1 Lêi Më ®Çu 1. TÝnh cÊp thiÕt cña viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi ThÞ trêng chøng kho¸n t¹i ViÖt Nam ®· ®i vµo ho¹t ®éng ®îc h¬n 7 n¨m. MÆc dï lµ mét lÜnh vùc kinh tÕ cßn rÊt míi mÎ vµ phøc t¹p, song ®Õn nay Nhµ níc ta ®· ban hµnh ®îc mét hÖ thèng c¸c v¨n b¶n ph¸p luËt kh¸ ®Çy ®ñ ®Ó ®iÒu chØnh mäi mÆt ho¹t ®éng cña thÞ trêng. §Æc biÖt, sù ra ®êi cña LuËt Chøng kho¸n ®îc Quèc héi th«ng qua ngµy 29 th¸ng 6 n¨m 2006 ®· t¹o dùng c¬ së ph¸p lý ngµy cµng v÷ng ch¾c cho sù ph¸t triÓn cña thÞ trêng.
Tuy nhiªn, sù ph¸t triÓn hÕt søc s«i ®éng cña thÞ trêng trong mét vµi n¨m gÇn ®©y còng ®ång nghÜa víi viÖc c¸c ho¹t ®éng giao dÞch trªn thÞ trêng diÔn ra ngµy cµng phøc t¹p vµ ®a d¹ng h¬n, ®Æt ra nhiÒu yªu cÇu cho c¸c c¬ quan ban hµnh v¨n b¶n ph¸p luËt ph¶i liªn tôc cã sù ®iÒu chØnh vµ bæ sung ®Ó thÝch øng víi sù linh ho¹t cña thùc tiÔn thÞ trêng. §Æc biÖt, khi thÞ trêng bíc vµo giai ®o¹n cã nh÷ng chuyÓn biÕn ®ét ph¸ vÒ chÊt vµ lîng (riªng trong n¨m 2006, gi¸ trÞ vèn ho¸ toµn thÞ trêng ®· ®¹t gÇn 30% GDP, vît xa møc dù b¸o vÒ gi¸ trÞ vèn ho¸ toµn thÞ trêng tíi n¨m 2010 lµ 15% GDP nªu t¹i ChiÕn lîc ph¸t triÓn thÞ trêng chøng kho¸n ®Õn n¨m 2010), nh÷ng ®ßi hái nµy l¹i cµng cÊp thiÕt. §iÒu nµy ®Æt ra yªu cÇu ph¶i cã nh÷ng nghiªn cøu mét c¸ch hÖ thèng vµ toµn diÖn nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn cña viÖc ®iÒu chØnh b»ng ph¸p luËt ®èi víi ho¹t ®éng giao dÞch trªn thÞ trêng chøng kho¸n nãi chung, trong ®ã träng t©m lµ thÞ trêng giao dÞch tËp trung, ®Ó t×m ra nh÷ng gi¶i ph¸p thiÕt thùc nh»m hoµn thiÖn ph¸p 2 luËt ®iÒu chØnh lÜnh vùc kinh tÕ nµy mét c¸ch hiÖu qu¶. Trong dµi h¹n, x©y dùng thÞ trêng chøng kho¸n phï hîp víi ®Þnh híng ®æi míi vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ®Êt níc lµ chñ tr- ¬ng lín cña §¶ng vµ Nhµ níc ta nh»m t¹o lËp kªnh huy ®éng vèn dµi h¹n cho sù nghiÖp c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt níc.
§Þnh híng nµy ®· ®îc kh¼ng ®Þnh nhÊt qu¸n trong v¨n kiÖn §¹i héi X cña §¶ng: "KhÈn tr¬ng n©ng cÊp vµ thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p ®ång bé ®Ó ph¸t triÓn nhanh thÞ trêng chøng kho¸n thµnh mét kªnh huy ®éng vèn dµi h¹n quan träng trong nÒn kinh tÕ.H×nh thµnh ®ång bé thÓ chÕ vÒ thÞ trêng chøng kho¸n; t¨ng cêng hç trî cña Nhµ níc vÒ kÕt cÊu h¹ tÇng kü thuËt, ®µo t¹o nguån nh©n lùc, phæ cËp kiÕn thøc, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c«ng chóng tham gia thÞ trêng nµy" [13]. §Ó thùc hiÖn ®îc môc tiªu ®ã, mét trong nh÷ng gi¶i ph¸p quan träng lµ x©y dùng vµ hoµn thiÖn khung ph¸p lý ®ång bé vµ hiÖu qu¶ cho sù vËn hµnh cña thÞ trêng [69, tr. ë ViÖt Nam, thÞ trêng chøng kho¸n vÉn cßn lµ mét ®Þnh chÕ tµi chÝnh míi mÎ. C¸c vÊn ®Ò ph¸p lý ®iÒu chØnh ho¹t ®éng cña thÞ trêng mÆc dï ®· ®îc ®Ò cËp t¹i LuËt Chøng kho¸n 2006 nhng vÉn ®ang trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ hoµn thiÖn, ®Æc biÖt lµ c¸c vÊn ®Ò ph¸p lý liªn quan tíi ho¹t ®éng giao dÞch trªn thÞ trêng giao dÞch chøng kho¸n tËp trung.
Kinh nghiÖm cña c¸c níc nãi chung vµ cña ViÖt Nam nãi riªng cho thÊy, viÖc hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n cã ý nghÜa to lín ®èi víi sù ph¸t triÓn cña thÞ trêng chøng kho¸n nãi riªng, nÒn tµi chÝnh vµ kinh tÕ quèc gia nãi chung. Do ®ã, t«i m¹nh d¹n chän vÊn ®Ò: "Hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung” lµm ®Ò tµi luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc cña m×nh. 3 ViÖc nµy rÊt cã ý nghÜa c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi VÊn ®Ò hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ chøng kho¸n vµ thÞ trêng chøng kho¸n trong thêi gian gÇn ®©y ®· thu hót ®îc sù quan t©m cña nhiÒu nhµ khoa häc thuéc c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau, trong ®ã cã giíi nghiªn cøu khoa häc ph¸p lý.
Trong vµi n¨m qua, giíi nghiªn cøu khoa häc ph¸p lý ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu liªn quan ®Õn vÊn ®Ò nµy, nh: “Mét sè vÊn ®Ò ph¸p lý vÒ ®¶m b¶o quyÒn vµ lîi Ých hîp ph¸p cña nhµ ®Çu t trªn thÞ trêng chøng kho¸n tËp trung” cña Th.S Hoµng ThÞ Quúnh Chi, "Ph¸p luËt vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña Trung t©m giao dÞch chøng kho¸n ë ViÖt Nam" cña TS. Lª ThÞ Thu Thuû vµ TS. NguyÔn Anh S¬n, "Híng tíi mét thÞ trêng chøng kho¸n hiÖu qu¶ ë ViÖt Nam", LuËn ¸n TiÕn sÜ cña NguyÔn ThÞ ¸nh V©n, “X©y dùng vµ hoµn thiÖn khung ph¸p luËt thÞ trêng chøng kho¸n ë ViÖt Nam”, LuËn ¸n TiÕn sÜ cña Ph¹m ThÞ Giang Thu… VÊn ®Ò nµy còng thu hót ®îc sù quan t©m chó ý cña c¸c nhµ kinh tÕ thuéc ViÖn Nghiªn cøu vµ Qu¶n lý Kinh tÕ Trung ¬ng (§Ò tµi khoa häc cÊp Bé: “C¸c h¹n chÕ ®èi víi sù ph¸t triÓn thÞ trêng chøng kho¸n ViÖt Nam vµ c¸c gi¶i ph¸p chÝnh s¸ch”), Bé KÕ ho¹ch vµ §Çu t, Uû ban Chøng kho¸n Nhµ níc… Trong nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu trªn, c¸c t¸c gi¶ ®· tËp trung luËn gi¶i mét sè vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn xung quanh yªu cÇu x©y dùng vµ hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ thÞ trêng chøng kho¸n ViÖt Nam. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu nµy chñ yÕu nghiªn cøu khung ph¸p lý ®iÒu chØnh ho¹t ®éng cña thÞ trêng chøng kho¸n ViÖt Nam díi gãc ®é bao qu¸t, tæng thÓ, tõ ®ã ®- a ra ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ thÞ trêng 4 chøng kho¸n ViÖt Nam nãi chung.
§©y lµ nh÷ng nÒn t¶ng c¬ b¶n cho viÖc tiÕp tôc nghiªn cøu hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ thÞ tr- êng chøng kho¸n ë nh÷ng khÝa c¹nh hÑp h¬n nh: ph¸p luËt vÒ c«ng ty chøng kho¸n; ph¸p luËt vÒ hÖ thèng ®¨ng ký, lu ký, thanh to¸n bï trõ chøng kho¸n; ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n. Víi môc tiªu tiÕp tôc nghiªn cøu vµ hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ thÞ trêng chøng kho¸n nãi chung vµ ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n nãi riªng, t¸c gi¶ luËn ¸n sÏ tiÕp cËn vÊn ®Ò ë mét gãc ®é ®µo s©u nghiªn cøu mét c¸ch c¬ b¶n, toµn diÖn, mang tÝnh hÖ thèng nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn cña ph¸p luËt ®iÒu chØnh ho¹t ®éng giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung nh»m ®a ra c¬ së khoa häc, ph¬ng híng, gi¶i ph¸p cho viÖc hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng tËp trung ë ViÖt Nam. Môc ®Ých nghiªn cøu cña luËn ¸n Môc ®Ých cña luËn ¸n lµ nghiªn cøu lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn cña c¸c quy ®Þnh ph¸p lý ®iÒu chØnh ho¹t ®éng giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung. Trªn c¬ së ®ã, luËn ¸n ®Ò xuÊt c¸c ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n, gãp phÇn vµo viÖc ®¸p øng tèt h¬n yªu cÇu hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ chøng kho¸n vµ thÞ trêng chøng kho¸n t¹i ViÖt Nam.
§Ó ®¹t ®îc môc ®Ých trªn, luËn ¸n tËp trung gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô cô thÓ sau ®©y: - Nghiªn cøu lµm râ nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vÒ ph¸p luËt ®iÒu chØnh giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp 5 trung, trong ®ã tËp trung lµm râ b¶n chÊt ph¸p lý cña c¸c giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung vµ néi dung ph¸p luËt ®iÒu chØnh ho¹t ®éng giao dÞch trªn thÞ trêng. - Ph©n tÝch nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña ph¸p luËt ViÖt Nam hiÖn hµnh vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung. §¸nh gi¸ nh÷ng u ®iÓm vµ nhîc ®iÓm cña ph¸p luËt ViÖt Nam hiÖn hµnh vÒ giao dÞch chøng kho¸n, tõ ®ã rót ra nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ph¶i tiÕp tôc x©y dùng vµ hoµn thiÖn. - §Ò xuÊt ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p cô thÓ nh»m hoµn thiÖn ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung ë ViÖt Nam.
§èi tîng vµ ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn ¸n. §èi tîng nghiªn cøu cña luËn ¸n lµ: ph¸p luËt níc ngoµi vµ ph¸p luËt ViÖt Nam vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung; thùc tiÔn x©y dùng ph¸p luËt, ¸p dông ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng tËp trung ë ViÖt Nam. Ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn ¸n: viÖc giíi h¹n ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn ¸n nµy lµ c¸c giao dÞch trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung v× giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung lµ nh÷ng giao dÞch ®iÓn h×nh vµ phæ biÕn nhÊt cña mäi thÞ trêng chøng kho¸n. C¸c giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch phi tËp trung (OTC) xÐt vÒ b¶n chÊt ph¸p lý kh«ng kh¸c biÖt lín so víi c¸c giao dÞch trªn thÞ trêng tËp trung (giao dÞch trªn thÞ trêng tËp trung ®îc ®Æc trng bëi viÖc so khíp lÖnh tËp trung t¹i mét ®Þa ®iÓm lµ Së giao dÞch chøng kho¸n vµ víi nguyªn t¾c trung gian lµ mét trong c¸c 6 nguyªn t¾c c¬ b¶n cña thÞ trêng, trong khi ®ã giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng OTC ®îc ®Æc trng bëi tÝnh chÊt tho¶ thuËn, linh ho¹t vµ ph©n t¸n).
Do ®ã, xÐt vÒ khÝa c¹nh ph¸p lý, nghiªn cøu giao dÞch trªn thÞ trêng tËp trung cã thÓ ®¶m b¶o tÝnh toµn diÖn vµ ®iÓn h×nh cho c¸c giao dÞch trªn thÞ trêng chøng kho¸n nãi chung. Trong luËn ¸n cã ®Ò cËp tíi mét sè ph©n tÝch vÒ thÞ trêng giao dÞch phi tËp trung lµ ®Ó so s¸nh, lµm râ c¸c vÊn ®Ò cÇn hoµn thiÖn ®èi víi thÞ trêng giao dÞch tËp trung. Trong khu«n khæ cña mét luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc, kh«ng cã ®iÒu kiÖn vµ kh«ng thÓ gi¶i quyÕt hÕt mäi vÊn ®Ò ph¸p lý liªn quan ®Õn ho¹t ®éng giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung. V× vËy, khi ph©n tÝch thùc tr¹ng ph¸p luËt vÒ giao dÞch chøng kho¸n trªn thÞ trêng giao dÞch tËp trung ë ViÖt Nam, t¸c gi¶ giíi h¹n ph¹m vi ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ph¸p luËt th«ng qua mét sè v¨n b¶n ph¸p luËt ®iÒu chØnh ho¹t ®éng giao dÞch cña thÞ trêng giao dÞch tËp trung cßn cã nh÷ng ®iÓm h¹n chÕ, bÊt cËp, g©y ra nh÷ng ¶nh hëng tiªu cùc ®Õn sù ph¸t triÓn lµnh m¹nh cña thÞ trêng giao dÞch tËp trung.
C¸c vÊn ®Ò ph¸p luËt kh¸c liªn quan tíi c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng kh¸c cña thÞ trêng hoÆc liªn quan tíi c¸c ho¹t ®éng giao dÞch ngoµi thÞ trêng tËp trung nh thÞ trêng OTC hoÆc thÞ trêng tù do lµ nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®îc tiÕp tôc nghiªn cøu s©u ë c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc ph¸p lý kh¸c.