CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tổng quan về con người trong truyện ngắn viết về chiến tranh 1.1 Nhân vật trung tâm - những con người của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Trong chiến tranh, nền văn học Việt Nam hướng tới khám phá, thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng toàn dân. Chưa có thời kỳ nào trong lịch sử chống ngoại xâm, nền văn học nước ta lại phát triển mạnh mẽ, toàn diện và sâu sắc như vậy. Không khí thời đại đã thổi vào văn học một luồng sinh khí mới, mạnh mẽ và hào hùng. Hòa mình vào dòng chảy của văn học yêu nước giai đoạn này, văn học cách mạng miền Nam cũng đạt nhiều thành tựu xuất sắc.
Có thể thấy hơn hai mươi năm qua, bằng những thành tựu xuất sắc của mình, văn học Giải phóng đã góp phần tích cực vào sự nghiệp chống Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đó là một bộ phận quan trọng của nền văn học Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng ta, một đội ngũ văn nghệ sĩ đông đảo, trẻ trung, giàu nhiệt huyết, có tài năng đã hình thành trên các vùng đất nóng bỏng ở miền Nam với một loạt các sáng tác của Anh Đức, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, Phan Tứ. đặc biệt là Nguyễn Quang Sáng.
Với khát vọng lớn lao, lí tưởng cao cả, ý chí sục sôi giải phóng miền Nam, họ đã cùng nhau làm thành nhịp đập trái tim toàn dân tộc trong những năm chống Mĩ ác liệt. Với những thành tựu quan trọng, văn học cách mạng Việt Nam đã hoàn thành sứ mệnh cao cả mà thời đại trao gửi. Trong âm thầm và lặng lẽ, giữa bom rơi đạn nổ của chiến tranh, các thế hệ nhà văn - chiến sĩ đã tâm niệm: “Không có sách chúng tôi làm ra sách Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình.” (Hữu Thỉnh) 9 Những câu thơ, câu văn đã phải đánh đổi bằng cả tuổi thanh xuân, được chắt lọc từ tâm hồn tươi trẻ sôi nổi của bao thế hệ “dàn hàng ngang gánh đất nước trên vai” (Bằng Việt) sẽ mãi mãi lay động tâm hồn người đọc. Trong những năm tháng chiến đấu ở tiền tuyến lớn, cũng như các văn nghệ sĩ cách mạng ưu tú khác, Nguyễn Quang Sáng đã bước đúng vào quỹ đạo mà mỗi người cầm bút cần hướng tới.
Ông đã đứng ở mũi nhọn của các cuộc chiến đấu, sống và hoạt động cùng với những con người anh hùng tiêu biểu cho thời đại. Các sáng tác của ông dù ở thể loại nào cũng luôn gắn với đời sống của nhân dân, gắn liền với hiện thực của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược. Sáng tác của ông cùng với một số tác giả miền Nam khác đã góp phần tạo nên “cái duyên” riêng trong việc làm phong phú thêm diện mạo văn học miền Nam viết về đề tài kháng chiến nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung. Ta dễ dàng nhận thấy hầu hết các truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng trước năm 1975 đều tập trung vào khai thác cuộc sống cùng những năm tháng chiến đấu của nhân dân đồng bào vùng đồng bằng sông Cửu Long, cụ thể hơn là vùng Đồng Tháp Mười và An Giang - quê hương tác giả.
Cùng viết về đề tài chiến tranh, tuy nhiên mỗi nhà văn lại có một cách tiếp cận khác nhau. Với nhà văn Nguyễn Quang Sáng, ông đi sâu khai thác tình cảm ruột rà, máu mủ trong tình cha con, tình mẹ con, hay nghĩa vợ chồng. Mặt khác, ông cũng dành nhiều quan tâm đến cuộc sống và chiến đấu của những con người rất đỗi bình thường, những cô giao liên, những người mẹ, những người cha, những chiến sĩ cách mạng, vvv. Tất cả họ đều đã từng sống chung với bom đạn Mỹ rất đỗi nguy hiểm nhưng họ dám coi thường tất cả để vượt qua mọi hiểm nguy đang đe dọa lên cuộc sống và tính mạng của mình.
Những con người rất đỗi bình thường ấy đã sống và chiến đấu hết mình vì lý tưởng cách mạng của dân tộc. Và bởi vì cùng đi lên từ những đau thương, mất mát nên ở họ đều mang trong mình phẩm 10 chất anh hùng, bất khuất, là những con người Việt Nam dũng cảm trong cuộc chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Ở giai đoạn sau này, tuy có viết về đề tài đời tư, thế sự nhưng xuyên suốt trong hành trình sáng tác văn học của Nguyễn Quang Sáng vẫn là đề tài chiến tranh, nó như một món quà “duyên nợ” đối với ông. Ông từng nói: “Hai lần lội bộ dọc Trường Sơn và sáu năm trời sống trong chiến trường miền tây Nam Bộ đã cho tôi nguồn đề tài bất tận ấy.
Tôi sẽ còn viết tiếp, viết khỏe về nó để trả món nợ cho lịch sử” [55]. Và quả thật như vậy, đề tài ấy đã theo ông cho đến lúc trở về với lòng đất mẹ. Có thể thấy rằng trong bất kỳ tác phẩm văn học nào, nhân vật cũng là một trong những phương diện quan trọng bậc nhất, là yếu tố cơ bản, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề và tư tưởng của nhà văn. Do vậy, nghiên cứu văn chương từ góc độ này sẽ làm sáng tỏ nhiều điều về thể loại, trào lưu, quan niệm văn học, phong cách sáng tác.
Bởi xét đến cùng, văn học không thể thiếu vắng nhân vật. Nhân vật là phương diện cơ bản mà qua đó người nghệ sĩ có thể miêu tả và thể hiện quan niệm của mình về đời sống và số phận con người. Thế giới nhân vật của Nguyễn Quang Sáng khá phong phú và đa dạng. Đây cũng chính là một trong những yếu tố quan trọng làm nên nét độc đáo cho các sáng tác của ông.
Bên cạnh những nhân vật chính, việc tìm hiểu nhân vật trung tâm trong truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng có ý nghĩa lí luận và thực tiễn quan trọng. Bởi lẽ về cơ bản, văn học ở bất kỳ thời đại nào, trong bất kỳ thể loại nào cũng đều phản ánh mối quan hệ rất mật thiết của nó đối với đời sống. Và để thể hiện được những bức tranh sinh động của đời sống, văn học phải mượn đến nhân vật để mô hình hóa thực tại. Như thế, việc chiếm lĩnh các mặt giá trị của tác phẩm sẽ khó có thể thực hiện được nếu không tìm hiểu phương diện nhân vật - một trong những thành quả nghệ thuật vô vùng quan trọng trong sáng tác của mỗi nhà văn.Với tầm quan trọng như thế, nhân 11 vật trung tâm trở thành đối tượng không thể bỏ qua khi tìm hiểu, nghiên cứu sáng tác của bất kì nhà văn nào.
Nó có thể ví như một thành tố quan trọng, là “tín hiệu thẩm mĩ lớn nhất của truyện”, quyết định lớn đến sự thành công hay thất bại của một tác phẩm văn học. Dựa vào vị trí, vai trò của nhân vật trong kết cấu tác phẩm văn học, người người ta chia nhân vật văn học thành: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ. Theo như giới chuyên môn, họ cho rằng nhân vật chính là nhân vật xuất hiện nhiều hơn trong tác phẩm, đóng vai trò quan trọng trong việc tập trung thể hiện đề tài, chủ đề và tư tưởng của tác phẩm. Đó là những con người liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đề tài cơ bản của tác phẩm.
Trong số các nhân vật chính của tác phẩm lại có những nhân vật được thể hiện đặc biệt nổi bật, có ý nghĩa tư tưởng - thẩm mỹ sâu sắc nhất, đó là nhân vật trung tâm. Như vậy, nhân vật trung tâm trước hết phải là nhân vật chính nhưng lại được tác giả đặc biệt chú ý, khắc họa đầy đủ những chi tiết, tính cách, xung đột, nổi bật lên và xuyên suốt trong tác phẩm từ đầu đến cuối về mặt ý nghĩa. Đó là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tác phẩm và cũng là nơi thể hiện đề tài, tư tưởng của tác phẩm. Thông thường, nhân vật trung tâm sẽ được nhân vật phụ phụ trợ và soi sáng thông qua các tình tiết, sự kiện, ngôn ngữ, vv.
Nhân vật trung tâm trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng mang nhiều vẻ đẹp khác nhau, đó là sự kết hợp giữa vẻ đẹp truyền thống dân tộc và vẻ đẹp của thời đại. Nhân vật của ông bước vào văn học không ai khác ngoài người mẹ, người vợ, người con, người chiến sĩ hay cô giao liên. Tất cả họ đều là những con người rất đỗi bình thường nhưng vô cùng lớn lao. Họ là những người sống vì tập thể, dám xả thân vì nghĩa lớn, tìm thấy ý nghĩa cuộc đời mình trong sự gắn bó với cộng đồng, với sự sống còn của dân tộc.
Đó là những nhân vật như: anh Ba Hoành, chị Nhung, Mì, Thu, Dung, vv. Các nhân vật của ông mỗi người 12 một vẻ, mỗi người một cá tính riêng nhưng tất cả đều có những nét chung của con người Nam Bộ. Đó là phẩm chất anh hùng, bất khuất, là những con người Việt Nam kiên trung trong cuộc chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Dù là bác nông dân hay anh chiến sĩ, cô thanh nữ hay anh cán bộ, người già hay trẻ em, tất cả họ đều không phải là những người có nội tâm phức tạp, không tỏ ra đau đớn trong suy nghĩ và hành động.
Cả cuộc đời họ chưa bao giờ là những chuỗi dài suy nghĩ rồi do dự, mà hầu hết đều là: “Những con người có tâm hồn phơi phới, rộng mở, khoáng đạt như cái bát ngát của những cánh đồng cò bay thẳng cánh vùng châu thổ sông Cửu Long” [55; tr. Những con người ấy mang trong mình một tính cách sôi nổi, thành thật, chín chắn, sâu sắc trong suy nghĩ, kiên quyết dũng cảm trong hành động, quyết liệt với kẻ thù, quên mình vì bạn bè, đồng đội. Mặt khác họ cũng không màu mè, giả dối, nửa vời. Với họ, yêu ra yêu, ghét ra ghét.
Khi yêu thì hết sức chân thành, mãnh liệt, thủy chung. Khi ghét thì cũng ghét sâu cay tận đáy lòng. Và hơn tất cả, mỗi người trong họ đều có bản chất chủ nghĩa anh hùng cách mạng ăn sâu trong máu thịt. Đó cũng được coi là điểm cốt yếu của con người Việt Nam cách mạng trong những năm đánh Mỹ ác liệt, bất kể đó là nam hay nữ, miền ngược hay miền xuôi, ở nông thôn hay thành thị, dù ở lứa tuổi nào – cao niên hay trẻ thơ cũng đều như vậy.
Tóm lại, họ đều là những tấm gương sáng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc.