CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA MỘT QUỐC GIA 1. Khái niệm, vai trò của xuất khẩu hàng hóa 1. Khái niệm xuất khẩu hàng hóa Hàng xuất khẩu là hàng hóa hoặc dịch vụ được bán từ một quốc gia sang các quốc gia khác, trên cơ sở sử dụng tiền tệ làm phương thức thanh toán.
Hàng xuất khẩu được coi là một nguồn thu nhập quan trọng cho nền kinh tế của một quốc gia, đóng góp vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tạo việc làm, thu hút đầu tư và nâng cao mức sống của người dân. Xuất khẩu hàng hóa nằm trong lĩnh vực phân phối và lưu thông hàng hóa của một quá trình tái sản xuất mở rộng, nhằm mục đích liên kết sản xuất với tiêu dùng của nước này với nước khác và nền sản xuất phát triển lớn mạnh sẽ phụ thuộc vào hoạt động này. Theo quy định tại Điều 28 Luật Thương mại 2005, khái niệm về xuất khẩu hàng hóa cụ thể như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Bùi Xuân Lưu (2001) định nghĩa: “xuất khẩu là việc bán hàng hóa, dịch vụ cho nước ngoài” John J.
Wild (2003) đã nêu quan điểm trong cuốn sách “International Business – The challenges of globalization” rằng: “hành động đưa hàng hóa từ quốc gia này sang quốc gia khác thì được coi như là xuất khẩu hàng hóa” Theo thư viện mở Việt Nam (VOER): “xuất khẩu là hoạt động bán hàng hóa, dịch vụ ra nước ngoài một cách có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài nhằm mục tiêu lợi nhuận , thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân.’’ Các khái niệm trên cho thấy có rất nhiều cách hiểu về xuất khẩu hàng hóa khác nhau và đóng vai trò quan trọng đối với các quốc gia. Khái niệm xuất khẩu giúp hiểu rõ hơn về quy mô, cơ cấu và xu hướng của hoạt động thương mại quốc tế, từ đó có thể đưa ra những dự báo về tương lai và đánh giá tác động của các yếu tô kinh tế, chính trị, xã hội đối với hoạt động xuất khẩu động xuất khẩu. Tuy nhiên có thể hiểu ngắn gọn về hoạt động xuất khẩu hàng hoá là việc hàng hoá được sản xuất tại một quốc gia và bán cho người mua ở một quốc gia khác. Đây là một hoạt động cơ bản của hoạt động kinh tế đối ngoại và là phương tiện để thúc đẩy nền kinh tế đã có từ lâu đời và phát triển cho đến giai đoạn hiện nay.
Hoạt động xuất khẩu diễn ra trên phạm vi rất rộng cả về không gian và thời gian, có thể diễn ra trong thời gian rất ngắn nhưng cũng có thể kéo dài hàng năm, có thể được 4 tiến hành trên quy mô quốc gia hoặc nhiều quốc gia. Xuất khẩu hàng hóa xuất hiện trong mọi lĩnh vực và điều kiện kinh tế, từ xuất khẩu hàng tiêu dùng đến phương tiện sản xuất, máy móc thiết bị, công nghệ kỹ thuật cao. Tất cả những trao đổi như vậy đều nhằm mang lại lợi ích cho các quốc gia liên quan. Hoạt động xuất khẩu hàng hóa là một hình thức cơ bản của thương mại quốc tế đã có từ lâu đời và phát triển đến giai đoạn hiện nay.
Mục đích của hoạt động này là khai thác được lợi thế của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế. Khi việc trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia đều có lợi thì các quốc gia đều tích cực tham gia mở rộng hoạt động này. Đặc điểm của xuất khẩu hàng hóa Theo Lê Thị Thanh (2018), xuất khẩu hàng hóa có các đặc điểm sau: Xuất khẩu hàng hóa là một hoạt động kinh tế quốc tế rất cần thiết đối với quốc gia liên quan đến việc đưa sản phẩm từ một quốc gia sang một quốc gia khác. Hoạt động này mang nhiều đặc điểm riêng biệt như sau: Xuất khẩu hàng hoá là việc bán hàng hoá cho nước ngoài.
Xuất khẩu hàng hoá đã được thừa nhận là một hoạt động rất cơ bản của hoạt động kinh tế đối ngoại, là phương tiện thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Khi một quốc gia sản xuất một loại hàng hóa hoặc dịch vụ, quốc gia đó có thể đưa những sản phẩm này ra thị trường quốc tế để bán cho các quốc gia khác. Xuất khẩu là quá trình hàng hóa được sản xuất ở trong nước nhưng được tiêu thụ ở nước ngoài thể hiện nhu cầu về hàng hóa của các quốc gia khác đối với quốc gia chủ thể. Xuất khẩu còn chỉ ra những lĩnh vực có thể chuyên môn hóa được, những công nghệ và tư liệu sản xuất trong nước còn thiếu để sản xuất ra sản phẩm xuất khẩu đạt chất lượng quốc tế.
Thị trường xuất khẩu rộng lớn và phức tạp, đòi hỏi sự linh hoạt, kiểm soát chặt chẽ. Mỗi thị trường xuất khẩu đều có những đặc thù riêng về văn hóa, pháp luật, tiêu chuẩn sản phẩm, sở thích người tiêu dùng. nên phải có những nghiên cứu thị trường kỹ lưỡng và các chiến lược tiếp thị phù hợp. Thị trường xuất khẩu luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro như biến động tỷ giá hối đoái, thay đổi chính sách, rào cản thương mại, cạnh tranh không lành mạnh.
Do đó, để thành công trong xuất khẩu, doanh nghiệp cần phải linh hoạt thích nghi với các yêu cầu và thói quen tiêu dùng của từng thị trường. Xuất nhập khẩu hiện nay luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro, do đó việc mua bảo hiểm cho hàng hóa là điều cần thiết để hạn chế những rắc rối xảy ra. Việc mua bảo hiểm hàng hóa xuất khẩu có tác dụng làm giảm thiểu tổn thất trong trường hợp xảy ra sự cố đảm bảo rằng doanh nghiệp sẽ nhận được một khoản bồi thường cụ thể theo hợp đồng trong trường hợp xảy ra sự cố. Tuy nhiên, bảo hiểm này không có khả năng ngăn chặn sự cố xảy ra.
Nếu không mua bảo hiểm, doanh nghiệp sẽ phải chịu một tổn thất lớn khi gặp sự cố trong quá trình xuất khẩu hàng hóa. Vận tải hàng hóa bằng đường biển thường mang 5 theo nhiều rủi ro hơn so với vận chuyển trên đất liền. Bảo hiểm này giúp giảm thiểu những rủi ro này, đồng thời tăng cường sự an tâm cho doanh nghiệp. Mua bảo hiểm hàng hóa xuất khẩu giúp doanh nghiệp tăng tính cạnh tranh, cung cấp cho đối tác thương mại một dịch vụ toàn diện hơn, bao gồm cả việc bảo vệ hàng hóa trong quá trình vận chuyển.
Vai trò của xuất khẩu hàng hóa Theo Nguyễn Hữu Thạch (2020), xuất khẩu hàng hóa đóng các vai trò sau: Xuất khẩu hàng hóa là một hoạt động đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với cả nền kinh tế của một quốc gia. Hoạt động này diễn ra trên nhiều lĩnh vực, ngành nghề của nền kinh tế cả với hàng tiêu dùng cũng như với tư liệu sản xuất. Tuy nhiên, chung quy lại tất cả những hoạt động này đều nhằm mục đích đem lại lợi ích doanh nghiệp và quốc gia xuất khẩu. Cụ thể, những vai trò chủ yếu nhất định phải nhắc đến: Thứ nhất, xuất khẩu đóng góp vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển.
Xuất khẩu tạo điều kiện cho các ngành khác có cơ hội phát triển thuận lợi. Xuất khẩu tạo ra khả năng mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, góp phần cho sản xuất phát triển và ổn định. Xuất khẩu tạo điều kiện mở rộng khả năng cung cấp đầu vào cho sản xuất, nâng cao năng lực sản xuất trong nước. Khi một quốc gia tập trung vào xuất khẩu, các ngành công nghiệp liên quan đến sản xuất hàng xuất khẩu sẽ phát triển mạnh mẽ.
Điều này dẫn đến việc chuyển dịch nguồn lực (như lao động và vốn) từ các ngành kém hiệu quả hoặc không có tiềm năng xuất khẩu sang các ngành có tiềm năng phát triển và mang lại giá trị cao hơn. Trong tính toán tổng cầu, xuất khẩu được coi là nhu cầu từ bên ngoài (ngoại nhu). Mức độ phụ thuộc của một nền kinh tế vào xuất khẩu được đo bằng tỷ lệ giữa giá trị nhập khẩu và tổng thu nhập quốc dân. Đối với những nền kinh tế mà cầu nội địa yếu, thì xuất khẩu có ý nghĩa quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế.
Xuất khẩu là cách mang ngoại tệ lớn nhất về cho đất nước, bên cạnh đó giúp các doanh nghiệp trong nước mở rộng thị tường tiêu thụ, quy mô sản xuất, từ đó giúp nên kinh tế tăng trưởng. Thứ hai, xuất khẩu tạo ra những tiền đề kinh tế, kỹ thuật nhằm cải tạo và nâng cao năng lực sản xuất, là một phương tiện truyền dẫn quan trọng để tạo ra vốn, kỹ thuật và công nghệ từ thế giới bên ngoài vào Việt Nam nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Thông qua xuất khẩu, hàng hoá của nước ta sẽ phải tham gia vào cuộc cạnh tranh trên thị trường thế giới cả về chất lượng cũng như giá cả. Cuộc cạnh tranh này đòi hỏi chúng ta phải tổ chức lại sản xuất, hình thành cơ cấu sản xuất để có thể thích nghi được với thị trường.
Cạnh tranh trên thị trường quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên tục đổi mới và cải tiến công nghệ để nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất. 6 Điều này thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp có công nghệ cao, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào các ngành truyền thống hoặc có công nghệ lạc hậu Thứ ba, xuất khẩu có tác động tích cực đến việc giải quyết công ăn việc làm và cải thiện đời sống của nhân dân. Sản xuất hàng hoá xuất khẩu là nơi thu hút hàng triệu lao động vào làm việc và có mức thu nhập ổn định. Xuất khẩu còn tạo ra nguồn vốn để nhập khẩu vật phẩm tiêu dùng thiết yếu phục vụ đời sống và đáp ứng ngày một phong phú thêm nhu cầu tiêu dùng của nhân dân.
Xuất khẩu tạo ra nhiều việc làm cho người lao động trong nước. Khi xuất khẩu tăng, nhu cầu về lao động sẽ tăng theo. Điều này giúp giải quyết vấn đề thất nghiệp và góp phần giảm nghèo Thứ tư, xuất khẩu làm tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Xuất khẩu giúp các quốc gia gắn kết với nhau chặt chẽ hơn.
Điều này góp phần thúc đẩy hội nhập kinh tế và tăng trưởng kinh tế. Việc mở rộng thị trường xuất nhập khẩu tạo được quan hệ quốc gia từ đó đảm bảo được an ninh quốc gia góp phần xây dựng hình ảnh và vị thế của quốc gia trên trường quốc tế.