Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Khái niệm về hộ Gia đình và hộ là hai khái niệm khác biệt. Một hộ có thể chỉ bao gồm một cá nhân hay nhiều thành viên có hoặc không có quan hệ huyết thống với nhau.
Hộ có thể là một gia đình hạt nhân, một gia đình mở rộng hay một đại gia đình. Một hộ có thể có nhiều gia đình hoặc không có một gia đình nào cả, ngược lại, một gia đình có thể trải rộng thành nhiều hộ. Thông thường, gia đình và hộ trùng lên nhau, tạo thành tên gọi "Hộ gia đình". Mỗi hộ gia đình ở Việt Nam hiện nay đều có sổ đăng ký hộ khẩu, trong đó ghi rõ số nhân khẩu, chủ hộ và quan hệ giữa các thành viên với chủ hộ.
Theo Terry McGee (1989), khi nghiên cứu về quá trình đô thị hóa châu Á đã có quan điểm thiên về thu nhập. Theo ông, thành viên của hộ không nhất thiết phải là sống chung dưới một mái nhà, miễn là họ có đóng góp vào ngân quỹ chung Theo từ điển chuyên ngành kinh tế: “Hộ là tất cả những người cùng chung sống. Nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”. Theo Liên hiệp quốc, Hộ được hiểu theo hai hình thức: - Hình thức thứ nhất là hộ chỉ có một thành viên, là hình thức mà một người độc lập tự đưa ra các quyết định về điều kiện sống cho chính bản thân mình mà không kết hợp với bất kì người nào khác.
n 6 - Hình thức thứ hai là hộ có nhiều thành viên, là hình thức mà hai hoặc nhiều người sống cùng nhau, cùng đưa ra các quyết định về điều kiện sống chung, có chung một ngân quỹ. Với các ý kiến nêu trên, khái niệm hộ có thể được khái quát như sau: Hộ là nhóm người có thể chung huyết tộc hoặc không, họ không nhất thiết phải sống chung dưới một mái nhà nhưng ăn chung và có ngân quỹ chung, phân phối nguồn thu nhập mà các thành viên của hộ tạo ra. Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao động và phân công lao động chung; có vốn và chương trình, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung và được phân phối lợi ích theo thoả thuận có tính chất gia đình. Hộ không phải là một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tư nhân, tập thể, Nhà nước.
- Hộ không đồng nhất với gia đình mặc dầu cùng chung huyết thống bởi vì hộ là một đơn vị kinh tế riêng, còn gia đình có thể không phải là một đơn vị kinh tế (ví dụ gia đình nhiều thế hệ cùng chung huyết thống, cùng chung một mái nhà nhưng nguồn sinh sống và ngân quỹ lại độc lập với nhau. Khái niệm về hộ nông dân Theo Ellis (1988): Hộ nông dân là các nông hộ, thu hoạch các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất nông trại, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường hoạt động với một trình độ hoàn chỉnh không cao. [4] Theo Đào Thế Tuấn (1997): Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn. Những đặc trưng cơ bản của hộ nông dân Thứ nhất: Có sự thống nhất chặt chẽ giữa quyền sở hữu với quá trình quản lý và sử dụng các yếu tố sản xuất.
Bởi vì sở hữu trong nông hộ là sở hữu chung, mọi thành viên đều có thể sử dụng và tự quản lý các yếu tố sản xuất như vốn, đất đai để tạo ra của cải vật chất đóng góp vào ngân quỹ chung của nông hộ. Thứ hai: Lao động và quản lí lao động gắn bó chặt chẽ với nhau và được chi phối bởi quan hệ huyết thống. Thông thường chủ hộ thường là người quản lí, điều hành và trực tiếp tham gia sản xuất nên việc tổ chức sản xuất trong nông hộ diễn ra tương đối linh hoạt và thống nhất, cơ cấu tổ chức đơn giản. Thứ ba: Quy mô sản xuất nhỏ, có khả năng huy động hay thu hồi các nguồn lực một cách dễ dàng.
Khi gặp điều kiện thuận lợi, nông hộ có thể phát huy tối đa nguồn lực sản xuất. Ngược lại, trong hoàn cảnh khó khăn, nông hộ sẽ tự thu hẹp sản xuất. Thứ tư: Các quan hệ huyết thống, họ tộc, văn hóa, kinh tế… đều nằm đan xen lẫn nhau và tạo nên sự đồng tâm hiệp lực giữa các thành viên để họ cùng tự giác lao động để phát triển kinh tế mà không cần đến thưởng phạt. Thứ năm: Kinh tế của hộ nông dân đặc trưng bởi sự tham gia từng phần vào thị trường.
Họ chỉ trao đổi từng phần nguồn lực cũng như những gì mà họ không có khả năng tự làm ra. Thứ sáu: Kinh tế hộ nông dân sử dụng sức lao động, nguồn vốn của mình là chủ yếu. Chỉ khi quy mô sản xuất vượt quá nguồn lực sẵn có thì mới diễn ra các hoạt động mua bán hay đi thuê. Kinh tế hộ nông dân Kinh tế gia đình là một hình thức sản xuất có từ sớm, xuất hiện từ khi gia đình được hình thành.
Ngày nay hình thức sản xuất này đang chịu nhiều tác động và cũng đang tự chuyển mình để trở thành một thành phần kinh tế của xã hội phát triển - xã hội công nghiệp và xã hội hậu công nghiệp. Vì lẽ đó, cần tìm hiểu quyền tồn tại để nhận diện vị trí và vai trò của nó trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Lịch sử phát triển xã hội loài người là lịch sử của sự phát triển lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội. Gắn liền với các thời kỳ phát triển là các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau.
Hai phương thức sản xuất cơ bản tồn tại trong quyền phát triển, đó là sản xuất tự cung tự cấp (sản xuất tự nhiên) và sản xuất hàng hoá. Nền kinh tế nào cũng phải tham gia giải quyết các yếu tố cơ bản trong quyền sản xuất: - Sản xuất cái gì? - Sản xuất bao nhiêu? - Sản xuất như thế nào? - Phân phối sản phẩm ra sao? Trong hình thức kinh tế tự nhiên, sản phẩm làm ra chỉ nhằm thảo mãn nhu cầu thiết yếu trong nội bộ những người sản xuất; người sản xuất tự quyết định về loại hình sản phẩm, số lượng sản phẩm. Sự trao đổi sản phẩm chỉ bó hẹp trong phạm vi những người cùng sản xuất dưới hình thức đơn giản nhất. Của cải vật chất có dư thừa đều phải thực hiện nghĩa vụ đóng góp cho cộng đồng, xã hội dưới các hình thức khác nhau của mỗi chế độ.
Tính thị trường của nền kinh tế tự nhiên tuy có, nhưng hết sức mờ nhạt, chủ yếu vẫn mang tính trao đổi giản đơn. Phân công lao động xã hội trong hình thức sản xuất tự nhiên chưa phát triển, vì thế cũng chưa xuất hiện tình trạng cạnh tranh. Trong cơ chế thị trường, hoạt động sản xuất kinh doanh của nông hộ diễn ra rất đa dạng, ngoài sản xuất nông nghiệp, hộ còn tham gia vào các n 9 ngành nghề khác như công nghiệp nông thôn, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ. Do đó thu nhập của hộ nông dân bao gồm toàn bộ những kết quả của các ngành trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ và một số ngành nghề khác như sửa chữa, sản xuất nguyên vật liệu, chế biến nông sản, kinh doanh mang lại.
Vị trí, vai trò của kinh tế hộ trong thời kỳ đổi mới Trong thời kỳ chiến tranh, hộ gia đình Việt Nam vừa cung cấp nguồn nhân lực, vừa là nguồn của cải vật chất (chưa nói tới tinh thần) cho cuộc chiến, đồng thời lại là nơi sản xuất vật chất để bảo đảm cuộc sống không những cho gia đình (chỉ với 5% quỹ đất canh tác được chia cho các hộ gia đình làm kinh tế vườn theo lối tự túc, tự cấp), mà còn đóng vai trò là hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam (trên cơ sở phát triển hợp tác xã theo kiểu cũ). Vai trò của kinh tế hộ có nhiều thay đổi cả về phương thức quản lý lẫn lao động sản xuất, nhất là kể từ khi phong trào hợp tác xã mất dần động lực phát triển. Mốc quan trọng của sự thay đổi đó là sự ra đời của Chỉ thị 100, ngày 31 - 01 - 1981 của Ban Bí thư về cải tiến công tác khoán, mở rộng khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động trong hợp tác xã. Tiếp theo đó, Nghị quyết 10, ngày 05 - 04 - 1988 của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý nông nghiệp đã tạo cơ sở quan trọng để kinh tế hộ nông dân trở thành đơn vị kinh tế tự chủ trong nông nghiệp.
Đối với khu vực nông, lâm trường, nhờ có Nghị định số 12/NĐ-CP, ngày 03 - 2 - 1993 về sắp xếp tổ chức và đổi mới cơ chế quản lý các doanh nghiệp nông nghiệp nhà nước, các nông, lâm trường đã từng bước tách chức năng quản lý nhà nước đối với với quản lý sản xuất, kinh doanh, các gia đình nông, lâm trường viên cũng được nhận đất khoán và hoạt động dưới hình thức kinh tế hộ. Tuy những đặc điểm truyền thống của kinh tế hộ vẫn không thay đổi, nhưng việc được giao quyền sử dụng đất lâu dài đã làm cho hộ gia đình trở thành đơn vị sản xuất, kinh doanh tự chủ, tự quản. n 10 Động lực mới cho sự phát triển kinh tế trong nông nghiệp, nông thôn đã xuất hiện. Phân loại hộ nông dân 1.
Căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động - Hộ nông dân hoàn toàn tự cấp không có phản ứng với thị trường. Loại hộ này có mục tiêu là tối đa hoá lợi ích, đó là việc sản xuất các sản phẩm cần thiết để tiêu dùng trong gia đình. Để có đủ sản phẩm, lao động trong nông hộ phải hoạt động cật lực và đó cũng được coi như một lợi ích, để có thể tự cấp tự túc cho sinh hoạt, sự hoạt động của họ phụ thuộc vào khả năng mở rộng diện tích đất đai, có thị trường lao động để họ mua nhằm lấy lãi, có thị trường lao động để họ bán sức lao động để có thu nhập, có thị trường sản phẩm để trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu của mình.