyết của Tòa án.
Các hình thức hòa giải thương mại Hiện nay, pháp luật của hầu hết các nước đều công nhận hai hình thức HGTM là HGTM vụ việc và HGTM quy chế: 1.