Pháp Luật Về Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam Hiện Nay

Thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) ngày càng trở nên phổ biến, các hợp đồng phái sinh được xem là một kênh đầu… 99 trang · Học viện Ngân Hàng · 2022.

• Tác giả: Phạm Minh Thu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thái Hà
• Trường học: Học viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.1. Khái quát về chứng khoán phái sinh
• 1.2. Khái niệm chứng khoán phái sinh
• 1.3. Phân loại chứng khoán phái sinh
• 1.4. Vai trò của chứng khoán phái sinh
• 1.5. Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật về chứng khoán phái sinh
• 1.5.1. Sự cần thiết điều chỉnh bằng pháp luật đối với chứng khoán phái sinh
• 1.5.2. Khái niệm pháp luật về chứng khoán phái sinh
• 1.6. Pháp luật về chứng khoán phái sinh ở một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về chứng khoán phái sinh
• 1.6.1. Pháp luật của một số quốc gia về chứng khoán phái sinh
• 1.6.2. Kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng pháp luật về chứng khoán phái sinh
• 2.2. Hệ thống pháp luật hiện hành
• 2.3. Những vấn đề cơ bản đối với khung pháp lý điều chỉnh hoạt động của TTCK phái sinh
• 2.4. Các thị trường phái sinh khác. Đánh giá sự tương thích giữa các quy định pháp luật hiện hành với thực trạng chứng khoán phái sinh ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Quan điểm hoàn thiện
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về chứng khoán phái sinh hiện nay
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Chứng Khoán Phái Sinh Khái Niệm Vai Trò

Thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) ngày càng trở nên phổ biến, các hợp đồng phái sinh được xem là một kênh đầu tư tài chính riêng biệt. Nguồn gốc của chúng có thể bắt nguồn từ thời Trung cổ, khi có nhu cầu bảo hiểm cho hàng hóa nông sản. Hợp đồng quyền chọn ra đời năm 624 B.C, và năm 1848, trung tâm giao dịch Chicago Board of Trade cho ra đời công cụ phái sinh đầu tiên. Các giao dịch này có đặc điểm chung là có mối quan hệ giữa tài sản cơ sở và phái sinh, có thể trao đổi thông qua hình thức giao dịch riêng hoặc giao dịch công khai.Theo Công ty chứng khoán Pinetree (2021), “Chứng khoán phái sinh là 1 hợp đồng tài chính được thiết lập ngày hôm nay giữa hai bên tham gia, về một giao dịch sẽ được thực hiện vào một thời điểm nào đó trong tương lai...”.

1.1. Định nghĩa Chứng Khoán Phái Sinh theo Luật hiện hành

Nhiều định nghĩa khác nhau về chứng khoán phái sinh đã được đưa ra, nhưng tựu chung lại, có thể hiểu là một loại công cụ tài chính mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá trị của một thứ khác, gọi là công cụ cơ sở. Bản thân chứng khoán phái sinh không có giá trị nội tại, mà bắt nguồn từ giá trị của một công cụ cơ sở. Khác với các chứng khoán khác, chứng khoán phái sinh không cho người nắm giữ các quyền sở hữu công ty hay các quyền liên quan đến vốn góp của người sở hữu đối với tổ chức phát hành, mà chỉ liên quan đến những cam kết giữa bên mua và bên bán.

1.2. Vai Trò Của Chứng Khoán Phái Sinh trong Thị Trường Tài Chính

Khi các tổ chức, cá nhân tham gia cam kết để giao dịch chứng khoán phái sinh, mục tiêu của họ là bảo vệ chính họ khỏi những rủi ro khi có sự thay đổi lãi suất, giá trị tiền tệ hay giá cả hàng hóa liên quan. Do vậy, có thể nói rằng tham gia giao dịch chứng khoán phái sinh không phải là các nhà đầu tư mà là những người đầu cơ hay kinh doanh để hưởng chênh lệch giá, hoặc có thể coi họ là những người muốn quản lý rủi ro danh mục đầu tư của mình. Chứng khoán phái sinh xác nhận các quyền và nghĩa vụ của các bên cam kết như quyền ưu tiên, quyền lựa chọn mua hay bán tài sản.

II. Phân Loại Chứng Khoán Phái Sinh Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Z

Có nhiều cách phân loại chứng khoán phái sinh khác nhau. Theo phương thức giao dịch trên thị trường, có thể chia thành chứng khoán phái sinh được niêm yết và chứng khoán phái sinh trên OTC. Phân loại theo điều kiện hợp đồng thì chia ra thành hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kì hạn, hoán đổi (Don M. Chance and Robert Brooks, 2008). Đề tài sẽ xem xét các công cụ phái sinh phổ biến sau:

2.1. Chứng Khoán Phái Sinh Niêm Yết Đặc Điểm và Ưu Điểm

Chứng khoán phái sinh niêm yết có những điều khoản trong hợp đồng mang tính tiêu chuẩn cao. Có những biện pháp cần thiết để kịp thời giảm thiểu rủi ro, đồng thời đảm bảo sự lành mạnh, ổn định trên thị trường. Trong đó có hai dạng chứng khoán niêm yết điển hình là hợp đồng tương lai và quyền chọn. Những giao dịch được giao dịch thông qua các sàn phái sinh chuyên biệt hoặc các sàn giao dịch khác đã được chuẩn hóa và được sàn giao dịch theo một số quy định tương ứng. Các phái sinh có thể sử dụng để quản lý rủi ro hoặc đầu cơ.

2.2. Chứng Khoán Phái Sinh OTC Ưu nhược điểm và Cách thức giao dịch

Chứng khoán phái sinh trên thị trường phi tập trung không có cơ chế tổ chức và tập trung, và thiếu đi một cơ chế giám sát hiệu quả để đảm bảo công bằng và giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. Trong khi các chứng khoán phái sinh niêm yết được giao dịch thông qua một sàn giao dịch tập trung, các chứng khoán phái sinh OTC được giao dịch trực tiếp giữa hai bên, thường là các tổ chức tài chính lớn. Điều này có thể dẫn đến rủi ro đối tác lớn hơn, vì không có cơ quan trung ương nào đảm bảo thanh toán.

2.3. Phân Biệt Các Loại Hợp Đồng Phái Sinh Phổ Biến Kỳ Hạn Tương Lai Quyền Chọn

Các loại hợp đồng phái sinh phổ biến bao gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Hợp đồng kỳ hạn là thỏa thuận mua hoặc bán tài sản vào một ngày cụ thể trong tương lai với giá được xác định trước. Hợp đồng tương lai tương tự như hợp đồng kỳ hạn, nhưng được chuẩn hóa và giao dịch trên sàn giao dịch. Hợp đồng quyền chọn cho phép người mua quyền, nhưng không bắt buộc, mua hoặc bán tài sản cơ sở với giá đã định trước vào hoặc trước một ngày cụ thể. Hợp đồng hoán đổi là thỏa thuận trao đổi dòng tiền giữa hai bên dựa trên các yếu tố như lãi suất, tỷ giá hối đoái, hoặc chỉ số.

III. Thực Trạng Chứng Khoán Phái Sinh Việt Nam Phân Tích Đánh Giá

Đại dịch Covid 19 khiến nhiều nước bị đình trệ về mặt kinh tế. Việt Nam ghi nhận nhiều sự ảnh hưởng tiêu cực. Trước tình hình này, NHNN có động thái bơm tiền để hỗ trợ cho nền kinh tế, giảm lãi suất huy động xuống còn mức 4-5% đi cùng các gói hỗ trợ kích cầu tín dụng. Khi lượng tiền được bơm ra nhiều để cứu nền kinh tế cộng với việc lãi suất huy động ở mức thấp khiến cho dòng tiền đổ vào thị trường chứng khoán rất mạnh từ quý 4 năm 2020 đến nay. Song hành với sự phát triển của TTCK cơ sở, chứng khoán phái sinh với vai trò giảm thiếu rủi ro cũng như tăng sức hấp dẫn cho thị trường cũng phát triển vô cùng mạnh mẽ.

3.1. Tổng Quan Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Việt Nam hiện nay

Trên thực tế, TTCK phái sinh toàn cầu có một quy mô rất lớn, năm 2019, Ngân hàng thanh toán quốc tế (Bank for International Settlements – BIS) ước tính rằng thị trường ngoại hối và thị trường phái sinh trở nên đa dạng hơn và phát triển nhiều do sự gia tăng sử dụng các giao dịch điện tử và giao dịch tự động. Thị trường phái sinh ngày càng phát triển một cách đa dạng và thực tế là phức tạp hơn trước khiến cho việc quản lí trở nên khó khăn hơn, các luật trước đây không còn phù hợp với điều kiện hoàn cảnh.

3.2. Các Văn Bản Pháp Luật Điều Chỉnh Chứng Khoán Phái Sinh Hiện Hành

TTCKPS tại Việt Nam mới ra đời nên còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cũng như tồn tại nhiều lỗ hổng về mặt pháp lí có thể khiến những chủ thể tham gia gặp phải thiệt hại nặng nề. Thị trường chứng khoán phái sinh có đặc trưng riêng là có những nhóm chủ thể khác nhau đại diện cho các lợi ích khác nhau, đôi khi trái ngược nhau nên việc cần có một khung pháp lý hoàn chỉnh để có thể dung hòa các mối quan hệ trên là vô cùng cần thiết.

3.3. Phân tích Ưu điểm và Hạn chế của Quy Định Pháp Luật Chứng Khoán

Khung pháp luật chứng khoán hiện hành còn thiếu sót trong việc điều chỉnh các hoạt động giao dịch phái sinh. Các quy định về ký quỹ, thanh toán bù trừ, và giám sát thị trường còn chưa đầy đủ. Việc thiếu một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả cũng là một hạn chế lớn. Ngoài ra, cần có các quy định rõ ràng hơn về việc phòng ngừa và xử lý các hành vi thao túng giá và giao dịch nội gián trên thị trường phái sinh.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Chứng Khoán Phái Sinh Top 3 Đề Xuất

Để hoàn thiện pháp luật chứng khoán phái sinh cần xuất phát từ các đòi hỏi khách quan cũng như để phù hợp với Chiến lược hội nhập ngành Chứng khoán 2021 - 2030 là “… xây dựng chính sách và quy định pháp lý để quản lý thị trường và thực thi các cam kết quốc tế về hội nhập thị trường vốn; đào tạo nguồn nhân lực cho TTCK […] trong đó các yếu tố được đặt lên hàng đầu là hiệu quả, công bằng, minh bạch và bảo vệ nhà đầu tư”.

4.1. Nâng Cao Tính Minh Bạch và Quản Lý Rủi Ro Chứng Khoán

Cần tăng cường tính minh bạch trên thị trường chứng khoán phái sinh bằng cách yêu cầu các công ty chứng khoán và tổ chức tài chính công bố thông tin chi tiết về các giao dịch phái sinh của họ. Cần có các quy định chặt chẽ hơn về quản lý rủi ro, bao gồm cả yêu cầu về vốn và kiểm soát nội bộ. Các biện pháp quản lý rủi ro cần được thiết kế để giảm thiểu rủi ro đối tác và rủi ro hệ thống.

4.2. Hoàn Thiện Quy Định về Thanh Toán Bù Trừ và Quản Lý Giá Chứng Khoán

Hệ thống thanh toán bù trừ cần được nâng cấp để đảm bảo khả năng thanh toán nhanh chóng và hiệu quả. Cần có các quy định rõ ràng và hiệu quả hơn về phòng ngừa và xử lý các hành vi thao túng giá và giao dịch nội gián trên thị trường phái sinh. Các cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát và thực thi các quy định để bảo vệ nhà đầu tư và đảm bảo tính toàn vẹn của thị trường.

4.3. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực và Nâng Cao Nhận Thức về Thị Trường Phái Sinh

Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu về chứng khoán phái sinh cho các chuyên gia tài chính, nhà quản lý rủi ro, và nhân viên của các cơ quan quản lý. Nhà đầu tư cần được cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về rủi ro và lợi ích của việc giao dịch chứng khoán phái sinh. Các chương trình giáo dục tài chính cần được triển khai để nâng cao nhận thức và hiểu biết của công chúng về thị trường phái sinh.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế về Pháp Luật Chứng Khoán Bài Học cho VN

Để hoàn thiện pháp luật chứng khoán phái sinh, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển là vô cùng quan trọng. Nghiên cứu pháp luật của các nước như Mỹ, Hàn Quốc, Singapore sẽ giúp Việt Nam xây dựng một khung pháp lý hiệu quả và phù hợp.

5.1. Mô Hình Quản Lý Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh của Hoa Kỳ

Hoa Kỳ có một hệ thống quản lý thị trường phái sinh chặt chẽ và hiệu quả. CFTC (Commodity Futures Trading Commission) là cơ quan quản lý chính, chịu trách nhiệm giám sát và điều chỉnh các hoạt động giao dịch phái sinh. Các sàn giao dịch phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về vốn, quản lý rủi ro, và công bố thông tin.

5.2. Các Biện Pháp Bảo Vệ Nhà Đầu Tư Chứng Khoán của Hàn Quốc

Hàn Quốc chú trọng đến việc bảo vệ nhà đầu tư bằng cách yêu cầu các công ty chứng khoán cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về rủi ro của các sản phẩm phái sinh. Các quy định về tư vấn đầu tư cũng được siết chặt để đảm bảo nhà đầu tư nhận được lời khuyên phù hợp với khả năng tài chính và khẩu vị rủi ro của họ.

VI. Tương Lai Pháp Luật Chứng Khoán Phái Sinh Xu Hướng và Thách Thức

Tương lai của pháp luật chứng khoán phái sinh tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của thị trường. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các tổ chức tài chính, và các chuyên gia để xây dựng một khung pháp lý linh hoạt và hiệu quả.

6.1. Dự Báo Sự Phát Triển của Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong những năm tới, nhờ vào sự gia tăng của số lượng nhà đầu tư và sự đa dạng hóa của các sản phẩm phái sinh. Tuy nhiên, cần phải đối mặt với những thách thức như rủi ro hệ thống, thao túng giá, và thiếu hụt nguồn nhân lực.

6.2. Các Bước Cần Thiết để Xây Dựng Khung Pháp Lý Chứng Khoán Bền Vững

Để xây dựng một khung pháp lý bền vững cho thị trường chứng khoán phái sinh, cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, bao gồm cả nhà đầu tư, các tổ chức tài chính, và các cơ quan quản lý. Cần phải có sự cân bằng giữa việc thúc đẩy sự phát triển của thị trường và việc bảo vệ nhà đầu tư.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Pháp luật về chứng khoán phái sinh tại Việt Nam hiện nay" của tác giả Phạm Minh Thu (Khoa Luật, Học viện Ngân hàng) được thực hiện trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam và thế giới chịu tác động từ đại dịch Covid-19. Tại Việt Nam, tăng trưởng GDP quý III/2021 giảm 6,91% so với cùng kỳ năm trước; cán cân thương mại thâm hụt 2,71 tỷ USD và tổn thất kinh tế ước tính lên tới 3,7 tỷ USD theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2021. Để kích thích nền kinh tế, Ngân hàng Nhà nước đã hạ lãi suất huy động xuống mức 4–5%/năm kết hợp cùng các gói hỗ trợ tín dụng, dẫn đến hiện tượng dòng vốn dịch chuyển mạnh vào thị trường chứng khoán từ quý IV/2020.

Song song với thị trường chứng khoán cơ sở, thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) phát triển nhanh chóng nhằm đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro và đầu cơ chênh lệch giá. Tuy nhiên, quy mô toàn cầu của thị trường phái sinh rất lớn (Ngân hàng Thanh toán Quốc tế - BIS năm 2019 ước tính quy mô thị trường phái sinh phi tập trung OTC đạt giá trị thị trường 12,6 nghìn tỷ USD và giá trị danh nghĩa toàn cầu là 640 nghìn tỷ USD) với cấu trúc giao dịch điện tử phức tạp. Tại Việt Nam, do thị trường phái sinh mới đi vào vận hành từ năm 2017, hệ thống quy phạm pháp luật còn bộc lộ lỗ hổng, chưa theo kịp thực tiễn và đòi hỏi phải thể chế hóa mục tiêu trong Chiến lược hội nhập ngành Chứng khoán 2021–2030 (đảm bảo tính hiệu quả, công bằng, minh bạch và bảo vệ nhà đầu tư).

Từ khoảng trống nghiên cứu khi các công trình trước đó (như nghiên cứu của Nguyễn Tuấn Anh năm 2018, Vũ Chí Dũng năm 2019, Bùi Cẩm Chi và cộng sự năm 2013, Cao Quách Yến năm 2018) chỉ tiếp cận khía cạnh kinh tế, kỹ thuật vận hành hoặc dựa trên khung pháp lý cũ (Luật Chứng khoán 2006, Nghị định 42/2015/NĐ-CP), tác giả xác định nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng các công cụ chứng khoán phái sinh và việc thực thi các văn bản điều chỉnh thị trường tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
2. Khảo cứu hệ thống pháp luật điều chỉnh thị trường phái sinh tại một số quốc gia đại diện trên thế giới (Mỹ, Hàn Quốc, Singapore) và phân tích các bài học thực tiễn.
3. Đề xuất các quan điểm và giải pháp lập pháp nhằm hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh chứng khoán phái sinh tại Việt Nam và trên thế giới. Phạm vi không gian tập trung vào pháp luật Việt Nam, có sự đối chiếu với pháp luật của Mỹ, Hàn Quốc và Singapore. Phạm vi thời gian tập trung vào thực trạng pháp lý và thị trường giai đoạn từ năm 2017 đến đầu năm 2022, trọng tâm là các văn bản mới ban hành như Luật Chứng khoán năm 2019 và Nghị định số 158/2020/NĐ-CP.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, khóa luận tiếp cận khái niệm chứng khoán phái sinh thông qua các định nghĩa học thuật quốc tế và luật thực định: định nghĩa của Michael Chui (2012), John Downes và Jordan Elliot Goodman (1994), Pinetree Securities (2021) và quy định tại khoản 9 Điều 4 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14. Khung pháp lý được hiểu dựa trên lý thuyết của IFRS Foundation (2019), Don M. Chance và Robert Brooks (2016), Vashishtha và Kumar (2010), cùng luận điểm của Trần Quốc Thịnh (2019): pháp luật về chứng khoán phái sinh là hệ thống các quy định và tiêu chuẩn được thiết lập cho các hợp đồng tài chính có giá trị phái sinh từ một tài sản cơ sở xác định trước.

Khóa luận kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp định tính:
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích các chế định pháp luật chuyên ngành, cấu trúc thị trường, phân loại sản phẩm (hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, chứng quyền) để tổng hợp thành các tiêu chí đánh giá khung pháp lý.
  • Phương pháp nghiên cứu đối chiếu (Luật so sánh): So sánh các quy định về giám sát, cấp phép, bù trừ thanh toán và quản trị rủi ro giữa Việt Nam với Mỹ (Luật Chứng khoán 1933, Luật TTCK 1934, Đạo luật Dodd-Frank 2010), Hàn Quốc (Luật Giao dịch hợp đồng tương lai qua các thời kỳ) và Singapore (hệ thống quy chuẩn SGX).
  • Phương pháp thống kê mô tả: Thu thập, trích xuất dữ liệu thị trường từ Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD).
• Phương pháp định lượng: Sử dụng khảo sát số liệu để lượng hóa tỷ trọng giao dịch của các nhóm nhà đầu tư, quan sát mức độ phổ biến của các công cụ phái sinh và thái độ của thành viên thị trường đối với rủi ro tài chính.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Lý luận chung về chứng khoán phái sinh và pháp luật về chứng khoán phái sinh

Chương I hệ thống hóa toàn bộ các vấn đề lý luận nền tảng. Tác giả phân tích nguồn gốc lịch sử của phái sinh từ thời cổ đại (hợp đồng quyền chọn năm 624 trước Công nguyên), trung tâm Chicago Board of Trade (CBOT) thành lập năm 1848, đến giao dịch hợp đồng tương lai lúa gạo tại Nhật Bản năm 1970. Về bản chất, chứng khoán phái sinh không có giá trị nội tại độc lập mà gắn liền với tài sản cơ sở (chỉ số, cổ phiếu, trái phiếu, hàng hóa, lãi suất, tiền tệ) và có giá trị thời gian (time value).

Khóa luận phân loại sản phẩm dựa trên hai tiêu chí: phương thức giao dịch (niêm yết tập trung và phi tập trung OTC) và điều kiện hợp đồng. Trong đó, tác giả lập bảng so sánh chi tiết giữa hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai:

Tiêu chí	Hợp đồng kỳ hạn (Forwards)	Hợp đồng tương lai (Futures)
Tính chuẩn hóa	Điều khoản thương lượng riêng, linh hoạt theo thỏa thuận	Các điều khoản chuẩn hóa theo quy định của sở giao dịch
Rủi ro thực hiện	Tồn tại rủi ro đối tác không thực hiện cam kết	Có cơ chế phòng ngừa qua đối tác bù trừ trung tâm
Yêu cầu ký quỹ	Thường không bắt buộc chuyển tiền (trừ tiền cọc ban đầu)	Bắt buộc ký quỹ ban đầu và duy trì ký quỹ hàng ngày
Chi phí giao dịch	Chi phí đàm phán cao, tốn kém	Chi phí giao dịch thấp
Thị trường giao dịch	Thị trường phi tập trung (OTC), không có thị trường thứ cấp	Giao dịch tập trung trên sàn, có thị trường thứ cấp
Tính thanh khoản	Kém thanh khoản, không tất toán trước ngày đáo hạn	Thanh khoản cao, đóng vị thế linh hoạt hàng ngày

Về vai trò kinh tế, tác giả chỉ rõ 4 chức năng cốt lõi: công cụ quản lý và chuyển dịch rủi ro (theo Vietcfo 2018, 92% trong số 500 công ty lớn nhất thế giới sử dụng phái sinh để phòng vệ); cơ chế xác lập giá (price discovery); tăng tính hiệu quả thông tin thị trường; và gia tăng hiệu suất danh mục đầu tư thông qua đòn bẩy tài chính.

Về mặt pháp lý, chương này chứng minh sự cần thiết của việc điều chỉnh pháp luật thông qua chủ trương của Đảng, Nhà nước (từ Nghị định 75/1996/NĐ-CP, Nghị định 48/1998/NĐ-CP, Nghị định 144/2003/NĐ-CP đến Luật Chứng khoán 2019) và các bài học quốc tế về quản lý thao túng giá (như vụ truy tố SMBC Nikko Securities năm 2020 tại Nhật Bản hay cuộc đại khủng hoảng 1929–1933). Cấu trúc một khung pháp lý hoàn chỉnh được xác định gồm 6 thành tố: thể chế cấu trúc thị trường, cơ sở hạ tầng kỹ thuật, quy chế thành viên, danh mục sản phẩm, cơ chế thanh toán bù trừ và quy trình kiểm soát rủi ro.

Khảo cứu kinh nghiệm quốc tế, khóa luận tập trung vào:

• Hoa Kỳ: Khung pháp lý gồm Luật Chứng khoán 1933, Luật Giao dịch Chứng khoán 1934, Luật Hợp đồng tương lai Cotton 1916, Luật Sở giao dịch hàng hóa, Luật TTCK phái sinh OTC 2009 và Đạo luật Dodd-Frank 2010. Mô hình giám sát kép gồm Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC) cùng tổ chức tự quản NFA. Khóa luận phân tích nguyên nhân khủng hoảng 2008 từ công cụ hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) không được kiểm soát theo báo cáo của FCIC.
• Hàn Quốc: Quá trình phát triển Luật Giao dịch hợp đồng tương lai số 5041 (năm 1995) qua các lần sửa đổi đến Luật Giao dịch chứng khoán và hợp đồng tương lai số 8907 (năm 2008) với 6 chương, 29 điều.

STT	Số hiệu và tên văn bản luật của Hàn Quốc	Ngày ban hành
1	Luật Giao dịch hợp đồng tương lai - số 5041	29/12/1995
2	Luật Giao dịch hợp đồng tương lai - số 5504	13/01/1998
3	Luật Giao dịch hợp đồng tương lai - số 5737	01/02/1999
4	Luật Giao dịch hợp đồng tương lai - số 5982	24/05/2000
5	Luật Giao dịch hợp đồng tương lai - số 6171	21/01/2002
6	Luật Giao dịch chứng khoán và hợp đồng tương lai - số 7113	26/08/2004
7	Luật Giao dịch chứng khoán và hợp đồng tương lai - số 7428	31/03/2005
8	Luật Giao dịch chứng khoán và hợp đồng tương lai - số 8907	14/03/2008

Tác giả phân tích hai sự cố điển hình tại Hàn Quốc: vụ "Deutsche Option Shock" (11/11/2010), Deutsche Bank bán tháo 2,4 nghìn tỷ KRW cổ phiếu KOSPI trong 10 phút cuối phiên để thu lợi bất chính 44,9 tỷ KRW trên thị trường phái sinh; và sự cố công ty chứng khoán Hanmag (2013) đặt lệnh nhầm gây lỗ 46 tỷ KRW, buộc KRX phải thiết lập cơ chế giới hạn khoảng giá neo (price band) và quy chế hủy sửa lệnh giao dịch lỗi vượt quá 10 tỷ KRW.

• Singapore: Sở Giao dịch Singapore (SGX) áp dụng điều kiện vốn tối thiểu 5 triệu SGD cho thành viên, thừa nhận chuẩn mực quốc tế trên thị trường OTC song phương.

Chương 2: Thực trạng chứng khoán phái sinh và pháp luật về chứng khoán phái sinh ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 rà soát toàn diện hệ thống văn bản pháp lý đang điều chỉnh thị trường:

1. Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14: Quy định giá trị pháp lý cao nhất cho chứng khoán phái sinh tại khoản 9 Điều 4; định nghĩa chi tiết hợp đồng quyền chọn (khoản 11), hợp đồng tương lai (khoản 12), hợp đồng kỳ hạn (khoản 13), chứng quyền (khoản 5) và quyền mua cổ phần (khoản 7). Luật đã phân định ranh giới giữa phái sinh niêm yết và phái sinh thỏa thuận.
2. Nghị định số 158/2020/NĐ-CP: Ban hành ngày 31/12/2020 (thay thế Nghị định 42/2015/NĐ-CP), gồm 7 chương, 37 điều. Nghị định đưa ra các điểm mới:
   • Phân định điều kiện kinh doanh: Tách bạch điều kiện hành nghề giữa công ty chứng khoán (môi giới, tự doanh, tư vấn) và công ty quản lý quỹ (chỉ thực hiện tư vấn đầu tư).
   • Quy chế thành viên bù trừ: Phù hợp với khoản 4 Điều 56 Luật Chứng khoán 2019, chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài chỉ được bù trừ, thanh toán cho chính giao dịch của mình, không được cung cấp dịch vụ bù trừ chung cho khách hàng.
   • Mô hình bù trừ: Xác lập mô hình Đối tác bù trừ trung tâm (CCP) do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSD) đảm nhiệm theo Điều 18.
   • Tổ chức thị trường: Giao Sở Giao dịch Chứng khoán quyền tổ chức và tạm ngừng giao dịch khi thị trường có biến động bất thường (khoản 3 Điều 17) sau khi có sự chấp thuận của UBCKNN.

Khóa luận đánh giá thực tiễn vận hành qua các dữ liệu thực tế: từ năm 2017 đến năm 2019, sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số VN30 ghi nhận khối lượng giao dịch tăng trưởng liên tục (minh chứng qua Bảng 3 và Hình 1 trong văn bản). Tuy nhiên, cơ cấu chủ thể tham gia thị trường phái sinh Việt Nam bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng: nhà đầu tư cá nhân trong nước chiếm tỷ trọng giao dịch áp đảo, trong khi tỷ trọng tham gia của nhà đầu tư có tổ chức và nhà đầu tư nước ngoài còn rất thấp (thể hiện tại Bảng 4 của khóa luận).

Về mặt hạ tầng, hệ thống kỹ thuật của HOSE và các CTCK giai đoạn cuối năm 2020 thường xuyên nghẽn lệnh, gây rủi ro lớn cho việc bổ sung ký quỹ (margin call) và dẫn đến nguy cơ bị bán giải chấp tài sản bắt buộc của nhà đầu tư. Bên cạnh đó, số lượng công ty chứng khoán đáp ứng điều kiện về vốn và hệ thống công nghệ để làm thành viên bù trừ phái sinh còn hạn chế (Bảng 6 của khóa luận).

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật về chứng khoán phái sinh ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đề xuất định hướng và giải pháp lập pháp cụ thể nhằm tháo gỡ các vướng mắc từ thực tiễn:

• Quan điểm hoàn thiện: Cần hoàn thiện đồng bộ khung pháp lý theo hướng minh bạch hóa, bảo đảm tính thống nhất giữa Luật Chứng khoán với các luật chuyên ngành (Luật Doanh nghiệp, Luật Các tổ chức tín dụng); hướng tới xây dựng một văn bản luật riêng biệt hoặc nghị định chuyên sâu điều chỉnh toàn diện các giao dịch phái sinh (cả niêm yết và OTC).
• Giải pháp nâng cao năng lực tài chính: Tác giả dẫn chiếu số liệu Bảng 5 về mức vốn pháp định tối thiểu của các nước châu Á để kiến nghị nâng mức vốn tối thiểu đối với các công ty chứng khoán thực hiện nghiệp vụ môi giới, tự doanh và bù trừ thanh toán phái sinh tại Việt Nam, nhằm đảm bảo khả năng thanh khoản và hạn chế rủi ro hệ thống như bài học từ công ty Hanmag.
• Giải pháp cơ chế vận hành và phòng ngừa thao túng:
  • Quy định rõ cơ chế phối hợp chia sẻ thông tin giám sát giữa sàn cơ sở và sàn phái sinh để ngăn chặn hiện tượng thao túng giá cổ phiếu trong rổ chỉ số tại ngày đáo hạn phái sinh (bài học từ Deutsche Bank).
  • Hoàn thiện quy chế quản lý thành viên tạo lập thị trường (market maker) dựa trên Thông tư 203/2015/TT-BTC, có các chính sách ưu đãi về phí giao dịch và thuế để tăng thanh khoản hai chiều.
  • Xây dựng quy chế xử lý giao dịch lỗi và thiết lập biên độ giá chặn cho các lệnh bất thường trên hệ thống giao dịch phái sinh.
  • Mở rộng thêm các sản phẩm phái sinh mới theo lộ trình (hợp đồng quyền chọn, phái sinh trái phiếu chính phủ kỳ hạn khác, hợp đồng tương lai trên các chỉ số ngành) nhằm giảm bớt sự tập trung rủi ro cục bộ vào một sản phẩm hợp đồng tương lai VN30.

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể dựa trên việc tổng hợp văn bản pháp luật và dữ liệu thực chứng:

• Hệ thống hóa toàn diện quá trình chuyển đổi khung pháp lý điều chỉnh chứng khoán phái sinh tại Việt Nam từ Nghị định số 42/2015/NĐ-CP sang Luật Chứng khoán năm 2019 và Nghị định số 158/2020/NĐ-CP; chỉ ra các điểm thay đổi về tư cách thành viên bù trừ của chi nhánh ngân hàng nước ngoài và điều kiện cấp phép kinh doanh của CTCK.
• Sử dụng số liệu thực tế giai đoạn 2017–2019 chứng minh tính thanh khoản tăng nhanh của hợp đồng tương lai VN30, đồng thời phản ánh sự chênh lệch cơ cấu thị trường khi nhà đầu tư cá nhân chiếm đa số trong giao dịch phái sinh.
• Đóng góp học thuật qua việc hệ thống hóa bài học lập pháp và quản lý rủi ro từ 3 thị trường: mô hình giám sát kép CFTC - SEC tại Mỹ, quy chế kiểm soát lệnh lỗi và biên độ giá sau sự cố Hanmag và Deutsche Option Shock tại Hàn Quốc, cùng điều kiện cấp phép khắt khe tại Singapore.

So với các công trình nghiên cứu trước đó, tác giả đã khắc phục được khoảng trống về mốc thời gian pháp lý, đi sâu trực diện vào bản chất các điều khoản của Nghị định 158/2020/NĐ-CP dưới lăng kính khoa học luật chuyên ngành thay vì thuần túy phân tích tài chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế của khóa luận: Số liệu thống kê thị trường của đề tài chủ yếu dừng lại ở giai đoạn 2017–2019 và cập nhật sơ bộ đến năm 2021; chưa bao quát trọn vẹn toàn bộ chu kỳ biến động mạnh của thị trường sau khi Nghị định 158/2020/NĐ-CP có hiệu lực thi hành đầy đủ trong thực tế. Khảo sát định lượng về thái độ rủi ro của nhà đầu tư mới chỉ dừng ở mức độ quan sát thăm dò, chưa phân tích tương quan hồi quy sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Đề tài mở ra hướng nghiên cứu chuyên sâu về các chế định điều chỉnh thị trường phái sinh phi tập trung (OTC), pháp luật về hợp đồng phái sinh tiền tệ và hàng hóa, cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp dân sự/thương mại phát sinh từ các giao dịch phái sinh phức tạp tại Tòa án hoặc Trọng tài thương mại.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên ngành Luật kinh tế, Luật tài chính - ngân hàng và ngành Tài chính - Chứng khoán khi nghiên cứu về chế định phái sinh. Đồng thời, công trình hữu ích cho các chuyên viên pháp chế tại các công ty chứng khoán, ngân hàng thương mại muốn nắm bắt điều kiện làm thành viên giao dịch, thành viên bù trừ theo quy định của Luật Chứng khoán 2019 và Nghị định 158/2020/NĐ-CP. Nội dung so sánh pháp luật quốc tế và các tình huống sự cố thực tế (Hanmag, Deutsche Bank) là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà làm chính sách trong việc thiết lập cơ chế giám sát giao dịch liên thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm chứng khoán phái sinh được Luật Chứng khoán năm 2019 quy định cụ thể như thế nào?
Theo khoản 9 Điều 4 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dưới dạng hợp đồng, bao gồm hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, trong đó xác nhận quyền, nghĩa vụ của các bên đối với việc thanh toán tiền, chuyển giao số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định trong khoảng thời gian hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai.

2. Điểm khác biệt lớn nhất giữa Nghị định số 158/2020/NĐ-CP và Nghị định số 42/2015/NĐ-CP về tư cách thành viên bù trừ của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài là gì?
Nghị định 42/2015/NĐ-CP trước đây cho phép ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được làm thành viên bù trừ nói chung. Nghị định 158/2020/NĐ-CP (đồng bộ với khoản 4 Điều 56 Luật Chứng khoán 2019) đã thu hẹp lại: chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài chỉ được đăng ký làm thành viên bù trừ để thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán phái sinh cho chính mình đối với sản phẩm phái sinh dựa trên tài sản cơ sở là trái phiếu Chính phủ, không được cung cấp dịch vụ bù trừ cho khách hàng.

3. Cơ cấu thành phần nhà đầu tư trên thị trường phái sinh Việt Nam theo số liệu khóa luận phản ánh thực trạng gì?
Dữ liệu tại Bảng 4 của khóa luận cho thấy giao dịch phái sinh tại Việt Nam bị chi phối chủ yếu bởi nhóm nhà đầu tư cá nhân trong nước (chiếm tỷ trọng giao dịch áp đảo). Sự tham gia của các nhà đầu tư có tổ chức và nhà đầu tư nước ngoài chiếm tỷ lệ rất thấp, dẫn đến tính đầu cơ cao và làm tăng nguy cơ tổn thương của thị trường trước các biến động tâm lý.

4. Bài học quản lý thị trường phái sinh rút ra từ vụ việc Deutsche Bank năm 2010 tại Hàn Quốc là gì?
Vụ việc Deutsche Bank thao túng giá chỉ số KOSPI 200 trong 10 phút cuối phiên giao dịch để thu lợi 44,9 tỷ KRW cho thấy rủi ro trục lợi từ mối liên thông giữa thị trường cơ sở và thị trường phái sinh. Bài học đặt ra cho Việt Nam là phải thiết lập cơ chế giám sát liên thị trường chặt chẽ, thắt chặt giới hạn vị thế, kiểm soát ký quỹ và tăng cường báo cáo giao dịch khối lượng lớn đối với các cổ phiếu thuộc rổ chỉ số cơ sở.

5. Cơ quan nào chịu trách nhiệm thực hiện hoạt động bù trừ, thanh toán chứng khoán phái sinh theo pháp luật hiện hành?
Theo quy định tại Điều 18 Nghị định 158/2020/NĐ-CP và Luật Chứng khoán 2019, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (tên gọi chuyển đổi của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam - VSD) là đơn vị duy nhất đảm nhiệm chức năng thanh toán, bù trừ cho các giao dịch chứng khoán phái sinh theo cơ chế Đối tác bù trừ trung tâm (CCP).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Minh Thu đã làm rõ bản chất pháp lý của chứng khoán phái sinh, đánh giá toàn diện sự chuyển biến của hệ thống pháp luật Việt Nam từ sau khi Luật Chứng khoán năm 2019 và Nghị định số 158/2020/NĐ-CP ra đời. Qua việc phân tích đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế tại Mỹ, Hàn Quốc, Singapore và các vụ việc thao túng, lỗi giao dịch thực tiễn, tác giả đã chỉ rõ những điểm nghẽn về hạ tầng công nghệ, điều kiện vốn và giám sát thị trường tại Việt Nam. Khóa luận cung cấp hệ thống giải pháp lập pháp có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện khung pháp lý, hướng tới việc bảo vệ nhà đầu tư và thúc đẩy thị trường chứng khoán phái sinh phát triển minh bạch, an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1 Khái quát về chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm chứng khoán phái sinh Hiện nay, các giao dịch phái sinh ngày càng được phổ biến hơn, các hợp đồng phái sinh được phân tách ra thành một kênh đầu tư tài chính riêng và được nghiên cứu và phân tích kỹ lưỡng. Để tìm hiểu sâu về thị trường trước hết chúng ta phải tìm về nguồn gốc của chúng, những công cụ phái sinh đầu tiên được cho là bắt nguồn từ thời Trung cổ, khi có nhu cầu bảo hiểm cho hàng hóa nông sản, hợp đồng quyền chọn cũng được ra đời năm 624 B.C, năm 1848 trung tâm giao dịch Chicago Board of Trade cho ra đời và giao dịch công cụ phái sinh đầu tiên, năm 1970 Nhật Bản giao dịch hợp đồng tương lai lúa gạo. Các giao dich này có đặc điểm chung là chúng có mối quan hệ giữa tài sản cơ sở và phái sinh đó, có thể trao đổi thông qua hình thức giao dịch riêng hoặc giao dịch công khai (Học viện Ngân Hàng, 2017). Xuất phát từ thuật ngữ tiếng anh thì Derivative là quyền được mua hoặc được bán các hàng hóa cụ thể.

Khác với các giá trị căn bản (Underlying) thì phái sinh chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định chính vì thế chúng có một giá trị mà các giá trị căn bản không có đó là giá trị thời gian (Time value). Xuất phát từ từ ngữ “phái sinh” theo Hán – Việt được hiểu là (từ hoặc nghĩa từ) được tạo ra từ một yếu tố gốc bằng cách thêm, bớt hoặc biến đổi một vài thành tố nào đó. Công cụ phái sinh, cũng tương tự như vậy, là công cụ tài chính mà các giá trị của chúng phụ thuộc vào một tài sản cơ sở, có thể là vàng, bạc, dầu thô, lúa gạo, cũng có thể là lãi suất hoặc chỉ số. Một số khái niệm được thừa nhận rộng rãi: Theo Công ty chứng khoán Pinetree (2021) thì “Chứng khoán phái sinh là 1 hợp đồng tài chính được thiết lập ngày hôm nay giữa hai bên tham gia, về một giao dịch sẽ được thực hiện vào một thời điểm nào đó trong tương lai.

Giao dịch được thỏa thuận trong hợp đồng thường liên quan đến việc mua/ bán một tài sản – chính là tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh. Trong thời gian tồn tại của hợp đồng, 7 giá trị của chứng khoán phái sinh không cố định mà thay đổi theo sự biến động giá tài sản cơ sở của nó”. Theo Michael Chui (2012) thì “Trong lĩnh vực tài chính kinh tế, một chứng khoán phái sinh thường được gọi là một hợp đồng tài chính có giá trị được lấy từ giá trị của một tài sản cơ bản. Có rất nhiều tài sản tài chính đã được sử dụng như cơ sở, bao gồm chứng khoán hoặc chỉ số vốn cổ phần, các công cụ thu nhập cố định, ngoại tệ, hàng hóa, các sự kiện tín dụng và thậm chí các chứng khoán phái sinh khác.

Tùy thuộc vào loại cơ sở, giá trị của hợp đồng phái sinh có thể được lấy từ giá vốn cổ phần tương ứng, lãi suất, tỷ giá hối đoái, giá cả hàng hoá và xác suất của các sự kiện tín dụng”. Trong cuốn Dictionary of Finance and Investement Terms được viết năm 1994 bởi hai tác giả John Downes và Jordan Elliot Goodman thì chứng khoán phái sinh được định nghĩa như sau: “Chứng khoán phái sinh là một hợp đồng có giá trị phụ thuộc vào kết quả hoạt động của một tài sản, tài chính gốc, hoặc một chỉ số hoặc các công cụ đầu tư khác”.