Pháp Luật Bảo Vệ Rừng Đặc Dụng Từ Thực Tiễn Vườn Quốc Gia Yok Đôn

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích pháp luật về bảo vệ rừng đặc dụng từ thực tiễn vườn quốc gia yok đôn tỉnh đắk lắk, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Lê Thị Lê Na
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Phương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Bảo Vệ Rừng Đặc Dụng Từ Thực Tiễn Vườn Quốc Gia Yok Đôn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ RỪNG ĐẶC DỤNG
• 1.1. Khái quát về bảo vệ rừng đặc dụng
• 1.2. Những vấn đề lý luận của pháp luật về bảo vệ rừng đặc dụng
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ RỪNG ĐẶC DỤNG TỪ THỰC TIỄN VƯỜN QUỐC GIA YOK ĐÔN
• 2.1. Các quy định của pháp luật về bảo vệ rừng đặc dụng
• 2.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Yok Đôn, tỉnh Đắk Lắk
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ RỪNG ĐẶC DỤNG VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN TẠI VƯỜN QUỐC GIA YOK ĐÔN
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về bảo vệ rừng đặc dụng
• 3.3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Yok Đôn
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng tại Việt Nam

Pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, nhằm bảo vệ và phát triển các khu rừng có giá trị sinh thái cao. Rừng đặc dụng không chỉ đóng vai trò trong việc bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Vườn quốc gia Yok Đôn là một trong những ví dụ điển hình cho việc áp dụng pháp luật này.

1.1. Khái niệm và vai trò của rừng đặc dụng

Rừng đặc dụng được định nghĩa là những khu rừng có giá trị bảo tồn cao, bao gồm các hệ sinh thái độc đáo và các loài động thực vật quý hiếm. Vai trò của rừng đặc dụng không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho nghiên cứu và phát triển.

1.2. Các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ rừng

Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 và Luật Lâm nghiệp năm 2017 đã quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ rừng đặc dụng. Những quy định này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững và bảo tồn tài nguyên rừng.

II. Thực trạng pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Yok Đôn

Vườn quốc gia Yok Đôn là một trong những khu rừng đặc dụng lớn nhất tại Việt Nam, với diện tích rộng lớn và đa dạng sinh học phong phú. Tuy nhiên, việc thực hiện pháp luật bảo vệ rừng tại đây vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như khai thác trái phép, lấn chiếm đất rừng vẫn diễn ra phức tạp.

2.1. Thực tiễn thực hiện pháp luật tại Yok Đôn

Thực tiễn cho thấy, việc thực hiện pháp luật bảo vệ rừng tại Vườn quốc gia Yok Đôn còn nhiều hạn chế. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác quản lý và giám sát để ngăn chặn các hành vi vi phạm.

2.2. Những thách thức trong quản lý rừng đặc dụng

Các thách thức lớn trong quản lý rừng đặc dụng tại Yok Đôn bao gồm sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, sự chồng chéo giữa các văn bản pháp luật và tình trạng thiếu nguồn lực cho công tác bảo vệ rừng.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng đặc dụng tại Yok Đôn

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Yok Đôn, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và tăng cường công tác tuyên truyền là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ rừng

Cần rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong việc thực hiện. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ rừng đặc dụng.

3.2. Tăng cường công tác tuyên truyền và giáo dục

Tuyên truyền về vai trò và giá trị của rừng đặc dụng là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục cộng đồng sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ rừng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn quốc gia Yok Đôn đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực trong công tác bảo vệ rừng. Tuy nhiên, vẫn cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục những tồn tại.

4.1. Kết quả đạt được trong bảo vệ rừng

Nhờ vào các biện pháp bảo vệ, diện tích rừng tại Yok Đôn đã được duy trì và phát triển. Sự đa dạng sinh học cũng được bảo tồn tốt hơn so với trước đây.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn tại Vườn quốc gia Yok Đôn có thể được áp dụng cho các khu rừng đặc dụng khác. Việc kết hợp giữa bảo vệ và phát triển bền vững là chìa khóa cho thành công.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho bảo vệ rừng đặc dụng

Bảo vệ rừng đặc dụng là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện.

5.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc hoàn thiện pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

5.2. Tương lai của rừng đặc dụng tại Việt Nam

Tương lai của rừng đặc dụng tại Việt Nam phụ thuộc vào sự nỗ lực của các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo tồn hệ sinh thái rừng đặc dụng giữ vị trí chiến lược trong việc duy trì an ninh môi trường và đa dạng sinh học quốc gia. Tính đến năm 2016, hệ thống rừng đặc dụng tại Việt Nam đã phát triển lên 164 khu với tổng diện tích đạt trên 2,2 triệu héc-ta, trong đó diện tích có rừng thực tế là 1.527 nghìn héc-ta, chiếm tỷ lệ che phủ khoảng 86%. Dù vậy, tình trạng xâm hại tài nguyên rừng vẫn diễn biến hết sức phức tạp khi chỉ trong 9 tháng đầu năm 2017, các lực lượng chức năng trên toàn quốc đã ghi nhận 1.697 vụ phá rừng với tổng diện tích thiệt hại vượt mức 910 héc-ta.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ những khoảng trống, chồng chéo giữa Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 với Luật Đất đai, Luật Đa dạng sinh học, cùng những hạn chế nội tại trong mô hình quản trị lâm nghiệp. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng pháp luật thực định và đánh giá toàn diện hoạt động thực thi thông qua nghiên cứu điển hình tại Vườn quốc gia Yok Đôn, tỉnh Đắk Lắk. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2013 - 2017, thời điểm chuẩn bị chuyển giao sang Luật Lâm nghiệp năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2019).

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua việc cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, hướng đến mục tiêu giảm thiểu trên 30% các vụ vi phạm lâm luật tại các vùng lõi và nâng cao hiệu quả quản trị tại các vùng rừng khộp đặc hữu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống lý luận dựa trên Thuyết hệ sinh thái bền vững của Tansley (1935) và Odum (1971), kết hợp với Lý thuyết quản lý nhà nước về tài sản công theo tinh thần Điều 53 Hiến pháp năm 2013. Bốn khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: rừng đặc dụng, quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng, dịch vụ môi trường rừng và chế độ trách nhiệm pháp lý lâm nghiệp.

Khái niệm rừng đặc dụng được đối chiếu chặt chẽ giữa Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Luật Lâm nghiệp năm 2017, trong đó xác định rừng là hệ sinh thái có độ tàn che từ 0,1 trở lên và diện tích liền vùng đạt tối thiểu 0,3 héc-ta. Đối với vườn quốc gia, tiêu chuẩn xác lập đòi hỏi diện tích liền vùng từ 7.000 đến 10.000 héc-ta, tỷ lệ hệ sinh thái tự nhiên đạt trên 70% và diện tích đất canh tác, thổ cư phải chiếm dưới 5% tổng quy mô.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản pháp luật, số liệu quản lý lâm nghiệp toàn quốc giai đoạn 2010 - 2016 với 174.385 vụ vi phạm được xử lý, cùng hồ sơ theo dõi diễn biến rừng giai đoạn 2013 - 2017 tại Vườn quốc gia Yok Đôn.

Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng để khảo sát toàn diện 100% các báo cáo kiểm lâm thường niên, hồ sơ quy hoạch đất rừng 2010 - 2020 và số liệu xử lý vi phạm đối với hơn 60 vụ việc khai thác động, thực vật trái phép tại địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Việc kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, luật học so sánh và thống kê xã hội học cho phép đánh giá khách quan mối tương quan giữa sự thiếu hụt chế tài xử phạt và tỷ lệ tái phạm lâm luật. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý thông tin được triển khai tập trung trong 12 tháng của năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tình trạng suy giảm đa dạng sinh học và áp lực săn bắt động vật hoang dã diễn biến nghiêm trọng. Theo Sách đỏ IUCN, số loài động vật bị đe dọa tại Việt Nam tăng mạnh từ 25 loài năm 1996 lên 188 loài năm 2014. Tại quy mô quốc gia, Nghị định 160/2013/NĐ-CP đã phải xác lập danh mục 83 loài động vật và 17 loài thực vật nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ tuyệt đối.

Thứ hai, việc thực thi pháp luật kiểm soát lâm sản ghi nhận khối lượng vi phạm khổng lồ nhưng chế tài chưa đủ sức răn đe. Từ năm 2010 đến tháng 8/2016, kiểm lâm cả nước xử lý 4.305 vụ vi phạm động vật hoang dã, tịch thu 60.217 cá thể, trong đó có 3.418 cá thể thuộc loài nguy cấp, quý hiếm. Tại Yok Đôn, báo cáo Hạt Kiểm lâm giai đoạn 2013 - 2017 phản ánh hàng trăm vụ chặt phá gỗ quý và săn bắt thú rừng xảy ra liên tục tại các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Thứ ba, cơ cấu tổ chức quản trị bộc lộ xung đột thẩm quyền sâu sắc. Quy định Giám đốc Ban quản lý rừng đặc dụng kiêm Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm theo Nghị định 117/2010/NĐ-CP dẫn đến sự chồng chéo giữa tư cách chủ rừng (viên chức đơn vị sự nghiệp) và thẩm quyền xử phạt hành chính (công chức kiểm lâm), làm giảm hơn 25% tính độc lập trong kiểm tra, giám sát.

Thứ tư, kẽ hở từ cơ chế bán đấu giá tang vật lâm sản tươi sống hoặc động vật bị thương nhóm IIB (như trường hợp thanh lý 96 cá thể khỉ đuôi dài tại Phú Yên năm 2010) đã vô tình tạo điều kiện hợp thức hóa đường dây buôn bán động vật rừng trái phép ra thị trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt và bài toán sinh kế của cộng đồng dân cư vùng đệm. Hạn mức chi trả bảo vệ rừng theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg chỉ đạt trung bình 100.000 đồng/ha/năm, quá thấp để tạo động lực kinh tế cho người dân tham gia giữ rừng.

Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây về quản lý nhà nước trong lâm nghiệp, luận văn đã làm sáng tỏ tính cấp thiết của việc áp dụng mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES). Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua bảng thống kê số vụ vi phạm khai thác lâm sản 2013 - 2017 và biểu đồ chuyển giao diện tích đất lâm nghiệp giai đoạn 2010 - 2020, phản ánh trực quan sự cần thiết phải phân định rõ ranh giới đất rừng và đất canh tác địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Rà soát và đồng bộ hóa hệ thống pháp luật: Khẩn trương ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Lâm nghiệp năm 2017 trước năm 2020, loại bỏ sự chồng chéo giữa thẩm quyền quản lý rừng đặc dụng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với chức năng quản lý đa dạng sinh học của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
2. Tái cấu trúc tổ chức kiểm lâm rừng đặc dụng: Tách bạch hoàn toàn chức danh Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khỏi Giám đốc Ban quản lý rừng đặc dụng trong giai đoạn 2019 - 2021; thiết lập quy chế phối hợp liên ngành giữa kiểm lâm vườn quốc gia và lực lượng kiểm lâm địa bàn cấp huyện, hướng tới mục tiêu kéo giảm 40% số vụ xâm hại tài nguyên rừng.
3. Nâng mức hỗ trợ tài chính và mở rộng dịch vụ môi trường rừng: Điều chỉnh mức khoán bảo vệ rừng từ 100.000 đồng/ha/năm lên mức 300.000 - 400.000 đồng/ha/năm; hoàn thiện khung pháp lý cho 02 dịch vụ môi trường rừng còn thiếu là lưu giữ carbon (REDD+) và cung ứng bãi đẻ thủy sinh giai đoạn 2020 - 2025.
4. Xóa bỏ cơ chế thương mại hóa tang vật động vật rừng: Sửa đổi Nghị định xử phạt vi phạm hành chính lâm nghiệp theo hướng nghiêm cấm bán đấu giá mọi loài động vật hoang dã tịch thu, quy định 100% cá thể sống phải được tái thả tự nhiên hoặc chuyển giao đến các trung tâm cứu hộ cứu nạn được cấp phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Kiểm lâm: Nắm bắt các rào cản pháp lý thực định để xây dựng kế hoạch thanh tra, giám sát và chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm lâm luật trên phạm vi 164 khu rừng đặc dụng toàn quốc.
• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Vận dụng giải pháp phân định vùng chức năng, tổ chức liên doanh phát triển du lịch sinh thái và thiết lập hợp đồng khoán bảo vệ rừng bền vững với cộng đồng bản địa.
• Giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu pháp luật kinh tế - tài nguyên: Tiếp cận hệ thống dữ liệu thực chứng 2013 - 2017 cùng các luận cứ đối chiếu luật học giữa Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004 và Luật Lâm nghiệp 2017.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Tham khảo kinh nghiệm thực tế tại Vườn quốc gia Yok Đôn để thiết kế các chương trình tài trợ sinh kế vùng đệm, bảo vệ 188 loài động vật quý hiếm theo cam kết Công ước CITES.

Câu hỏi thường gặp

Điểm đổi mới quan trọng nhất của Luật Lâm nghiệp 2017 đối với rừng đặc dụng là gì?
Luật Lâm nghiệp năm 2017 đã chuẩn hóa định nghĩa rừng dựa trên ba tiêu chí chiều cao, diện tích liên vùng tối thiểu 0,3 héc-ta và độ tàn che 0,1. Đồng thời, luật bổ sung chế định dịch vụ môi trường rừng và quy định chặt chẽ điều kiện đóng, mở cửa rừng tự nhiên nhằm bảo tồn hệ sinh thái bền vững.

Vì sao mô hình Giám đốc kiêm Hạt trưởng Kiểm lâm tại Vườn quốc gia Yok Đôn gây bất cập?
Sự kiêm nhiệm này làm lẫn lộn trách nhiệm giữa viên chức quản lý tài sản rừng và công chức hành chính thực thi pháp luật. Khi kiểm lâm trực thuộc chủ rừng, việc thanh tra và xử lý trách nhiệm để xảy ra mất rừng trên lâm phận được giao thiếu đi tính độc lập, khách quan cần thiết.

Hạn chế của quy định bán đấu giá tang vật động vật rừng nhóm IIB là gì?
Việc cho phép bán đấu giá thương mại tang vật động vật tươi sống hoặc bị thương vô tình biến thủ tục xử phạt thành công cụ hợp thức hóa nguồn gốc lâm sản săn bắt lậu, dẫn đến tình trạng các cơ sở tư nhân mua lại để tiếp tục kinh doanh tiêu thụ trên thị trường.

Nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng hiện nay gặp trở ngại nào trong triển khai?
Trong 4 nhóm dịch vụ môi trường rừng, chỉ có dịch vụ phòng hộ đầu nguồn và bảo vệ cảnh quan du lịch là có hướng dẫn thu chi cụ thể. Các dịch vụ tiềm năng lớn như hấp thụ carbon và bảo tồn nguồn giống thủy sản chưa có cơ chế định giá chính thức.

Làm cách nào giải quyết xung đột đất đai và sinh kế tại vùng đệm Vườn quốc gia Yok Đôn?
Cần đẩy nhanh tiến độ cắm mốc ranh giới, bàn giao các diện tích đất canh tác xen kẽ cho địa phương quản lý theo kế hoạch quy hoạch giai đoạn 2010 - 2020, đồng thời nâng định mức khoán giữ rừng và tạo việc làm thông qua các đề án du lịch sinh thái cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về pháp luật bảo vệ rừng đặc dụng và vai trò duy trì hệ sinh thái tự nhiên.
• Phân tích thực chứng tại Vườn quốc gia Yok Đôn giai đoạn 2013 - 2017 đã chỉ rõ những thách thức từ nạn khai thác gỗ quý và săn bắt động vật hoang dã.
• Xác định rõ các điểm nghẽn thể chế do sự kiêm nhiệm bộ máy quản lý và định mức hỗ trợ giữ rừng còn hạn chế ở mức 100.000 đồng/ha/năm.
• Đề xuất 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp lý và nâng cao năng lực thực thi đón đầu lộ trình thi hành Luật Lâm nghiệp năm 2017.
• Khẳng định mô hình kết hợp hài hòa giữa bảo tồn sinh học và bảo đảm quyền lợi kinh tế cho cư dân bản địa là chìa khóa quản trị rừng bền vững.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác chi tiết các bảng số liệu và giải pháp quy hoạch trong toàn văn luận văn để ứng dụng vào công tác thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ RỪNG ĐẶC DỤNG 1. Khái quát về bảo vệ rừng đặc dụng 1. Khái niệm bảo vệ rừng đặc dụng 1. Khái niệm rừng: Những năm đầu thế kỷ XX, tồn tại các quan điểm khác nhau về rừng.Quan điểm thứ nhất, của các nhà khoa học Liên Xô, coi rừng là một quần địa sinh lạc (biogeocenose).Trong tác phẩm “Học thuyết về rừng” (1912) G.

Morozov đã định nghĩa như sau “rừng là những quần xã cây gỗ, trong đó chúng biểu hiện các ảnh hưởng qua lại lẫn nhau làm nảy sinh ra những hiện tượng mới mà những cây mọc đơn lẻ không có. Trong quần lạc sinh địa rừng không chỉ có mối quan hệ qua lại giữa các cây rừng với nhau mà còn có mối quan hệ qua lại giữa chung với đất và môi trường không khí; rừng có khả năng tự phục hồi”. Phát triển học thuyết này, V. Sucachev (1964) đã cho rằng rừng là một quần lạc sinh địa và “quần lạc sinh địa rừng là một khoảnh đất bất kỳ có sự đồng nhất về thành phần, cấu trúc và các đặc điểm của các thành phần tạo nên nó và về mối quan hệ giữa chúng với nhau, có nghĩa là đồng nhất về thực vật che phủ, về thế giới động vật và vi sinh vật cư trú tại đó về các điều kiện tiểu khí hậu, thủy văn và đất đai, về các kiểu trao đổi vật chất và năng lượng giữa các thành phần của nó với nhau và với các hiện tượng tự nhiên khác”.

Có thể hiểu quần lạc sinh địa gồm năm thành phần: khí hậu, đất, quần lạc thực vật, quần lạc động vật và quần lạc vi sinh vật. Mối quan hệ qua lại giữa khí hậu và thổ nhưỡng hình thành nên hoàn cảnh sinh thái. Mối quan hệ giữa các thành phần thực vật, động vật và vi sinh vật tạo nên hoàn cảnh sinh vật. Mỗi hoàn cảnh sinh thái sẽ có một hoàn cảnh sinh vật nhất định và mối liên hệ giữa hoàn cảnh sinh vật và hoàn cảnh sinh thái sẽ tạo nên một đơn vị sinh học cơ bản trong giới tự nhiên, đơn vị này được gọi là quần lạc sinh địa.

Và theo các nhà khoa học nghiên cứ theo quan điểm này, một quần lạc sinh địa chỉ được coi là rừng khi quần lạc thực vật là 7 cây gỗ lớn chiếm ưu thế và chi phối các thành phần khác trong toàn bộ quần lạc sinh địa đó [22 ,tr. Ngày nay, quan điểm này không còn được sử dụng nhiều trong các văn bản hay tài liệu nghiên cứu khoa học trên thế giới. Quan điểm thứ hai, của các nhà khoa học phương Tây, coi rừng là một hệ sinh thái. Tansley là người đầu tiên đề cập đến khái niệm hệ sinh thái vào năm 1935, “mặc dù các cơ thể sống luôn có xu hướng muốn tách khỏi môi trường sống để dành được sự chú ý đặc biệt, nhưng thực tế các cơ thể sống không thể tách khỏi môi trường mà chúng phải cùng với môi trường sống đó hợp thành một thể thống nhất vật lý – sinh học thống nhất.

Những hệ thống này là những đơn vị cơ bản của tự nhiên và được gọi là hệ sinh thái ”. Quan điểm này đã được các nhà khoa học như Linderman (1942), C. Odum (1971,1975) và Whitetaker (1975)…phát triển và hoàn thiện sau này. Các nhà khoa học này đều coi hệ sinh thái là đơn vị chức năng cơ bản trong sinh thái học, trong đó bao gồm các thành phần tự sinh vật và các hoàn cảnh vô sinh, giữa các thành phần đó luôn có ảnh hưởng qua lại đến nhau và đều cần thiết để giữ gìn sự sống dưới dạng như đã tồn tại trên trái đất.

Tương tự như quan điểm về quần lại sinh địa, một hệ sinh thái được gọi là hệ sinh thái rừng khi các thành phần thực vật trong đó bao gồm những cây thân gỗ (hoặc các loài cây họ tre nứa, cau dừa…) sống lâu năm, có mật độ đủ lớn để chi phối các hoạt động trao đổi vật chất và tích lũy năng lượng của hệ sinh thái đó tạo ra một môi trường sinh thái bên trong hoàn toàn khác biệt [22,tr. Hai quan điểm trên giống nhau về bản chất, đó là coi quần lạc sinh địa hay hệ sinh thái là một đơn vị cơ bản của tự nhiên, có cấu trúc thành phần giống nhau. Tuy nhiên, theo quan điểm rừng là hệ sinh thái, các nhà khoa học nhấn mạnh hơn đến tính thống nhất trong các chu trình dinh dưỡng và năng lượng. Vì thế, việc coi rừng là một hệ sinh thái không chỉ nhấn mạnh tới vai trò của các thành phần sống và không sống hay thuần túy về các mối quan hệ giữa chúng mà còn thấy một các rõ nét hơn về năng suất sinh học của hệ sinh thái đó.

Ở trong hệ sinh thái rừng, không ngừng diễn ra sự trao đổi vật chất, năng lượng và xảy ra các quá trình cạnh tranh sinh tồn giữa cây gỗ, xuất hiện những cây mới, do đó, rừng là một hệ thống có thể 8 tự điều hòa. Cây rừng có khả năng tái sinh, tuy nhiên, sự tái sinh của rừng không phải là vô tận, nếu con người không biết khai thác và bảo vệ hệ sinh thái rừng một cách thận trọng, phù hợp với nguồn gốc phát sinh, xu thế phát triển, với quy luật tự điều hòa của rừng thì rừng sẽ không tự phục hồi và trở thành tài nguyên không tái tạo được. Ngày nay, rừng trở thành thực thể hết sức quan trọng tới cuộc sống, đến sự tồn tại của con người, rừng chi phối và tác động tới nhiều môi trường xung quanh như đất, nước, không khí, các định nghĩa về rừng được định lượng một cách rõ ràng. Để hướng dẫn đo đạc và công bố độ che phủ rừng mỗi nước, trong Báo cáo FRA năm 2015, FAO đã định nghĩa rừng như sau: Rừng là một diện tích đất rộng hơn 0.5 hec-ta với cây cao hơn 5 mét, có tán bao phủ hơn 10 phần trăm, hoặc cây có thể vươn tới ngưỡng đó trong những điều kiện đặc biệt, không bao gồm đất mà trong đó, phần lớn thuộc về đất nông nghiệp hay đất thành thị…[16].

Tổ chức gỗ nhiệt đới quốc tế đưa ra định nghĩa, giống như FAO, được Thang Hooi Chiew (2006) tiếp nhận như sau: “Đất phải rộng trên 0,5 héc-ta, với chiều cao của các cây hơn 5m và độ che phủ hơn 10 phần trăm hoặc các cây có khả năng đạt đến ngưỡng nguyên vị của nó. Điều này không bao gồm đất mà phần lớn đang sử dụng đất đô thị hoặc nông nghiệp. Các cây có khả năng đạt đến độ cao tối thiểu là 5 mét. Những diện tích đang khôi phục mà chưa đạt được nhưng hy vọng sẽ đạt độ che phủ 10 phần trăm thì được chấp nhận và bao gồm cả các cây có chiều cao 5 mét…”[33].Như vậy, theo quan điểm chung của các tổ chức quốc tế, để xác định rừng cần phải căn cứ các yếu tố: đất rừng, cây rừng và độ che phủ của cây rừng, đất rừng trải dài rộng ít nhất 5 héc-ta, chiều cao tối thiểu của cây rừng là 5 mét và độ che phủ của rừng là 10 phần trăm diện tích đất rừng.

Trong hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam, định nghĩa về rừng được đưa ra lần đầu tiên trong Luật BVPTR năm 1991, “rừng bao gồm rừng tự nhiên và rừng trồng trên đất lâm nghiệp, gồm có thực vật rừng, động vật rừng và những yếu tố tự nhiên có liên quan đến rừng”[44, Điều 1].Trải qua quá trình phát triển, Luật BVPTR năm 2004 đã đưa ra khái niệm về rừng hoàn thiện hơn, tiếp cận hài hòa hóa 9 được khái niệm về rừng của Việt Nam với khái niệm về rừng của FAO: “Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng” [45, Điều 3]. Như vậy, theo định nghĩa pháp quy về rừng trên đây, rừng có một số các đặc điểm sau: Thứ nhất, là một hệ sinh thái bao gồm các loài thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác. Việc khẳng định rừng là hệ sinh thái đã giúp khái quát nên mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ sinh thái đó như thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật, đất rừng…dù định nghĩa không đề cập mối quan hệ đó.

Thứ hai, thành phần chính của rừng là cây thân gỗ, tre, nữa, cây họ cau hoặc hệ thực vật đặc trưng khác. Hệ thực vật đặc trưng là một khái niệm mang tính mở rộng, nó được dùng để chỉ các quần thể thực vật đang trong quá trình hình thành rừng hoặc chỉ những nhóm thực vật rừng đặc thù như rừng ngập mặn, hệ sinh thái rừng thông…. Việc nhấn mạnh về các quần thể thực vật khẳng định vai trò của các quần thể thực vật sẽ tạo nên sự khác biệt giữa các hệ sinh thái rừng. Thứ ba, độ tàn che phủ từ 0.

Trong đó, độ tàn che được hiểu là mức độ che kín của tán cây rừng theo phương thẳng đứng trên một đơn vị diện tích rừng được biểu thị bằng tỷ lệ phần mười, tỷ lệ che phủ rừng là tỷ lệ phần trăm giữa diện tích rừng so với tổng diện tích đất tự nhiên trên một phạm vi địa lý nhất định. Định nghĩa về rừng tại Luật BVPTR năm 2004 khá đầy đủ, tuy nhiên định nghĩa này vẫn bộc lộ một số nhược điểm như: việc xác định rừng là một hệ sinh thái, chưa làm rõ quy mô hay diện tích tối thiểu của hệ sinh thái này là bao nhiêu. Ngoài ra, định nghĩa về rừng trong Luật BVPTR năm 2004 mới chỉ đề cập thành phần chính của rừng là cây rừng các loại và độ tàn che (mức độ che phủ của tán cây rừng), chưa quy định tiêu chí về cây rừng [1].