mở đầu cuộc hành trình trong văn bản như một đôi bạn, là đồng minh thân cận của vua Duncan, trải qua hành trình nhuém màu ma thuật kỳ bí, đã trở thành những cuộc chiến một mat một còn. Những ảnh hưởng văn hóa trong vở kịch nguyên tác đã cho thấy sự phức hợp trong nguồn gốc của văn hoá Liên hiệp Anh Quốc — quê hương của Shakespeare và vở bi kịch Macbeth - mà trong đó có một phần không nhỏ là văn hoá Scotland với nguồn gốc là văn hoá Celts cô đại. Chúng tôi nhận thấy việc xem xét vấn đề quyền lực trong tương quan văn hoá Celts — Anglo-saxon có thé là một nền tang dé gợi mở cho những tìm tòi trong những phần sau ở phương diện tiếp cận và sáng tạo nghệ thuật, cũng như đối chiếu văn hoá: với văn hoá Anh thời Elizabeth — Jacobean: chuyên giao giữa giai đoạn trị vì của nữ hoàng Elizabeth I và Vua James I-VI như là xuất phát điểm của văn bản kịch gốc; văn hoá Celts như là cảm hứng cho bối cảnh của bản phim 2015; văn hoá Celts-Anglo-saxon như mối liên hệ chặt chẽ từ nguồn sốc sử liệu và các mã văn hóa đặc trưng được thể hiện trong hai bản phim.3 Shakespeare và vấn đề quyền lực 1.1 Shakespeare và sáng tác trong giai đoạn chuyển giao quyền lực Quyên lực chuyền giao giữa thời Elizabeth và thời Jacobean mà điểm khởi dau từ sự trị vì của Vua James VI — vốn là con trai của Nữ hoàng Mary xứ Scotland - người đối đầu không đội trời chung với nữ hoàng Elizabeth. Mối quan hệ phức tạp trong gia đình hoảng tộc cũng như mối quan hệ giữa nước Anh va Scotland vốn đã từ lâu đời, mà một lát cắt hư cấu dựa trên sử liệu được thê hiện trong Macbeth.
Chủ dé quyên lực trong nhiều vở kịch của Shakespeare xuất hiện như là một yếu tố cần thiết dé gia tăng xung đột kịch. Trong các vở bi kịch có câu 20 chuyện về vương quyền và vấn đề quyền lực trong giai đoạn cuối của Shakespeare như King Lear, Macbeth, va Antony and Cleopatra, van đề quyền lực là tối cần thiết trong việc bồi dap cét truyén va thé hién quan diém vé viéc mat kiểm soát quyền lực chế dẫn đến suy thoái của các giá tri va truyền thống đã được xây dựng. Nếu nhìn nhận Macbeth như một diễn ngôn, có thể thấy được quyền lực chuyên chế được gài cam va hàm chứa trong văn bản, và quyền lực cá nhân đã được thê hiện thông qua ngôn ngữ kịch của Macbeth. Cũng có thé xem xét hoàn cảnh ra đời của vở kịch nguyên gốc Macbeth đã cho thấy tiềm năng nhìn nhận vở kịch này như một diễn ngôn quyền lực.
Có nhiều giả thiết xoay quanh việc liệu những sáng tác của Shakespeare có được dùng dé lay lòng vương quyên thời bay giờ, hay những tranh cãi về anh hưởng của thời đại lên những lựa chọn sáng tạo trong kịch của Shakespeare, cụ thé là những biến đổi khéo léo dé chiều lòng vua James VI, người khi ấy là nhà tài trợ của đoàn kịch Shakespeare — được gọi là The Lord Chamberlain’s Men dé tránh thân phận thấp hèn của diễn viên trong thé chế khi đó - cũng như đại diện cho vương triều mới. Thời đại Elizabeth có đặc trưng về cấp bậc và trật tự cực đoan, với ý niệm về việc mọi thứ trong thế giới sống đều có vị trí và trật tự nhất định. Quan điểm về trật tự của thé giới được thê hiện như những bậc thang nơi Chúa trời được đặt trên bậc cao nhất. Còn Vua James VI được biết đến như một người coi trọng tri thức và biết cách truyền thụ tư tưởng, đã viết và xuất bản nhiều ghi chép và suy tư về ma thuật, về vương quyền va địa vị người cam quyên.
Đặc biệt trong đó có hai tác phẩm liên quan mật thiết đến sự trị vì của vua James VI cũng như sự ra đời một số vở kịch của Shakespeare, trong đó có Basilikon Doron (xuất ban năm 1599, tái bản năm 1603) và Daemonologie (xuất bản năm 1597, tái bản năm 1603). Shakespeare được nhận định như một nhà viết kịch không quy lụy trước vương quyền, dựa trên những sáng tác đồ sộ đề cập đến các chủ đề khác nhau của ông, tuy ảnh hưởng của thời đại Elizabeth, của vua 21 James VI và những tư tưởng của ông vô hình trung vẫn dé lại những dấu vết trong văn bản kịch gốc. Không thé không nhắc đến mối quan tâm đặc biệt của vua James về việc thê hiện quan điểm trước những trò phù thủy và ma thuật đen. Chiến dịch thanh trừng phù thủy mà ông là một trong những người khởi xướng tích cực trên đất Scotland, kết hợp với tư tưởng về khuôn mẫu giới, đã để lại vết thương đậm nét trong lịch sử của Liên hiệp Anh Quốc và Scotland: hàng ngàn người đã phải lên giàn hỏa thiêu vì bị kết tội làm phù thủy, mà trong đó đến hơn 80% là phụ nữ.
Một trong những minh chứng rõ ràng nhất là văn bản Daemonologie mà vua James đã ban hành về phù thủy và yêu thuật (cùng một số văn bản khác được tái bản như đã nêu ở trên) ngay trước thời gian ông lên cầm quyên. Daemonologie mang tính tranh biện, dựa trên cuộc đối thoại của hai nhân vật giả tưởng Philomathes và Epistemon. Văn bản tập trung vào những nghiên cứu và phân loại của Vua James về ma thuật, tế lễ, các loại ma quỷ cũng như cách dé nhận diện phù thủy và yêu thuật. Một nghiên cứu đã chỉ ra, ở phần thoại đọc thần chú công thức triệu hồi quỷ vương của các my phù thủy trong Macbeth, có đến bốn thành phần năm trong luật cắm mà vua James ban hành năm 1604 để chống “nạn” phù thủy yêu thuật.
In four of the elements of the brew, however, there is visible a reflection of James’s law against witchcraft, enacted in 1604, which forbade the taking of “the skin bone or any other parte of any dead person” to be used in witchcraft. This, incidentally, was probably due to the fact that Angis Sampson, implicated in the trial of Dr. Fian, confessed that she had used “the cheefest partes of a dead man, and seuerall ioynts of his bodie” in raising the storm that nearly des- troyed James’s ship. Như vậy, đối chiếu với nhân vật và sự kiện được trình hiện trong vở bị kịch Macbeth của Shakespeare, cho 22 thấy cách tương tác của tác giả với sử liệu.
Nguồn cơn của hành động này, theo nhiều suy đoán, là bởi vua James mới lên ngôi chính là nhánh hậu duệ của nhân vật Banquo. Tuy răng sử liệu cùng góc nhìn văn hóa Scotland thời thế kỷ thứ 10 cũng cho thấy động lực hành động có phần chính đáng của hai nhân vật trong sự việc này, nhưng có thể thấy được sức ảnh hưởng thứ bậc chuyên chế của thời Elizabeth cũng như quyền lực vô hình từ những văn bản tư tưởng của vua James: giết vua, tranh ngôi với người cam quyên là phản nghịch vô đạo; những người phụ nữ suy nghĩ và hành xử quá phận nữ nhi thì đều là xấu xa; người anh hùng hiên ngang đến đâu, có dính líu đến những trò phép thuật ma quỷ thì đều sẽ suy đồi. Sự ám ảnh của vua James được cho là sang chan từ cái chết của mẹ ông, nữ hoàng Mary xứ Scotland, và một lần suýt chết vì đi tàu trong bão biên. Ông cho rằng những sự kiện này xảy ra bởi trò phù thủy và ma thuật den, vì thế cố gắng thuyết phục Quốc hội thông qua Đạo luật chống phù thủy vào năm 1604.
Một giả thiết thêm vào về động lực ra đời vở bi kịch (được cho là công diễn lần đầu vào năm 1606) như một phản hồi mang tính xã hội với sự kiện khủng bố gây áp lực của một nhóm cuồng đạo với vua James — Gunpower Plot - xảy ra vào năm 1605. Một nhóm người đã dọa cho nô tung toà nhà Quốc hội cùng vua James mới lên ngôi bằng những thùng thuốc súng. Sự kiện này cũng được lẫy cảm hứng xây dựng một đại cảnh khó quên và rất quan trọng trong mùa thứ 6 của loạt phim truyền hình Game of thrones.2 Van đề quyền lực và vương quyền ở góc nhìn lịch sử - văn hóa Như đã phân tích ở trên về góc nhìn văn hóa với van đề quyén lực và tranh đoạt vương quyền, trong ví dụ cụ thể là sự kiện hạ sát vua Duncan — sự kiện được coi như khởi đầu của chuỗi bi kịch trong vở bị kịch Macbeth. Nguồn cơn của sự kiện này là việc vua Duncan tuyên bố ban tước hiệu Hoang tử của Cumberland cho con trai ca Malcolm, đồng nghĩa với việc là người sẽ tiếp nối vương quyên tu vua Duncan.
23 Ở góc nhìn sử liệu, sự kiện diễn ra trong thời Trung cô - thế kỷ thứ 10 tại Scotland. Bối cảnh xã hội Scotland thời bay giờ không hoàn toàn nhìn nhận việc cha truyền con nối đối với vương quyền. Xã hội Trung cô với những lãnh địa năm rải rác đồng nghĩa với quyền lực và vương quyên phân tán trong tay các lãnh chúa, người cầm quyền không đủ năng lực đồng nghĩa với việc nội chiến tranh giành lãnh địa và các nguồn lợi dé dàng xảy ra, trên bề mặt dân trí thấp và đầy phụ thuộc vào lãnh chúa. Vai trò của những hiệp sĩ hay người anh hùng giai đoạn này vốn là những người bảo vệ lẽ phải và thực hiện các quy ước của hiệp sĩ, đặc biệt ở những nơi mà vương quyền không thể chạm tới.
Vậy quyền lực, vương quyên và quy ước của những hiệp sĩ và người anh hùng có mối liên hệ ra sao trong bản chất xã hội giai đoạn này? “Con người ta cảm thụ tự nhiên như là một bộ phận tích hợp của bản thân mình chứ không quan hệ với nó như là đối tượng tác động lao động, chiếm hữu hoặc sử dụng. Dù người châu Âu mang tiếng là có tính di động cao, nhưng ở giai đoạn Trung cô, các cuộc “thiên di” lớn hầu như đã cham dứt. Người nông dân thời kỳ này đã có xu hướng chiếm lĩnh miếng đất như là một động cơ thúc day định cư, nhưng đó không phải khái niệm giống với tư hữu. Quyền làm chủ của một người hay một gia đình, đối với điền sản của họ được giữ nguyên ngay cả khi đã chuyển sang tay người khác, họ vẫn có thê lấy lại điền sản sau khi trả đủ tiền chuộc.
Quyền làm chủ này là một biểu tượng xã hội, thường gắn với yếu tổ thị tộc và nguồn gốc, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, cụ thé hơn là với điền sản họ được sở hữu.