Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA LAO ĐỘNG NỮ 1. Nhận thức chung về quyền của ngƣời lao động nữ 1. Khái niệm quyền của người lao động Lao động là một trong những hoạt động chủ yếu của con người, nhờ có lao động mà con người đã dần dần thoát ra khỏi thế giới loài vật và hình thành xã hội loài người như hiện nay. Các văn kiện pháp lý quốc tế hiện đại khi điều chỉnh các quan hệ giữa các quốc gia đã dành một phần không nhỏ cho lĩnh vực lao động nói chung và quyền của người lao động nói riêng.
Hiện nay chưa có một định nghĩa chính thức về khái niệm “quyền của người lao động”, tuy nhiên khái niệm này được đề cập trong một số văn kiện pháp lý, một số bài viết của các học giả trên thế giới và ở Việt Nam. Trước đây, một số học giả cho rằng quyền của người lao động không phải là quyền con người bởi lẽ quyền lao động không áp dụng cho toàn bộ nhân loại, mà chỉ áp dụng đối với lực lượng tham gia vào quan hệ lao động, do vậy quyền này không thỏa mãn “tính phổ quát” của quyền con người [52]. Tuy nhiên cùng với quá trình phát triển của pháp luật về quyền con người, cũng như quá trình pháp triển hóa, quyền của người lao động hay quyền lao động đã được ghi nhận trong các văn kiện pháp lý đã khẳng định rằng “quyền của người lao động trước hết là quyền con người”. Lao động là hoạt động chủ yếu của con người, đóng một vai trò hết sức to lớn trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội.
Do vậy các qui định về lao động chiếm một phần không nhỏ trong các qui định pháp luật của các quốc gia. Tùy vào từng thời kỳ, đặc điểm phát triển mà mỗi quốc gia sẽ ban hành những qui định cũng như những chính sách riêng về lĩnh vực lao động, tuy nhiên nguyên tắc xây dựng chung đó là “đảm bảo quyền lợi thích đáng cho ngƣời lao động” [52]. Theo các qui định về luật nhân quyền quốc tế, quyền của người lao động không được định nghĩa một cách cụ thể mà được liệt kê thông qua các quyền như: 5 quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp, quyền được đảm bảo điều kiện lao động hợp lý, quyền được trả thù lao hợp lý….Các quyền này được đề cập trong các văn kiện quốc tế về quyền con người như: Hiến chương Liên hợp quốc; Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR); Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR)… [6]. Với việc tiếp cận khái niệm như trên mặc dù đã phán ánh về cơ bản đặc điểm của “quyền của người lao động”, đồng thời trong quá trình phát triển của luật nhân quyền quốc tế đã thường xuyên cập nhật các nhóm quyền mới tuy nhiên với “phương pháp liệt kê nhóm quyền” như trên chưa đưa ra được khái niệm tổng quan, cũng như chưa phản ánh được các yếu tố tác động trực tiếp đến “quan hệ lao động” như: tiền lương, điều kiện làm việc, an toàn lao động….
Bằng một cách tiếp cận khác, PGS.TS Nguyễn Lê Thu đã đưa ra định nghĩa một cách tổng quan hơn thông qua khái niệm “quyền con người trong lao động”, theo đó tác giả đề cập “quyền con người trong lao động là những quyền liên quan đến điều kiện lao động và điều kiện sử dụng lao động bao gồm việc làm, tiền lương, an toàn lao động, hoạt động công đoàn, an sinh xã hội nói chung và bảo hiểm nói riêng” [45, tr. Tác giả đồng thời cũng liệt kê các nhóm quyền liên quan sau: - Quyền làm việc trong đó bao gồm quyền tự do không bị lao động cưỡng bức, quyền tự do chấp nhận và lựa chọn công việc; - Quyền được hưởng mức lương công bằng và được trả lương bằng nhau cho những công việc như nhau; - Quyền được làm việc trong điều kiện đảm bảo vệ sinh và an toàn lao động; - Quyền được có thời gian làm việc và thời gian nghỉ ngơi hợp lý - Quyền được thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn, trong đó bao gồm cả quyền được thương lượng tập thể và đình công; - Quyền được hưởng an sinh xã hội nói chung và bảo hiểm nói riêng [45, tr. Bộ luật lao động năm 2012 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 05 năm 2013 tuy không định nghĩa cụ thể về “quyền lao động”, nhưng đã nêu rõ tại khoản 1 điều 5 về “quyền và nghĩa vụ của người lao động” như sau: 6 1. Người lao động có các quyền sau đây: a) Làm việc, tự do lựa chọn việc làm, nghề nghiệp, học nghề, nâng cao trình độ nghề nghiệp và không bị phân biệt đối xử.
b) Hưởng lương phù hợp với trình độ kỹ năng nghề trên cơ sở thoả thuận với người sử dụng lao động; được bảo hộ lao động, làm việc trong điều kiện bảo đảm về an toàn lao động, vệ sinh lao động; nghỉ theo chế độ, nghỉ hằng năm có lương và được hưởng phúc lợi tập thể; c) Thành lập, gia nhập, hoạt động công đoàn, tổ chức nghề nghiệp và tổ chức khác theo quy định của pháp luật; yêu cầu và tham gia đối thoại với người sử dụng lao động, thực hiện quy chế dân chủ và được tham vấn tại nơi làm việc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; tham gia quản lý theo nội quy của người sử dụng lao động; d) Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định của pháp luật; đ) Đình công [41]. Với qui định như trên cũng đã bao gồm về cơ bản nội hàm của “quyền lao động” theo cách hiểu của luật nhân quyền quốc tế. Như vậy quyền lao động là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống các quyền con người và được bảo đảm trên cả bình diện quốc tế và quốc gia, cả khía cạnh quyền và nghĩa vụ. Sự hình thành quyền của người lao động Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) là tổ chức tiên phong trong việc công nhận các quyền quốc tế về lao động.
Trong điều lệ của tổ chức này đã tuyên bố: Xét thấy một nền hòa bình bao quát và bền vững chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở công bằng xã hội…bất luận quốc gia nào không chấp thuận những điều kiện nhân đạo cho lao động cũng sẽ trở thành một trở ngại đối với những quốc gia khác hằng mong muốn cải thiện điều kiện này trong đất nước mình [49]. Cuối thế kỷ 19, cùng với những cải cách kinh tế ở một số nước châu Âu như 7 Anh, Pháp, Đức… đã bao gồm sự bảo vệ quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, trong đó bao gồm cả quyền làm việc. Đến đầu thế kỷ 20, hiến pháp của một số nước Mỹ - La tinh, chẳng hạn như hiến pháp 1917 của Mexico là hiến pháp đầu tiên ghi nhận các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa như là quyền con người, trong đó có quyền lao động, quyền y tế và về an sinh xã hội. Trong tuyên ngôn Philadelphia năm 1944, một lẫn nữa ILO khẳng định “Tất cả mọi người đều có quyền theo đuổi sự giàu có về vật chất và sự phát triển về tinh thần trong điều kiện tự do và nhân phẩm, sự an ninh về mặt kinh tế và cơ hội bình đẳng”.
Tiếp theo năm 1998, ILO đã ra tuyên bố về “các nguyên tắc và Quy tắc làm việc cơ bản tại nơi làm việc”, trong đó xác định 8 công ước cơ bản cần được áp dụng cho mọi quốc gia, không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội, cũng như trình độ phát triển Như vậy sự phát triển của quyền của người lao động gắn liền với quá trình công nghiệp hóa từ xã hội phương Tây. Tuy nhiên “quyền của người lao động” chỉ được chính thức ghi nhận trong các văn kiện pháp lý và được công nhận trên phạm vi toàn cầu sau khi Tuyên ngôn quyền con người năm 1948, ICCPR, ICESCR ra đời. Từ sau khi được ghi nhận trong các văn kiện pháp lý, quyền của người lao động có giá trị ràng buộc các quốc gia, ngoài ra các nhóm quyền ngày này càng được bổ sung, phát triển. Hiện nay ILO đã thông qua 189 công ước về quyền lao động ghi nhận khá nhiều quyền của người lao động như: quyền không bị lao động cưỡng bức, quyền được hưởng mức lương công bằng, hợp lý, quyền được hưởng an sinh xã hội….
ILO đồng thời cũng ban hành cơ chế giám sát việc thực thi các qui định quốc tế về quyền con người, ngày càng bổ sung nhiều qui chuẩn mới về quyền con người trên phạm vi quốc tế [50]. Quyền của lao động nữ và những đặc thù về quyền của người lao động nữ Phụ nữ được coi là một trong những nhóm dễ bị tổn thương theo pháp luật nhân quyền quốc tế. Theo đó nhóm dễ bị tổn thương được hiểu là “những nhóm 8 cộng đồng người có vị thế về chính trị, xã hội hoặc kinh tế thấp hơn, từ đó khiến họ có nguy cơ cao bị tổn thương về quyền con người, và bởi vậy, cần được chú ý bảo vệ đặc biệt so với những nhóm, cộng đồng người khác” [22, tr. Phụ nữ đồng thời là nhóm đông nhất trong các nhóm xã hội dễ bị tổn thương do vậy vấn đề quyền của phụ nữ nói chung và quyền của lao động nữ cần được quan tâm một cách đặc biệt.
Bên cạnh đó, phụ nữ chiếm một nửa nhân loại, có đóng góp không nhỏ vào lực lượng lao động trên thế giới, tuy nhiên ngoài ra phụ nữ còn có thiên chức làm mẹ, đóng vai trò duy trì nòi giống do vậy việc đảm bảo quyền của lao động nữ cần được nhìn nhận tổng thể trong mối quan hệ với các nhóm quyền khác để đảm bảo hài hòa hai vai trò của người phụ nữ. Trong tất cả các nhóm quyền của phụ nữ, quyền lao động được đánh giá là quyền quan trọng nhất, bởi lẽ việc được đảm bảo quyền này là điều kiện cần để phụ nữ thực hiện được các nhóm quyền khác như quyền học tập, quyền được giải trí, quyền được hưởng an sinh xã hội…. Với những đặc thù như trên, quyền của lao động nữ cần được đảm bảo ở những khía cạnh sau: - Bình đẳng về việc làm, đào tạo nghề, trong tuyển dụng và trả công lao động; - Đảm bảo điều kiện làm việc, chế độ làm việc phù hợp với sức khoẻ và chức năng gia đình của lao động nữ; - Bảo hiểm xã hội khi thai sản, nuôi con và giải quyết chế độ hưu trí hợp lí; - Ưu đãi đối với đơn vị sử dụng nhiều lao động nữ để đảm bảo thực tế các quyền của lao động nữ.