CHƯƠNG I: TRUYỆN NGẮN VÀ VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN 1. Truyện ngắn là gì? 1. Khái niệm "Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ. Nó khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một sự kiện nào đó thường xảy ra trong đời của một nhân vật, hơn nữa, thường bộc lộ một nét nào đó của nhân vật." 3 F 2 P Thực ra, "truyện ngắn" là một khái niệm động, nó được thể hiện dưới rất nhiều dạng thức, có thể đấy là một lời phát biểu theo kiểu định nghĩa nhưng cũng rất thường được hiểu theo cách nói bóng bẩy, hình tượng: "Như trên bức tường phẳng mà cả rêu và sơn nước đều mờ đi, trên vô số những kí hiệu, những tiếng động, những côn trùng.
vụt bay lên một con bướm bí ẩn và rực rỡ. Đó là truyện ngắn" (D. Cũng chính Boulanger đã từng nói: "Nếu tiểu thuyết là cả tòa nhà thờ thì truyện ngắn là phòng xưng tội.” 4 F 3 P Wiliam Soroyan, nhà văn Mỹ, thì cho rằng: "Truyện ngắn, đó là một cái gì không cùng." Nhà văn Liên Xô Alexei Tolstoi cũng gần một suy nghĩ: "Truyện ngắn là một hình thức nghệ thuật khó khăn bậc nhất." Các nhà phê bình, nhà văn Việt Nam thì định nghĩa: "Truyện ngắn chỉ là một dạng tiểu thuyết đặc biệt, nó chỉ tập trung tạo ra một ấn tượng duy nhất." (Vương Trí 3 Lý luận văn học, N. Gulaiep, NXB ĐH & THCN, Hà Nội, 1982.
4 "Vài điều ghi nhận về truyện ngắn phương tây hiện đại ", Nguyễn Chí Thanh, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, số 4/1999 Luan van Nhàn). Theo Tô Hoài, "Truyện ngắn chính là cách cưa lấy một khúc trong đời sống." Với Vũ Thị Thường: "Viết truyện dài như làm một căn nhà đồ sộ, còn bắt tay viết truyện ngắn là nhận lấy việc chạm trổ một cái khay, một tấm tranh khắc gỗ.”5 Như vậy, truyện ngắn là một thể loại rất thú vị, được nhìn dưới nhiều góc độ, cấp độ khác nhau. Tựu trung lại, đó là một thể loại gây ấn tượng và đi sâu vào chi tiết, khắc họa đậm nét nhân vật để gởi gắm một thông điệp nào đó của tác giả đến bạn đọc và cuộc đời. Đặc trưng Nếu như ở thơ ca tinh thần đặc thù là chất trữ tình, ở kịch là chất xung đột thì ở tiểu thuyết là chất văn xuôi.
Đấy là chất đời, chất sự kiện, chất sống của đời tư cá nhân đầy ngổn ngang, bề bộn, nghịch lý và phức điệu, không lãng mạn hóa, cường điệu hóa mà nó tái hiện đời sông như là đời sống vốn có. Nếu tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực với việc chiếm lĩnh toàn bộ đời sống trong sự trọn vẹn, đầy đủ thì truyện ngắn chỉ "lấy một khoảnh khắc trong cuộc đời một con người mà dựng lên. Có khi nhân vật được đặt trước một vấn đề phải băn khoăn, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định. Có khi chỉ là một cảnh sống và làm việc bình thường.
Trong đó nhân vật biểu lộ ý chí, tình cảm của mình. Có khi những hành động mãnh liệt, những tình tiết éo le. Có khi chỉ là một tâm trạng, một ý tình chớm nở. Như vậy, tính chất có một sự kiện, một vấn đề, đó là những đặc điểm tiêu biểu của truyện ngắn với tư cách là một thể loại.
Yếu tố đầu tiên để một truyện ngắn hình thành là phải có được một cốt truyện, có thể là một cái gì đó đã xảy ra trong đời sống kết hợp với sự dẫn dắt của trí tưởng tượng đòi hỏi người viết phải bộc lộ ra. Truyện ngắn rất đa dạng nên cốt truyện cũng thiên hình vạn trạng, tuy nhiên phải được xây dựng liền mạch với sự phát triển tâm lý. Một cốt truyện hay sẽ gắn với một tình huống lạ, có "tình thế xảy ra truyện", trong đó nhân vật tự bộc lộ mình một cách sắc nét nhất thông qua hành động, và đặc biệt là bằng nội tâm, bằng những suy nghĩ, day dứt trên những dòng độc thoại. Khi xây dựng nhân vật, cần phải chú ý đến vai trò của Luan van người kể chuyện.
Với hình thức tự sự cỡ nhỏ, người kể chuyện có quyền chỉ đề cập đến một trường hợp riêng lẻ xảy ra trong đời sống, một biến cố riêng của cuộc sống con người, cho nên truyện ngắn chỉ khắc họa một đến hai nhân vật có cá tính đặc sắc và trong một thời điểm nào đó đã bộc lộ tính cách một cách trọn vẹn. Đặc trưng của truyện ngắn không chỉ nằm ở cốt truyện, nhân vật, tình huống mà còn gồm cả một hệ thống dày đặc những tình tiết, chi tiết. Đó là những tình tiết được chọn lọc kỹ để khắc họa nhân vật. khiến cho người đọc có thể hình dung được cả quá trình sống của nhân vật qua những trang văn cô đúc, dồn nén, ngắn gọn trong cách tường thuật.
Kết cấu của truyện ngắn thường là đơn giản, nó tập trung chú ý vào cái cơ bản với sự hòa quyện của các chi tiết. Do đó, "chi tiết, một trong những phương tiện quan trọng của điển hình hóa, mang trọng lượng nghệ thuật đặc biệt lớn trong truyện ngắn." Truyện ngắn đòi hỏi phải đạt được tính hoàn chỉnh về nghệ thuật và hàm súc đặc biệt về nội dung. Do đó, ngôn ngữ thường cô đọng, súc tích và ít lời đối thoại. Truyện ngắn hay ở văn, ở tính tự nhiên và trung thực của ngòi bút.
Nói theo Nguyễn Minh Châu: "Cũng như mỗi nhà văn có tài bao giờ cũng có cái gì như một lão phù thủy, có khả năng cứ vài ba câu lại có một chữ dùng được phù phép, y như có một con ma nằm trong cái chữ ấy. Đây là cái tài dùng chữ mà nhà văn đích thực nào dù ít dù nhiều đều có." 5F 4 P Điều kiện cốt yếu tạo được chỗ đứng của truyện ngắn còn ở những yếu tố nghệ thuật gây được âm hưởng lâu bền trong trái tim người đọc. Mỗi truyện ngắn đều phải có những nét riêng, đặc thù và in đậm đấu ấn của tác giả, do đó đòi hỏi mỗi nhà văn phải có giọng điệu riêng, độc đáo, không thể lẫn lộn với người khác. Văn phong cũng ảnh hưởng, quy định đến hình thức thể tài truyện ngắn.
"Lời văn bộc lộ, giải bày những suy ngẫm về thế thái nhân tình, hình thành truyện ngắn trầm tư thế sự; lời văn trần thuật hoạt kê tạo nên thể tài châm biếm, đả kích; lời văn 5 “Ngồi buồn viết mà cười”, Nguyễn Minh châu, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, 4/1989 Luan van phân tích, mổ xẻ những vấn đề thời sự xã hội thì tính hiện thực cao." 6 F 5 P Đặc trưng cuối cùng của truyện ngắn là đề tài, nội dung rất phong phú, nó phản ánh mọi góc độ của đời sống, nhiều vấn đề có tính thời sự của xã hội. Điều cơ bản là ở mỗi đề tài ấy, nhà văn đều có thể nêu lên vấn đề tư tưởng của truyện, nếu không nói là "đề xuất một bài học làm người." Như vậy, truyện ngắn là một thể loại luôn trong quá trình phát triển, nó có sức chứa nội tại lớn lao. Nói như nhà văn Mỹ Wiliam Soroyan; "Chừng nào trên quả đất này còn nhà văn, và họ còn viết, truyện ngắn còn tìm được cách nhập vào mọi hình thức đề tài, chọn cho mình mọi dung lượng, mọi phong cách, và nó cũng có thể vượt ra, phá tung mọi hình thức, mọi khuôn khổ, phong cách đó. Nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn 2.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật 2. Nhân vật văn học Bất kỳ một tác phẩm văn học nào cũng có một yếu tố quan trọng đấy là nhân vật. Nhân vật ở đây được hiểu trên bình diện rộng, không chỉ là con người mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác, ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người. Theo Từ điển thuật ngữ Văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, NXB Giáo dục, 1992), nhân vật văn học là những con người cụ thể được miêu tả trong văn học, có thể có tên riêng hoặc không, có thể là một vị thần mà có khi được sử dụng như một ẩn dụ (Ví dụ nhân vật "nhân dân" trong Chiến tranh và hòa bình 6 Trần Ngọc Tuấn, Giọng điệu nghệ thuật trong truyện ngắn Nam Cao, Luận văn tốt nghiệp, TP.Hồ Chí Minh 1997.
Luan van của LTolstoi, nhân vật "thời gian" trong truyện của Sêkhôp, nhân vật "đồng tiền" trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, nhân vật "con chó sói" của Ch. Nhân vật luôn giữ vai trò rất quan trọng trong nội dung cụ thể của tác phẩm, nó có chức năng cơ bản mang tính lịch sử là khái quát tính cách của con người. Gắn liền với khái niệm "nhân vật" là khái niệm "tính cách". Nếu "nhân vật" là khái niệm về hình ảnh con người thì "tính cách" là hình tượng về con người.
Nói đến tính cách là nói đến những đặc điểm tâm lý ổn định chi phối mọi hành vi, thái độ và bộc lộ cốt cách, phẩm chất của nhân vật. Theo Hegel: "Tính cách là điểm trung tâm của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức." Dostoievski cũng khẳng định: "Đối với nhà văn, toàn bộ vấn đề là ở tính cách." Văn học là vấn đề con người, nhà văn đắm mình trong cuộc sống, quan sát hiện thực, đưa những con người từ thực tế bước vào trong văn, rơi từ những dòng văn, người đọc đưa nhân vật bước ra cuộc đời, hòa mình trong dòng chảy bộn bề, sôi động ấy. Tuy nhiên, nhân vật văn học không hề tái hiện một cách đơn giản con người có thực trong cuộc sống. Ở mỗi nhân vật đều có một phần tâm hồn của nhà văn, bao giờ cũng mang trong mình nó sự cảm nhận, đánh giá của nhà văn đối với cuộc sống khách quan.
Thế giới nhân vật phong phú của văn học có thể khái quát thành một số các loại hình nhất định. Dựa vào nội dung cốt truyện, vào khả năng xuất hiện, tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ. Nêu xét theo đặc điểm tính cách, góc độ phẩm chất của nhân vật trong việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn thì có hai loại nhân vật: chính diện và phản điện. Căn cứ vào thể loại thì ứng với tiểu thuyết sẽ có nhân vật tự sự; nhân vật trữ tình thường xuất hiện trong thơ ca và nhân vật kịch được xây dựng trong thể loại kịch.