Phản Ứng Của Nhân Dân Nam Kỳ Đối Với Thực Dân Pháp Trong Nửa Cuối Thế Kỷ XIX

Bài viết phân tích phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với thực dân Pháp trong nửa cuối thế kỷ XIX, làm rõ tinh thần kháng chiến và đấu tranh.

• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Phản Ứng Của Nhân Dân Nam Kỳ Đối Với Thực Dân Pháp Nửa Cuối Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 2.1. Nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 2.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến vùng đất Nam Kỳ
• 2.2. Nghiên cứu của tác giả Việt Nam
• 2.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 3. NHÂN DÂN NAM KỲ ĐẤU TRANH VŨ TRANG CHỐNG PHÁP NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX
• 3.1. Quá trình xâm lược Nam Kỳ của thực dân Pháp nửa cuối thế kỷ XIX
• 3.2. Các yếu tố tác động đến phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ vào nửa cuối thế kỷ XIX
• 3.2.1. Các yếu tố chủ quan tác động đến phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ vào nửa cuối thế kỷ XIX
• 3.2.2. Các yếu tố khách quan tác động đến phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ vào nửa cuối thế kỷ XIX
• 3.3. Nhân dân Nam Kỳ đấu tranh vũ trang chống Pháp giai đoạn 1859-1884
• 3.3.1. Khởi nghĩa Trương Định
• 3.3.2. Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực
• 3.3.3. Khởi nghĩa Võ Duy Dương
• 3.3.4. Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Huân
• 3.4. Nhân dân Nam Kỳ đấu tranh vũ trang chống Pháp giai đoạn 1884-1900
• 3.4.1. Hoạt động của những người yêu nước Nam Kỳ sau khi tỵ địa ra Bình Thuận
• 3.4.2. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong những năm 1883-1884
• 3.4.3. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu từ năm 1885-1891
• 3.4.4. Cuộc vận động vũ trang chống Pháp 1885-1896
• 3.5. Tiểu kết chương 2
• 4. NHÂN DÂN NAM KỲ ĐẤU TRANH PHI VŨ TRANG CHỐNG PHÁP NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX
• 4.1. Phong trào phá đường dây điện báo của thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX
• 4.2. Vài nét về lịch sử bưu chính viễn thông tại Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX
• 4.3. Mục đích và hiệu quả của đường dây điện báo trong chính sách cai trị của thực dân Pháp ở Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX
• 4.4. Nhân dân Nam Kỳ phá đường dây điện báo
• 4.5. Chính sách của thực dân Pháp nhằm ngăn chặn phong trào phá đường dây điện báo
• 4.6. Phong trào phản đối chính sách binh dịch
• 4.7. Về việc tuyển lính của thực dân Pháp ở Nam Kỳ
• 4.8. Nhân dân Nam Kỳ không đi lính cho thực dân Pháp
• 4.9. Phong trào đấu tranh chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ trên mặt trận văn chương
• 4.9.1. Phong trào đấu tranh chống Pháp phản ánh qua văn học dân gian
• 4.9.2. Phong trào đấu tranh chống Pháp phản ánh qua văn học thành văn
• 4.10. Cuộc đấu tranh của các nghị viên người Việt trong Hội đồng thuộc địa nửa cuối thế kỷ XIX
• 4.10.1. Các chính sách của chính quyền thuộc địa đối với nhân viên người Việt
• 4.10.2. Cuộc đấu tranh của các nghị viên người Việt trong Hội đồng thuộc địa nửa cuối thế kỷ XIX
• 4.11. Tiểu kết chương 3
• 5. NHẬN XÉT VỀ PHONG TRÀO CHỐNG PHÁP CỦA NHÂN DÂN NAM KỲ NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX
• 5.1. Nhận xét về các yếu tố tác động đến phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX
• 5.2. Nhận xét về phong trào đấu tranh vũ trang chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX
• 5.3. Nhận xét về phong trào đấu tranh phi vũ trang chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX
• 5.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 1. TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• 2. TÀI LIỆU TIẾNG NƯỚC NGOÀI
• 3. TÀI LIỆU CÔNG BÁO TẠI TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA II
• PHỤ LỤC
• 1. BẢN ĐỒ
• 2. TƯ LIỆU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 3. CÁC ẢNH TƯ LIỆU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phản Ứng Của Dân Nam Kỳ Với Pháp Thế Kỷ XIX

Bài viết này đi sâu vào phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với sự xâm lược của thực dân Pháp trong nửa cuối thế kỷ XIX. Giai đoạn này chứng kiến sự thay đổi sâu sắc về chính trị, kinh tế, xã hội ở Nam Kỳ. Từ đấu tranh vũ trang đến các hình thức phản kháng phi bạo lực, người dân đã thể hiện ý chí quật cường, bảo vệ bản sắc văn hóa và quyền lợi của mình. Nghiên cứu này khám phá các yếu tố tác động đến phản ứng của người dân, đồng thời đánh giá tính hiệu quả và ý nghĩa lịch sử của từng phong trào. Nguồn tư liệu chủ yếu dựa trên các văn bản lưu trữ, công trình nghiên cứu đã công bố và hồi ký của những người trực tiếp tham gia các sự kiện.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Nam Kỳ Dưới Thời Pháp Thuộc

Nam Kỳ, với vị trí địa lý chiến lược và tiềm năng kinh tế lớn, sớm trở thành mục tiêu xâm lược của thực dân Pháp. Sau khi chiếm đóng, Pháp thiết lập chế độ cai trị hà khắc, bóc lột tài nguyên và áp đặt văn hóa ngoại lai. Điều này gây ra sự bất mãn sâu sắc trong các tầng lớp nhân dân, từ nông dân đến trí thức. Sự khác biệt về văn hóa, chính trị và kinh tế giữa Pháp và văn hóa Nam Kỳ tạo ra những xung đột gay gắt, dẫn đến các phong trào kháng Pháp. Gia Định, Sài Gòn, Vĩnh Long...trở thành những trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng dưới sự cai trị của Pháp.

1.2. Các Tầng Lớp Nhân Dân Nam Kỳ Và Thái Độ Với Pháp

Phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với Pháp không đồng nhất. Nông dân Nam Kỳ, chịu ảnh hưởng nặng nề của chính sách bóc lột, là lực lượng chủ yếu tham gia các cuộc khởi nghĩa vũ trang. Trí thức Nam Kỳ thể hiện sự phản kháng thông qua văn chương, báo chí và các hoạt động chính trị ôn hòa. Địa chủ Nam Kỳ một bộ phận hợp tác với Pháp để bảo vệ quyền lợi, trong khi số khác tham gia vào các phong trào yêu nước. Thái độ của người dân Nam Kỳ đối với Pháp chịu ảnh hưởng bởi địa vị xã hội, kinh tế và trình độ nhận thức của họ.

II. Vấn Đề Áp Bức Thực Dân Phản Kháng Ở Nam Kỳ

Sự xâm lược của Pháp đã tạo ra những vấn đề nghiêm trọng ở Nam Kỳ. Chính sách cai trị hà khắc, bóc lột kinh tế, đàn áp văn hóa và sự phân biệt đối xử đã gây ra những bất công và đau khổ cho người dân. Chính sách cai trị của Pháp ở Nam Kỳ đã đẩy mâu thuẫn xã hội lên cao, tạo tiền đề cho các cuộc nổi dậy. Sự thay đổi cấu trúc xã hội, sự xuất hiện của các tầng lớp mới và sự suy thoái của các giá trị truyền thống cũng là những vấn đề nan giải. Việc giải quyết những vấn đề này đòi hỏi sự đoàn kết và đấu tranh của toàn thể nhân dân Nam Kỳ.

2.1. Bóc Lột Kinh Tế Và Sự Thay Đổi Xã Hội

Pháp áp đặt các chính sách kinh tế nhằm khai thác tối đa tài nguyên của Nam Kỳ, biến nơi đây thành thị trường tiêu thụ hàng hóa và nguồn cung cấp nguyên liệu cho chính quốc. Điều này dẫn đến sự suy thoái của các ngành nghề truyền thống, sự bần cùng hóa của nông dân và sự ra đời của tầng lớp công nhân. Kinh tế Nam Kỳ dưới thời Pháp thuộc chịu sự chi phối hoàn toàn của Pháp, làm thay đổi cấu trúc xã hội truyền thống và tạo ra những mâu thuẫn mới. Sự chênh lệch giàu nghèo ngày càng gia tăng.

2.2. Đàn Áp Văn Hóa Và Sự Xâm Nhập Văn Hóa Pháp

Pháp thực hiện chính sách đồng hóa văn hóa, nhằm xóa bỏ bản sắc văn hóa của người Việt và áp đặt văn hóa Pháp. Điều này thể hiện qua việc sử dụng tiếng Pháp trong giáo dục và hành chính, khuyến khích các hoạt động văn hóa Pháp và hạn chế các hoạt động văn hóa truyền thống. Pháp hóa ở Nam Kỳ gây ra sự phản kháng mạnh mẽ từ các nhà văn, nhà báo và trí thức yêu nước. Một số phong tục tập quán, lối sống của người Việt dần bị ảnh hưởng bởi văn hóa Pháp.

2.3. Tình Hình Chính Trị Nam Kỳ Nửa Cuối Thế Kỷ XIX

Chính quyền Pháp thiết lập một bộ máy cai trị trực tiếp tại Nam Kỳ, tước bỏ quyền tự chủ của người Việt. Các quan lại người Việt chỉ đóng vai trò thứ yếu trong hệ thống hành chính. Tình hình chính trị Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX vô cùng phức tạp, với sự tồn tại song song của chính quyền thuộc địa và các phong trào kháng Pháp. Pháp đàn áp dã man các cuộc nổi dậy, nhưng không thể dập tắt được tinh thần yêu nước của người dân. Sự chia rẽ trong triều đình nhà Nguyễn cũng tạo thêm khó khăn cho cuộc đấu tranh chống Pháp.

III. Đấu Tranh Vũ Trang Khởi Nghĩa Chống Pháp Ở Nam Kỳ

Đấu tranh vũ trang là hình thức phản kháng chủ yếu của người dân Nam Kỳ trong giai đoạn đầu chống Pháp. Các cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tục, thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí quyết tâm đánh đuổi giặc ngoại xâm. Tuy nhiên, do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, các cuộc khởi nghĩa đều thất bại, nhưng đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử dân tộc. Các cuộc khởi nghĩa đã góp phần làm chậm quá trình xâm lược của Pháp và củng cố tinh thần yêu nước của người dân. Nhiều Nhân vật lịch sử Nam Kỳ kháng Pháp đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước.

3.1. Khởi Nghĩa Trương Định Biểu Tượng Của Lòng Yêu Nước

Khởi nghĩa Trương Định là một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất của phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ. Trương Định, một hào trưởng yêu nước, đã đứng lên lãnh đạo nhân dân chống lại quân Pháp, bất chấp lệnh giải binh của triều đình. Khởi nghĩa Trương Định thể hiện tinh thần tự lực, tự cường của người dân Nam Kỳ và lòng trung thành với Tổ quốc. Sự hi sinh anh dũng của Trương Định đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất của dân tộc.

3.2. Khởi Nghĩa Nguyễn Trung Trực Tiếng Súng Rạch Giá Oanh Liệt

Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực nổi tiếng với trận đánh úp đồn Rạch Giá, tiêu diệt nhiều quân Pháp và gây tiếng vang lớn. Nguyễn Trung Trực là một người con ưu tú của đất lịch sử Nam Bộ, một tấm gương sáng về lòng dũng cảm và tinh thần chiến đấu kiên cường. Câu nói nổi tiếng "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây" đã thể hiện ý chí quyết tâm đánh đuổi giặc ngoại xâm của ông. Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực góp phần cổ vũ tinh thần yêu nước của nhân dân Nam Kỳ.

IV. Đấu Tranh Phi Vũ Trang Phản Kháng Pháp Bằng Văn Hóa

Bên cạnh đấu tranh vũ trang, người dân Nam Kỳ còn thể hiện sự phản kháng thông qua các hình thức đấu tranh phi vũ trang. Phong trào phá đường dây điện báo, phong trào không đi lính cho Pháp, và các hoạt động văn hóa, văn chương là những ví dụ điển hình. Các hình thức đấu tranh này thể hiện sự sáng tạo, linh hoạt và ý chí kiên cường của người dân Nam Kỳ. Phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ không chỉ giới hạn ở đấu tranh vũ trang mà còn bao gồm nhiều hình thức phản kháng khác nhau.

4.1. Phong Trào Phá Đường Dây Điện Báo Biểu Hiện Của Sự Phản Kháng

Phong trào phá đường dây điện báo là một hình thức đấu tranh độc đáo của người dân Nam Kỳ. Đường dây điện báo là công cụ quan trọng giúp Pháp kiểm soát và đàn áp nhân dân. Việc phá hoại đường dây điện báo gây khó khăn cho hoạt động của chính quyền thuộc địa và thể hiện sự phản kháng của người dân. Phong trào phá đường dây điện báo cho thấy sự sáng tạo và tinh thần đoàn kết của người dân trong cuộc đấu tranh chống Pháp.

4.2. Phong Trào Không Đi Lính Cho Pháp Thể Hiện Lòng Yêu Nước

Pháp thực hiện chính sách bắt lính người Việt để phục vụ cho quân đội của họ. Tuy nhiên, người dân Nam Kỳ đã tìm mọi cách để trốn tránh việc đi lính, thể hiện lòng yêu nước và sự phản đối chính sách của Pháp. Thái độ của người dân Nam Kỳ đối với Pháp được thể hiện qua nhiều hình thức, trong đó có việc không hợp tác với chính quyền thuộc địa. Phong trào này làm suy yếu lực lượng quân đội của Pháp và cổ vũ tinh thần yêu nước của người dân.

V. Ứng Dụng Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Phản Ứng Nam Kỳ

Phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với Pháp chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm chính sách của Pháp, chính sách của triều đình nhà Nguyễn, điều kiện kinh tế - xã hội và trình độ nhận thức của người dân. Phân tích các yếu tố này giúp hiểu rõ hơn về động cơ, mục tiêu và tính chất của các phong trào đấu tranh. Nghiên cứu cũng giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của Pháp đến Nam Kỳ.

5.1. Ảnh Hưởng Của Chính Sách Thực Dân Pháp

Chính sách cai trị hà khắc, bóc lột kinh tế và đàn áp văn hóa của Pháp là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự phản kháng của người dân. Pháp đã đưa ra nhiều chính sách thuế nặng nề, tước đoạt ruộng đất, và hạn chế quyền tự do của người dân. Những chính sách này đã gây ra sự bất mãn và phẫn nộ trong các tầng lớp nhân dân.

5.2. Ảnh Hưởng Của Chính Sách Triều Đình Nguyễn

Sự nhu nhược, yếu kém của triều đình nhà Nguyễn trong việc bảo vệ đất nước đã làm mất lòng tin của người dân. Triều đình đã ký nhiều hiệp ước bất bình đẳng với Pháp, nhượng lại nhiều quyền lợi cho thực dân. Điều này khiến người dân cảm thấy bị phản bội và quyết tâm tự đứng lên đấu tranh.

VI. Kết Luận Di Sản Và Bài Học Từ Phản Ứng Nam Kỳ Chống Pháp

Phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với Pháp trong nửa cuối thế kỷ XIX là một phần quan trọng của lịch sử dân tộc. Các phong trào đấu tranh đã thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và sự sáng tạo của người dân. Nghiên cứu này cung cấp những bài học quý giá về tinh thần đoàn kết, tự lực tự cường và lòng yêu nước, có ý nghĩa trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Nghiên cứu này cũng khám phá những sự thay đổi ở Nam Kỳ dưới thời Pháp thuộc.

6.1. Di Sản Của Phong Trào Kháng Pháp Ở Nam Kỳ

Phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ đã để lại những di sản vô giá về tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh và lòng tự hào dân tộc. Các cuộc khởi nghĩa và các hình thức đấu tranh phi vũ trang đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc sau này. Những tấm gương hi sinh anh dũng của các anh hùng dân tộc luôn là nguồn cảm hứng cho các thế hệ mai sau.

6.2. Bài Học Lịch Sử Và Ý Nghĩa Trong Hiện Tại

Nghiên cứu về phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với Pháp cung cấp những bài học quý giá về tầm quan trọng của tinh thần đoàn kết, tự lực tự cường và lòng yêu nước. Trong bối cảnh hiện nay, những bài học này vẫn còn nguyên giá trị, giúp chúng ta vượt qua khó khăn, thách thức và xây dựng một đất nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với thực dân Pháp trong nửa cuối thế kỷ XIX" thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 62 22 03 13), bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2023, là một khảo luận lịch sử chuyên sâu mang tính tiên phong. Đề tài tái hiện toàn diện diện mạo lịch sử Nam Kỳ từ khi tiếng súng xâm lược của liên quân Pháp - Tây Ban Nha nổ ra tại Gia Định (tháng 2-1859) cho đến năm 1900. Trong bối cảnh lịch sử học truyền thống thường tập trung vào các cuộc khởi nghĩa vũ trang giai đoạn 1858–1884, luận án đã mở ra một hướng tiếp cận đột phá khi nghiên cứu có hệ thống phản ứng toàn diện của các giai tầng xã hội Nam Kỳ ở cả hai hình thái: đấu tranh vũ trang và đấu tranh phi vũ trang trong suốt nửa sau thế kỷ XIX, đặc biệt là giai đoạn 1884–1900.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: các công trình trước đây của David G. Marr (1971), Trần Văn Giàu (2001) hay Nguyễn Phan Quang (2002) chủ yếu khai thác phong trào vũ trang giai đoạn đầu hoặc phong trào Cần Vương ở Trung và Bắc Kỳ, trong khi các hình thái phản kháng phi vũ trang mang tính đặc thù của phương thức cai trị trực trị (direct rule) tại Nam Kỳ như phong trào phá hủy đường dây điện báo, phong trào bất hợp tác binh dịch, cuộc chiến trên mặt trận văn chương và sự đối kháng thể chế của các nghị viên người Việt trong Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ (Conseil Colonial de la Cochinchine) chưa từng được phân tích như một hệ thống cấu trúc hành vi kháng cự hoàn chỉnh.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 2 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

• RQ1: Các yếu tố cấu trúc nội tại (đặc trưng địa - văn hóa, truyền thống hỗn dung tộc người) và tác nhân ngoại cảnh (chính sách của triều đình Huế và thiết chế cai trị thuộc địa) đã tác động, định hình phản ứng của các giai tầng nhân dân Nam Kỳ như thế nào?
• RQ2: Phương thức phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đã vận động, chuyển hóa ra sao giữa hai hình thái vũ trang và phi vũ trang trong hai giai đoạn lịch sử 1859–1884 và 1884–1900?

Hai giả thuyết khoa học tương ứng được kiểm chứng:

• H1: Phản ứng chống thực dân tại Nam Kỳ không thuần túy là chuỗi bạo động vũ trang phân tán mà là một phổ phản kháng phức hợp (resistance continuum), chuyển dịch linh hoạt từ ý thức hệ "trung quân ái quốc" sang ý thức quyền dân tộc và dân sinh tự chủ.
• H2: Sự xuất hiện của các hình thức đấu tranh phi vũ trang giai đoạn 1884–1900 phản ánh khả năng thích ứng chiến lược của xã hội bản địa trước sự áp đặt thiết chế hiện đại của chủ nghĩa tư bản thực dân Pháp.

Khung lý thuyết của luận án được định vị vững chắc trên nền tảng Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx và Friedrich Engels, kết hợp với Lý thuyết phản kháng thường nhật (Everyday Forms of Peasant Resistance) của James C. Scott và Lý thuyết quyền bá quyền (Hegemony and Counter-Hegemony) của Antonio Gramsci. Phạm vi không gian bao quát toàn bộ địa bàn Nam Kỳ Lục tỉnh (Gia Định, Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) với quy mô mẫu tư liệu gồm hàng trăm văn kiện hành chính công báo và tài liệu lưu trữ sơ cấp từ năm 1859 đến 1900.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các dòng học thuật. Dòng nghiên cứu của các học giả người Pháp đầu thế kỷ XX tiêu biểu có Léopold Pallu (1864) với Histoire de L'Expédition de Cochinchine en 1861, Prosper Cultru (1910) với Histoire de la Cochinchine française: des origines à 1883, Philippe Devillers (1966), hồi ký Xứ Đông Dương của Paul Doumer (1902, 2016), cùng bộ 23 chuyên khảo tỉnh địa chí (Monographies provinciales) do Hội Nghiên cứu Đông Dương (Société des Études Indochinoises - BSEI) xuất bản giai đoạn 1901–1951 như Monographie de la province de Biên-Hòa (1901), Monographie de la province de Gia-Định (1902), Monographie de la province de Vinh-Long (1911). Nhóm công trình này cung cấp dữ liệu địa chí, hành chính, địa lý kinh tế đồ sộ nhưng mang nặng nhãn quan thực dân biện minh cho công cuộc viễn chinh và đánh giá thấp tính độc lập trong phong trào quần chúng.

Dòng nghiên cứu của các học giả Việt Nam hiện đại ghi nhận những đóng góp nền tảng của GS. Trần Văn Giàu (2001, 2020) qua Chống xâm lăng và Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Phan Quang (1995, 2002) với Việt Nam thế kỷ XIX (1802-1884), Nguyễn Xuân Thọ (1956, 1997) với Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858-1897), cùng công trình khảo cứu hành chính của Nguyễn Đình Tư (2016, 2017) qua Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954).

Trong y giới sử học tồn tại hai luồng tranh luận đối lập sâu sắc:

1. Trường phái chính thống định kiến giai cấp (tiêu biểu bởi Trần Huy Liệu, 1963) phê phán triệt để giới quan lại triều đình Huế với nhận định "Phan Thanh Giản trước sau vẫn rơi vào thất bại chủ nghĩa, phản lại nguyện vọng và quyền lợi tối cao của dân tộc", từ đó phủ nhận tính đa tầng trong phản ứng của giới sĩ phu.
2. Trường phái tiếp cận đa chiều (Nam Xuân Thọ 1957, Nguyễn Duy Oanh 1974, Yoshiharu Tsuboi 1990 trong Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa) lập luận rằng thái độ của văn thân, quan chức Nam Kỳ phải được đặt trong thế lưỡng nan địa - chính trị và sự bất tương xứng về trình độ quân sự kỹ thuật giữa phương Đông truyền thống và chủ nghĩa tư bản phương Tây.

Luận án định vị mình vượt lên trên các hạn chế đơn tuyến này bằng cách thiết lập một khung khảo cứu thực chứng dựa trên nguồn tư liệu gốc công báo. So sánh với các nghiên cứu quốc tế về phản kháng thuộc địa như nghiên cứu của Frantz Fanon (1961) về bạo lực cách mạng tại Algérie hay James C. Scott (1976, 1985) về kinh tế đạo đức và sự bất hợp tác của nông dân Đông Nam Á, luận án chứng minh tính độc đáo của nhân dân Nam Kỳ: sự đan xen nhuần nhuyễn giữa bạo lực vũ trang du kích của các nghĩa sĩ nông dân và sự kháng cự thể chế văn minh hóa của tầng lớp tinh hoa bản địa mới hình thành.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp trực tiếp vào việc mở rộng Lý thuyết phản kháng tiểu nông (Peasant Resistance Theory) của James C. Scott và Lý thuyết bối cảnh thuộc địa (The Colonial Situation) của Georges Balandier bằng cách chứng minh rằng: trong điều kiện một xứ thuộc địa trực trị bị chia cắt hoàn toàn khỏi cơ chế triều đình trung ương, phản ứng xã hội không tan rã mà tự tái cấu trúc. Khái niệm "Phổ phản ứng liên tục" được đề xuất nhằm mô tả sự chuyển hóa từ kháng cự vũ trang công khai sang các vi hành vi bất tuân phục (micro-resistance).

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 3 mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

• P1: Mức độ khốc liệt của đấu tranh vũ trang tỷ lệ thuận với tính chính danh của ngọn cờ tập hợp dân tộc và tỷ lệ nghịch với khả năng kiểm soát hỏa lực của bộ máy viễn chinh.
• P2: Khi phản kháng vũ trang bị đàn áp khốc liệt, sự phản kháng xã hội sẽ chuyển dịch sang dạng thức phi vũ trang dựa trên mạng lưới liên kết cộng đồng làng xã và thiết chế luật pháp thuộc địa.
• P3: Phản ứng chống thực dân tại vùng đất hỗn dung văn hóa có xu hướng tích hợp liên tộc người nhanh chóng hơn nhờ cấu trúc tâm lý - xã hội cởi mở, "trọng nghĩa khinh tài".

Sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) được luận chứng rõ nét: nhân dân Nam Kỳ đã chuyển từ hệ ý thức phong kiến "trung quân ái quốc" sang ý thức độc lập dân tộc gắn liền với quyền lợi dân sinh thực tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều của 3 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và đấu tranh giai cấp (Chủ nghĩa Mác): soi chiếu mâu thuẫn cơ bản giữa dân tộc Việt Nam và chủ nghĩa thực dân Pháp.
2. Lý thuyết cấu trúc xã hội và mạng lưới tộc người (Social Network & Ethnic Pluralism): giải mã vai trò liên minh giữa người Kinh, người Khmer, người Hoa, người Chăm và các sắc dân bản địa (Mạ, Xtiêng, Chơ Ro).
3. Lý thuyết phản kháng thể chế (Institutional Resistance Theory): phân tích cơ chế lợi dụng chính diễn đàn do thực dân thiết lập để đấu tranh.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các vùng lãnh thổ chịu cơ chế cai trị trực trị với tính chất địa lý sông nước phân tán và cơ cấu dân cư đa tộc người di dân khẩn hoang.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường bản thể luận hiện thực và nhận thức luận hiện thực phê phán (Critical Realism), kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được cấu trúc qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Chính sách xâm lược, khai thác của thực dân Pháp và đối sách ngoại giao - quân sự của triều đình nhà Nguyễn.
• Cấp độ trung mô: Sự hình thành của các căn cứ kháng chiến địa phương (Đồng Tháp Mười, Rừng Sác, Thất Sơn) và mạng lưới liên minh tộc người.
• Cấp độ vi mô: Hành vi kháng cự cụ thể của từng cá nhân nông dân, sĩ phu, thông ngôn và nghị viên thuộc địa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực nghiêm ngặt của phương pháp sử học hiện đại:

• Chiến lược thu thập mẫu tư liệu: Khai thác triệt để khối tài liệu lưu trữ sơ cấp tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh), trọng tâm là phông Thống đốc Nam Kỳ (Fonds du Gouverneur de la Cochinchine), tài liệu Công báo Nam Kỳ (Bulletin Officiel de la Cochinchine Française - BOCF), và biên bản các phiên họp của Hội đồng thuộc địa.
• Đối chiếu tam giác hóa tư liệu (Textual Triangulation): Đối sánh chéo giữa văn bản hành chính thực dân Pháp (mang tính đương thời, số liệu báo cáo quân sự) với chính sử triều Nguyễn do Quốc sử quán biên soạn (Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện) và nguồn tư liệu văn học dân gian, văn học viết bản địa (thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, Phan Văn Trị, Huân).
• Phương pháp điền dã lịch sử: Khảo sát thực địa tại các di tích, đền thờ, căn cứ kháng chiến tại Kiên Giang (đền thờ Nguyễn Trung Trực), Gò Công (căn cứ Trương Định), Long An, Đồng Tháp, Hóc Môn (18 thôn Vườn Trầu) để xác thực các biến cố truyền miệng qua các kỳ lão địa phương.

Data và phân tích

Dữ liệu lịch sử trong luận án được định lượng hóa và đối chiếu với độ tin cậy tuyệt đối:

• Số liệu tổ chức lực lượng: Phân tích quy mô tập hợp 5.800 dân dõng của Trần Thiện Chính và Lê Huy tại Gia Định; mức cung cấp của nghĩa dân Định Tường đóng góp 8.700 quan sắt sống và 200 phương gạo phục vụ quân nhu.
• Số liệu chính sách hậu phương: Quyết định của triều đình Tự Đức định lệ cấp phụ cấp tiền gạo cho gia quyến Lãnh binh Trương Định (20 quan tiền, 2 phương gạo/tháng vào tháng 11-1874) và cấp 5 mẫu ruộng tế tự vào tháng 4-1878.
• Xử lý tư liệu công báo: Thống kê số lượng các vụ cắt phá đường dây điện báo, các lệnh truy nã, các nghị định của Thống đốc Nam Kỳ về việc tăng thuế phạt trên các làng xã có đường dây viễn thông bị phá hủy, đo lường sự suy giảm của tỷ lệ tòng quân người bản xứ qua từng năm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá dựa trên chứng cứ thực nghiệm vững chắc:

Thứ nhất, khẳng định tính liên tục và chuyển hóa hình thái của phong trào vũ trang giai đoạn 1884–1900. Trái với quan điểm cho rằng sau khi triều đình ký Hiệp ước Giáp Tuất (1874) và Patenôtre (1884), phong trào Nam Kỳ hoàn toàn lắng xuống, luận án chứng minh ngọn lửa kháng chiến vẫn âm ỉ và bùng phát mạnh mẽ qua phong trào tỵ địa Bình Thuận, phong trào khởi nghĩa của Phan Văn Hớn, Ngô Lợi và hệ thống các hội kín mang màu sắc tôn giáo (Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa).

Thứ hai, phát hiện bản chất có tổ chức của phong trào phá đường dây điện báo. Dựa trên tài liệu công báo, tác giả chứng minh đây không phải hành vi phá hoại tài sản đơn lẻ mà là một hình thái chiến tranh bất đối xứng (asymmetric warfare). Nhân dân Nam Kỳ nhận thức rõ đường dây viễn thông là "mạch máu thông tin chỉ huy" của thực dân Pháp; việc liên tục cắt đứt các tuyến dây điện báo Sài Gòn - Mỹ Tho - Vĩnh Long - Hà Tiên đã trực tiếp làm tê liệt khả năng điều quân ứng cứu của quân viễn chinh. Bất chấp việc chính quyền thuộc địa ban hành các biện pháp phạt vạ hà khắc đối với các làng xã lân cận, phong trào vẫn lan rộng khắp Lục tỉnh.

Thứ ba, làm sáng tỏ phong trào phản đối chính sách binh dịch như một đòn bẻ gãy chiến lược "dùng người Việt trị người Việt". Tài liệu lưu trữ cho thấy tỷ lệ trốn lính, đào ngũ và bất hợp tác của thanh niên Nam Kỳ ở mức rất cao, khiến thực dân Pháp gặp muôn vàn khó khăn trong việc thành lập các đội lính khố đỏ (Tirailleurs indochinois) để đưa ra đàn áp phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.

Thứ tư, tái định vị vai trò đấu tranh nghị trường của các nghị viên người Việt trong Hội đồng thuộc địa. Lần đầu tiên trong lịch sử nghiên cứu, hoạt động của bộ phận trí thức Tây học làm việc trong bộ máy chính quyền thuộc địa được nhìn nhận khách quan: dù không chủ trương lật đổ chế độ thuộc địa bằng bạo lực, họ đã kiên trì sử dụng quy chế nghị viện để chất vấn các chính sách thuế khóa bất công, bảo vệ quyền lợi dân sinh, đòi mở rộng trường học và bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Bổ sung một chương quan trọng vào biên niên sử kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc; tái định hình cách tiếp cận lịch sử thuộc địa không chỉ qua lăng kính chiến tranh thuần túy mà qua lăng kính xã hội học lịch sử.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập hình mẫu về việc khai thác và xử lý khối tài liệu hành chính công báo thực dân kết hợp với chính sử phong kiến nhằm triệt tiêu độ lệch tư tưởng (ideological bias) của từng nguồn sử liệu.
• Ứng dụng thực tiễn và giáo dục: Cung cấp nguồn sử liệu chuẩn xác phục vụ biên soạn giáo trình Lịch sử Việt Nam cận đại, giảng dạy chương trình lịch sử địa phương tại các trường phổ thông, cao đẳng và đại học trên địa bàn Nam Bộ.
• Ý nghĩa chính sách: Đúc kết bài học lịch sử sâu sắc về "lấy dân làm gốc", phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc (Kinh - Khmer - Hoa - Chăm) trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời kỳ hội nhập.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Nguồn tư liệu chữ Hán - Nôm nguyên bản từ phía các căn cứ kháng chiến của nghĩa quân bị thất lạc, tiêu hủy phần lớn do điều kiện chiến tranh khốc liệt và khí hậu nhiệt đới ẩm, dẫn đến việc tái hiện tiếng nói nội bộ nghĩa quân phần nhiều phải qua lăng kính trung gian của báo cáo đối phương.
2. Chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp các phông lưu trữ hải ngoại tại Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp (Archives Nationales d'Outre-Mer - ANOM) tại Aix-en-Provence và Văn khố Quân sự Lục quân Pháp (Service Historique de la Défense - SHD) tại Vincennes để khảo sát toàn bộ nhật ký hành quân của các sĩ quan viễn chinh.
3. Không gian nghiên cứu tập trung vào ranh giới hành chính Nam Kỳ nên mối liên hệ xuyên biên giới giữa phong trào kháng chiến Nam Kỳ với phong trào chống Pháp của nhân dân Campuchia (ngoài trường hợp Pu Kom Pô) chưa được đào sâu tương xứng.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối mở ra 3 hướng đi:

• Hướng 1: Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để số hóa bản đồ các mạng lưới đồn bốt, các tuyến đường dây điện báo và tọa độ các cuộc đụng độ vũ trang trên toàn cõi Nam Kỳ giai đoạn 1859–1900.
• Hướng 2: Khảo cứu so sánh xuyên quốc gia giữa mô hình phản kháng thuộc địa tại Nam Kỳ với mô hình tại các xứ bảo hộ thuộc địa lân cận như Miến Điện thuộc Anh (British Burma) hay Đông Ấn Hà Lan (Dutch East Indies).
• Hướng 3: Phân tích sâu hơn về mạng lưới hậu cần ngầm và tình báo nhân dân của các tổ chức tôn giáo bản địa sơ kỳ tại miền Tây Nam Bộ.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra tác động học thuật sâu rộng trong giới nghiên cứu Lịch sử Việt Nam, dự kiến trở thành tài liệu trích dẫn quy chuẩn cho các luận án, luận văn chuyên ngành Lịch sử cận đại và Đông Nam Á học. Về mặt xã hội và văn hóa, công trình góp phần khôi phục diện mạo lịch sử hào hùng, bồi đắp niềm tự hào dân tộc và ý thức cội nguồn cho các thế hệ cư dân phương Nam. Đối với công tác quản lý văn hóa và phát triển du lịch di sản, các cứ liệu trong luận án là cơ sở khoa học quan trọng để xếp hạng di tích lịch sử, bảo tồn các căn cứ kháng chiến và định hình các tuyến du lịch văn hóa - lịch sử về nguồn tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và Đồng bằng sông Cửu Long.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh tiến sĩ: Tiếp cận một khung phân tích mới về phản kháng phi vũ trang và phương pháp xử lý tài liệu lưu trữ công báo thực dân.
• Giảng viên và giáo viên lịch sử: Sở hữu nguồn tư liệu minh chứng sống động, giàu số liệu để nâng cao chất lượng bài giảng lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương.
• Các cơ quan hoạch định chính sách văn hóa - xã hội: Tiếp thu những bài học kinh nghiệm lịch sử về vận động quần chúng, củng cố sự đồng thuận xã hội và gắn kết các cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Độc giả yêu chuộng lịch sử: Nhận thức một cách chân thực, khách quan và toàn diện về tinh thần bất khuất, sự kiên cường và trí tuệ sáng tạo của cha ông trên vùng đất phương Nam trong buổi đầu đương đầu với thử thách hiểm nghèo của lịch sử.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án trong việc định nghĩa lại khái niệm phản kháng thuộc địa? Luận án đã mở rộng khung lý thuyết phản kháng bằng cách đưa ra mô hình "Phổ phản ứng liên tục", chứng minh rằng sự phản kháng của nhân dân Nam Kỳ không chấm dứt sau khi các căn cứ vũ trang bị dập tắt, mà chuyển dịch sang dạng thức phản kháng hạ tầng và thể chế (phá hủy viễn thông, tẩy chay quân dịch, đối kháng nghị trường), chứng minh phản kháng là thuộc tính xã hội thường trực dưới chế độ áp bức.

2. Phương pháp luận của luận án vượt trội hơn các công trình đi trước ở điểm nào? Khác với các nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa vào biên niên sử triều Nguyễn hoặc trích đoạn hồi ký sĩ quan viễn chinh, luận án thực hiện đối chiếu tam giác hóa tư liệu sơ cấp quy mô lớn từ Công báo Nam Kỳ (BOCF), hồ sơ lưu trữ phông Thống đốc Nam Kỳ tại TTLTQGII, kết hợp văn bản học chính sử và điền dã dân tộc học lịch sử tại chỗ.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất được trích xuất từ dữ liệu lưu trữ? Phát hiện bất ngờ nhất là quy mô và tính tổ chức chặt chẽ của phong trào phá hoại đường dây điện báo và phong trào chống binh dịch. Hành vi cắt dây thép không phải là tự phát bộc phát mà có sự phối hợp ngầm giữa các làng xã, trực tiếp vô hiệu hóa ưu thế kỹ thuật truyền tin hiện đại của bộ máy thống trị thực dân Pháp.

4. Quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) được thiết lập ra sao? Nghiên cứu cung cấp danh mục mã phông, ký hiệu lưu trữ chính xác của các hồ sơ công báo tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, cùng hệ thống bảng tra cứu sự kiện, nhân vật và bản đồ di tích, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và tái lập toàn bộ quy trình khảo cứu văn bản.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu hướng tới việc kết nối cơ sở dữ liệu lưu trữ đa quốc gia (Việt Nam - Pháp - Tây Ban Nha), ứng dụng phương pháp Digital Humanities để dựng lại mạng lưới không gian - thời gian của toàn bộ các phong trào xã hội tại Đông Dương giai đoạn chuyển giao thế kỷ XIX sang XX.

Kết luận

Luận án "Phản ứng của nhân dân Nam Kỳ đối với thực dân Pháp trong nửa cuối thế kỷ XIX" đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ khoa học đề ra, mang lại 5 đóng góp học thuật căn bản:

1. Tái hiện bức tranh toàn cảnh, chân thực và đa diện về thái độ và hành động kháng cự của toàn thể các tầng lớp nhân dân Nam Kỳ trong suốt hơn 40 năm (1859–1900).
2. Phân loại và hệ thống hóa hai hình thái phản kháng vũ trang và phi vũ trang, lấp đầy khoảng trống lịch sử giai đoạn hậu 1884.
3. Khai thác chuyên sâu và chuẩn xác khối tài liệu công báo gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, tạo nguồn sử liệu mới có độ xác thực cao.
4. Luận giải sâu sắc quá trình chuyển hóa hệ tư tưởng của xã hội Nam Kỳ từ ý thức "trung quân" phong kiến sang ý thức "ái quốc - dân sinh" hiện đại.
5. Đúc kết những bài học lịch sử vô giá về việc phát huy sức mạnh nhân dân, tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc và ý chí độc lập tự chủ.

Công trình không chỉ khẳng định vị thế của một nghiên cứu lịch sử mẫu mực, giàu tính học thuật mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với những hy sinh xương máu, trí tuệ và khí phách kiên cường của bao thế hệ tiền nhân trên mảnh đất phương Nam của Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam (1858-1897)” do tác giả dịch từ nguyên bản Les débuts de l’installation du système colonial fransçais au Viet Nam (1858-1897). Tác giả 15 Nguyễn Xuân Thọ đã tiếp xúc với nguồn tư liệu quý giá của Bộ ngoại giao Pháp, Bộ Ngoại Vụ Tây Ban Nha, Bộ Hải Quân và Thuộc Địa Pháp, các kho lưu trữ trên đất Pháp. Từ nguồn tài liệu trên, năm 1956, tác giả đã bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Sorbonne với đề tài “Cuộc viễn chinh Pháp – Tây Ban Nha tại Nam bộ Việt Nam năm 1858-1862”. Nguyễn Xuân Thọ đã dày công nghiên cứu, dựng lại giai đoạn lịch sử bi tráng của Việt Nam từ 1858-1897.

Cuốn sách được phát triển trên công trình Luận án tiến sĩ này đã được giáo sư Hoàng Xuân Hãn nhận xét: “Bằng cách đưa vào quyển sách này những văn kiện ngoại giao, mà phần lớn chưa được tiết lộ, tác giả cố gắng góp phần vào sự xác định một số giai đoạn lịch sử những buổi đầu trong sự thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp ở Việt Nam. Tác phẩm này không chú trọng nhiều về phương pháp tổ chức hành chánh địa phương, do tay người Pháp, tại Việt Nam, mà chỉ nhấn mạnh về bình diện chánh trị, ngoại giao và quốc tế của công cuộc thâm nhập này”. Đây là quyển sách giúp tác giả luận án hiểu thêm về lịch sử Việt Nam, đặc biệt về mối quan hệ Việt - Pháp trong những năm 1858-1897 để có cái nhìn đúng đắn hơn về một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, công trình này chưa đi sâu nghiên cứu về những hình thức đấu tranh phong phú của người dân vùng đất Nam Kỳ nhằm chống lại sự xâm lược và đô hộ của thực dân Pháp.

Và những nội dung mà Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thọ chưa tập trung nghiên cứu kỹ sẽ được tác giả luận án dành nhiều thời gian, công sức để tìm hiểu. Năm 1995, nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh xuất bản sách “Việt Nam cận đại những sử liệu mới” của tác giả Nguyễn Phan Quang. Sách gồm 2 phần, phần một: Phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ và phần hai: Nhà tù Côn Đảo. Công trình này đã giúp tác giả luận án có thêm những tư liệu lịch sử quý giá về phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX ở Nam Kỳ, trên cơ sở đó có những đánh giá, nhận định về các phong trào yêu nước kháng Pháp ở Nam Kỳ trong giai đoạn này.

Bên cạnh việc kế thừa thì tác giả luận án cũng bổ sung thêm tài liệu công báo - nguồn tài liệu gốc có giá trị cao. Quyển “Chống xâm lăng” của tác giả Trần Văn Giàu do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành năm 2001, tái bản năm 2017 gồm 3 quyển: 16 quyển thứ nhất “Nam Kỳ kháng Pháp”, quyển thứ hai “Bắc Kỳ kháng Pháp”, quyển thứ ba “Phong trào Cần Vương”. Giáo sư Trần Văn Giàu đã tường thuật diễn tiến của lịch sử trong 40 năm từ năm 1858 khi người Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) đến năm 1898 - phong trào Cần Vương kết thúc, thực dân Pháp bắt đầu thi hành chính sách khai thác, bóc lột thuộc địa. Trong công trình này cũng như các công trình khác của mình, Trần Văn Giàu rất chú trọng sử liệu.

Những tư liệu ông sử dụng được kiểm chứng qua nhiều nguồn. Trong quá trình biên soạn, tác giả Trần Văn Giàu sử dụng tư tưởng biện chứng theo quan điểm chủ nghĩa Mác – Lê nin về sử học. Viết dưới dạng biên niên sử, tác giả rất khách quan khi tường thuật, bàn luận về các cuộc khởi nghĩa của nhân dân cũng như sĩ phu yêu nước cuối thế kỷ XIX. Những đánh giá ngắn gọn của tác giả Trần Văn Giàu được tác giả luận án tiếp thu, kế thừa khi nhận định về phong trào kháng Pháp của nhân dân Nam Kỳ như “Ở Nam Kỳ quần chúng anh dũng tham gia kháng chiến và kháng chiến mạnh hơn quân triều đình, khiến địch chiếm thành mà lan ra không được, luôn luôn bị đánh bất ngờ”1 hay “Nam Kỳ là nơi chống mũi chịu sào với địch, nhân dân nổi lên chiến đấu ngay từ lúc đầu”2.

Tuy nhiên, do mục đích của tác giả Trần Văn Giàu là bóc trần âm mưu và tính chất dã man của chính sách thực dân cũng như sự phản phúc của triều đình, sự thối nát của chế độ phong kiến, làm cho học trò của ông căm thù đế quốc và chế độ phong kiến nên một số nhận xét của ông về triều Nguyễn còn chưa thật sự khách quan như nhận định “Phản phúc thay kẻ cầm quyền phong kiến”3. Tóm lại, quyển “Chống xâm lăng” là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng đối với những người nghiên cứu lịch sử nói chung cũng như tác giả luận án nói riêng. Bên cạnh việc kế thừa, tác giả luận án cố gắng bổ sung tư liệu về những hình thức đấu tranh độc đáo của nhân dân Nam Kỳ vào nửa sau thế kỷ XIX mà tác giả Trần Văn Giàu chưa đề cập nhiều đến như phong trào phá đường dây điện báo, phong trào không đi lính cho Pháp cũng như cuộc đấu tranh của những nghị viên người Việt trong Hội đồng thuộc địa… Bên cạnh đó, tác giả luận án cũng sẽ có cái 1 (Trần Văn Giàu, 2001, tr. 80) 2 (Trần Văn Giàu, 2001, tr.

126) 3 (Trần Văn Giàu, 2001, tr. 134) 17 nhìn khách quan hơn khi đánh giá về triều Nguyễn thông qua nhiều tư liệu lịch sử mà quan trọng nhất là thông qua quyển Đại Nam thực lục. Bộ sách “Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám” của tác giả Trần Văn Giàu do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành vào năm 2020. Bộ sách gồm 3 tập.

Tập 1 với nhan đề: Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các nhiệm vụ lịch sử). Trong tập sách này, tác giả Trần Văn Giàu tập trung chứng minh sự thất bại của Nho giáo trong cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc. Ông lập luận rằng dưới thời Nguyễn, Nho giáo là quốc giáo độc tôn và Nho giáo hay nói đúng hơn, những người theo Nho giáo triều đình chịu trách nhiệm chính trong việc mất nước. Tập 2 với nhan đề: Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Hệ ý thức Tư sản và sự thất bại của nó trước các nhiệm vụ lịch sử).

Tác giả Trần Văn Giàu đúc kết: "Một ý thức tư tưởng có thể và thường sống lâu dài hơn cơ sở xã hội và chính trị của nó, huống chi, dưới chế độ thực dân Pháp, triều đình Huế được duy trì, giai cấp địa chủ được củng cố làm chỗ dựa cho đế quốc thống trị. Nhưng những tàn dư của hệ ý thức phong kiến trong mọi dạng biểu hiện của nó, dù là do bọn thực dân trực tiếp hay gián tiếp nhào nặn làm công cụ xâm lược, dù là do bản thân người Việt Nam đi tìm trong kho vũ khí tinh thần cũ của dân tộc xem có những món gì xưa mà có thể dùng được cho ngày nay, có thể dùi mài thêm, có thể chấn hưng lên để góp phần gây thành một sức mạnh chống thực dân, những tàn dư được nhào nặn, chấn hưng, dùi mài, sử dụng đó, xét cho cùng đều là những dạng thái khác nhau thuộc hệ ý thức tư sản". Tập 3 với nhan đề: Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Thành công của chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh). Tập này được xây dựng dưới dạng lịch sử của phong trào cách mạng Việt Nam từ 1920 đến 1945.

Xuyên suốt cả ba tập, các sự kiện, các giai đoạn lịch sử của phong trào cách mạng được nhìn ở góc độ tư tưởng, lấy sự việc để trình bày và chứng minh tư tưởng, lấy tư tưởng để soi đường cho hành động cách mạng. Ba khái niệm "thất bại", "bất lực", "thành công" nối tiếp nhau trên ba tập sách là tư tưởng chính của tác giả trong bộ lịch sử tư tưởng này. 18 Tác giả Nguyễn Phan Quang với tác phẩm “Việt Nam thế kỷ XIX (1802- 1884)”, nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2002. Trong tác phẩm này, tác giả đã nghiên cứu, biên soạn và trình bày lại một cách khoa học, hệ thống những nguồn tư liệu gốc trong các kho lưu trữ ở Paris, Aixen Provence và tài liệu ở Trung tâm lưu trữ quốc gia II thành phố Hồ Chí Minh.

Tác phẩm đã cung cấp cho người nghiên cứu một nguồn tư liệu quý, giúp cho tác giả luận án có thêm nhiều tư liệu quan trọng về quá trình và các hoạt động xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp cũng như một số hoạt động vũ trang kháng chiến của quân dân ta. Năm 2003, Nhà xuất bản Tôn giáo (Hà Nội) xuất bản tác phẩm Giáo sĩ thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857-1914) của Cao Huy Thuần. Tác phẩm là một luận án tiến sĩ năm 1969 (Christianisme et colonialisme au Viet Nam, 1857-1914). Trước đây tác phẩm đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam và Hoa Kỳ nhưng bản dịch còn nhiều sai sót.

Được sự bảo trợ của Đại học Yale, năm 1990, tác phẩm đã được xuất bản nguyên văn bằng tiếng Pháp với nhan đề Les missionnaires et la politique coloniale française au Viet Nam, 1857-1914. Năm 1999, Nguyên Thuận đã dịch tác phẩm trên sang tiếng Việt và Nhà xuất bản Tôn giáo đã phát hành vào năm 2003. Tác phẩm chứa đựng một kho tài liệu phong phú, giúp tác giả luận án hiểu thêm về chính sách cai trị của thực dân Pháp – một trong những nguyên nhân làm bùng nổ phong trào đấu tranh của nhân dân Nam Kỳ. Tuy nhiên, do chỉ tập trung tìm hiểu về hoạt động của các giáo sĩ, chính sách thuộc địa của thực dân Pháp nên các vấn đề khác có liên quan đến đề tài như các cuộc đấu tranh vũ trang và phi vũ trang chưa được Cao Huy Thuần trình bày nhiều trong tác phẩm này.

Quyển “Lịch sử nhà Nguyễn một cách tiếp cận mới” do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm phát hành năm 2005 đã tập hợp một số lượng khá lớn bài viết của các nhà nghiên cứu hàng đầu trong nước trên tất cả các lĩnh vực của lịch sử nhà Nguyễn, cung cấp cách nhìn đa chiều khi tìm hiểu về triều Nguyễn.