Chương 1. Khái lược về người kể chuyện và hành trình sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ. Các dạng thức nghệ thuật của người kể chuyện trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ. Ngôn ngữ và giọng điệu người kể chuyện trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ.
7 Chƣơng 1 KHÁI LƢỢC VỀ NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN THỊ THU HUỆ 1. Khái lƣợc về ngƣời kể chuyện 1. Khái niệm người kể chuyện Người kể chuyện là một trong những vấn đề được chú ý đặc biệt trong thi pháp văn xuôi hiện đại. Tuy nhiên cho đến nay khái niệm về người kể chuyện vẫn chưa được các nhà lí luận văn học thống nhất hoàn toàn.
Đặt nền móng cho những cơ sở ban đầu về lí thuyết người kể chuyện là trường phái hình thức Nga với các tên tuổi như I. Song phải đến những đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa cấu trúc như R. những quan niệm về người kể chuyện mới được đưa ra một cách tương đối rõ ràng. Chúng tôi xin trích dẫn một vài quan niệm tiêu biểu về người kể chuyện: Theo quan niệm của G.
Pospelov, người kể chuyện vừa là“người môi giới giữa các hiện tượng được mô tả và người nghe (người đọc)” cũng vừa là “người chứng kiến, cắt nghĩa các sự việc xảy ra” [51, tr. Kayser, người kể chuyện là “một hình hài được sáng tạo ra thuộc về toàn thể chỉnh thể tác phẩm văn học [51, tr. Bên cạnh đó, nhà lí luận còn chỉ ra mối quan hệ giữa người kể chuyện và tác giả thực ngoài đời khi khẳng định rằng người kể chuyện “không bao giờ là vị tác giả đã hay chưa nổi danh nhưng là cái vai mà tác giả bịa ra và đã chấp nhận” [51, tr. Todorov lại đặc biệt đề cao vai trò của người kể chuyện trong tác phẩm tự sự khi ông cho rằng nó là “một nhân tố chủ động” trong việc xây dựng nên thế giới nghệ thuật.
Và “không thể có trần thuật nếu thiếu người kể chuyện” [51, tr. Ở Việt Nam, một trong những người đầu tiên quan tâm đến vấn đề người kể chuyện là giáo sư Trần Đình Sử. Trong quan niệm của mình, ông đã 8 đồng nhất hai khái niệm “người trần thuật” và “người kể chuyện” làm một. Thế nhưng các tác giả của cuốn Từ điển thuật ngữ văn học lại có sự phân biệt rạch ròi hai thuật ngữ này.
Trong đó, người kể chuyện được giải thích là “hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm” [22, tr. Và người kể chuyện khác với người trần thuật bởi người trần thuật là “một nhân vật hư cấu hoặc có thật mà văn bản tự sự là do hành vi ngôn ngữ của anh ta tạo thành” [22, tr. Nhìn chung cả hai quan điểm của giáo sư Trần Đình Sử và nhóm tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học về bản chất đều giải thích về một đối tượng với vai trò, đặc điểm giống nhau. Có khác chăng chỉ là mức độ lộ diện hay ẩn tàng của đối tượng đó trong tác phẩm mà thôi.
Trong luận văn này chúng tôi sử dụng đồng nhất hai khái niệm “người kể chuyện” và “người trần thuật”. Tổng hợp các ý kiến chúng ta thấy rằng hầu hết các nhà nghiên cứu đều tập trung nghiên cứu người kể chuyện ở một số phương diện như vị trí, vai trò và mối quan hệ với tác giả. Từ việc tổng hợp và kế thừa những quan điểm về người kể chuyện của các nhà nghiên cứu trên, chúng tôi bước đầu xác lập khái niệm người kể chuyện như sau: Thứ nhất, người kể chuyện là một sản phẩm do nhà văn hư cấu, sáng tạo ra. Anh ta thực chất là “sinh thể” trên giấy, tồn tại trong thế giới hư cấu, tưởng tượng và chịu sự chi phối sâu sắc của tác giả.
Tất cả các yếu tố của người kể chuyện như vị trí, vai trò trong câu chuyện, thậm chí cả những yếu tố cá nhân như tên tuổi, quê quán, nhân hình, nhân dạng, tư tưởng, tình cảm đều không phải ngẫu nhiên mà đã được tác giả lựa chọn theo chủ ý của riêng mình. Trong tác phẩm tự sự, người kể chuyện được trao quyền năng dẫn dắt người đọc, tổ chức, kiểm soát câu chuyện và có nhiệm vụ trình bày quan điểm, tư tưởng của nhà văn. Khác với những người kể chuyện trong cuộc sống thực tế, những con người cụ thể, bằng xương bằng thịt, có thể điểu 9 chỉnh, sửa chữa câu chuyện theo thái độ của người nghe thì trong tác phẩm tự sự, người kể chuyện phải đảm bảo mục đích truyền đạt của tác giả mà không thể tùy ý thêm bớt hay sửa chữa. Thứ hai, người kể chuyện là một “nhân vật đặc biệt” trong tác phẩm tự sự.
Nó không chỉ là nhân vật tham gia vào tác phẩm như các nhân vật khác mà còn có chức năng tổ chức, đánh giá về nhân vật khác. Trong truyện ngắn Lão Hạc của nhà văn Nam Cao, nhân vật ông giáo là người kể chuyện đồng thời cũng chính là nhân vật tham gia vào diễn biến câu chuyện. Mọi nhân vật, sự kiện đều được tái hiện dưới giọng kể của ông giáo. Không chỉ vậy, xuyên suốt truyện ngắn, nhân vật này đã không ít lần trực tiếp thể hiện sự đánh giá của mình đối với lão Hạc.
Có khi là đau buồn, trách móc do hiểu lầm: “Hỡi ơi lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng lão cũng có thể làm liều như ai hết. Một người đã khóc vì trót lừa một con chó!. Một người nhịn ăn để tiền lại làm ma bởi không muốn liên lụy đến hàng xóm, láng giềng. Con người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư?” [8, tr.
Cũng có khi là sự đồng cảm, khâm phục tấm lòng của một người cha thà chết cũng không chịu ăn phạm vào một đồng tiền vườn của con: “Lão Hạc ơi! Lão hãy yên lòng mà nhắm mắt! Lão đừng lo gì cho cái vườn của lão. Tôi sẽ cố giữ gìn cho lão. Đến khi con trai lão về, tôi sẽ trao lại cho hắn và bảo hắn: “Đây là cái vườn mà ông cụ thân sinh ra anh đã cố để lại cho anh trọn vẹn. Cụ thà chết chứ không chịu bán đi một sào” [8, tr.
Vị trí của người kể chuyện thay đổi khá linh hoạt, tùy thuộc vào mục đích và thái độ của tác giả. Trong một số trường hợp, người kể chuyện có thể kể chuyện theo kiểu “khách quan hóa” với ngôi kể thứ ba. Ở trường hợp này người kể chuyện không lộ diện, không can dự trực tiếp vào biến cố của cốt truyện nhưng lại thường xuyên xuất hiện trong chính câu chuyện của anh ta đang kể bằng những “lưu ý trần thuật”. Sự ẩn giấu của ngôi kể thứ ba khiến nó gần như vô nhân xưng, người kể và câu chuyện được kể có sự độc lập 10 tương đối.
Trong một số trường hợp khác, người kể chuyện kể diễn biến sự việc theo kiểu “chủ quan hóa” với ngôi kể thứ nhất. Với trường hợp này, người kể chuyện xuất hiện tường minh trong tác phẩm với tư cách là một nhân vật trong tác phẩm, đứng cùng bình diện với các nhân vật khác. Người kể chuyện lộ diện có thể được tác giả miêu tả cụ thể về tên tuổi, quên quán, nghề nghiệp, hình dạng hay tính cách,… Thứ ba, người kể chuyện và tác giả không phải là một. Bàn về điều này, R.
Barthers đã khẳng định: “Người kể chuyện và những nhân vật của anh ta “bản chất là những thực thể trên mặt giấy”; tác giả (thực tế) của văn bản không có điểm gì chung với người kể chuyện” [49, tr. Todorov cũng đồng tình khi cho rằng: “Người kể chuyện không thể được gọi tên; nếu anh ta có tên thì sau cái tên đó không có ai cả” [49, tr. Tất nhiên, ta không hoàn toàn đồng ý với R. Barthers và Tz.
Todorov khi cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ giữa nhà văn và người kể chuyện bởi là người kể chuyện là sản phẩm hư cấu của nhà văn, được sáng tạo với mục đích thay mặt nhà văn trình bày tư tưởng, quan điểm về cuộc sống, con người. Do vậy, nó luôn có sự thống nhất với nhà văn. Đọc Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, qua giọng điệu của người kể chuyện, ta nhận ra thái độ mỉa mai, châm biếm của tác giả với xã hội tư sản thành thị lố lăng, rởm đời lúc bấy giờ. Hay như khi đọc những truyện ngắn viết về đề tài người trí thức nghèo của Nam Cao, người đọc luôn thấy đâu đó ẩn sau những Thứ, những Hộ là hình ảnh anh giáo khổ trường tư Trần Hữu Tri đương dằn vặt, đau đớn với tấn bi kịch tinh thần phải “sống mòn”, sống như một kẻ vô ích, một người thừa.
Có thể khẳng định rằng, tất cả những cảm xúc, tình cảm, tư tưởng của người kể chuyện mà chúng ta cảm nhận được như niềm vui sướng, nỗi sợ hãi, sự cô đơn, đau buồn hay bế tắc,. đều được quy định bởi hệ thống ngôn từ do nhà văn tạo ra, mang bóng dáng của nhà văn. 11 Tuy nhiên ta không thể đồng nhất người kể chuyện trong tác phẩm với tác giả thực tế ngoài đời. Nói về điều này giáo sư Lê Ngọc Trà đã nhấn mạnh:“Không nên đồng nhất người kể chuyện với tác giả, ngay cả khi tác giả xưng “tôi” đứng ra trần thuật câu chuyện và hoàn toàn đứng ngoài sự vận động của các sự kiện, tình tiết” [58, tr.
Điều này có nghĩa là ở nghệ thuật kể, “người kể chuyện không bao giờ là vị tác giả đã hay chưa nổi danh” (W. Kayser) ngay cả khi tác giả đã hòa nhập vào nhân vật đến mức quên cả bản thân. Thậm chí trong những tác phẩm tự truyện, mặc dù câu chuyện được kể lại chính là câu chuyện của cuộc đời nhà văn nhưng người kể chuyện và tác giả cũng không phải là một. Những ngày thơ ấu là cuốn tự truyện viết về tuổi thơ đầy khắc nghiệt và đau khổ của chính tác giả Nguyên Hồng.
Những cay đắng, tủi cực, bất hạnh mà chú bé Hồng đã trải qua cũng là những gì nhà văn Nguyên Hồng từng nếm trải song rõ ràng giữa hai đối tượng có khoảng cách cả về thời gian và không gian. Những hành động, tâm trạng, cảm giác mà nhân vật chú bé Hồng kể lại trong tác phẩm có thể là của nhà văn nhưng đó lại là hành động, tâm trạng và cảm giác xảy ra trong quá khứ. Khi hồi tưởng lại, người kể chuyện có thể nhớ lại sự việc nhưng không thể đảm bảo chắc chắn rằng có thể nhớ chính xác đến từng chi tiết, đặc biệt là những cảm giác, tâm trạng của tác giả trước những sự việc ấy.