Lời mở đầu của cuốn sách, tác giả đã viết “Cuốn sách này là sản phẩm của tình yêu.Tôi đã yêu Hà Nội từ lần đầu gặp gỡ, vào tháng Mười năm 1998, và đến giờ, tình yêu đó chưa hề phai nhạt”. Tác giả khẳng định “trong khi nhiều thành phố ở Đông Nam Á đang trở nên xấu xí hoặc buồn tẻ thì Hà Nội vẫn là thành phố đáng sống, hơn thế nữa, nó còn là thành phố rất đáng yêu”. Có thể thấy rằng để có được những cảm xúc, động lực hoàn thành cuốn sách, Martín Rama đã dành cho Hà Nội một vị trí thật đặc biệt. Đúng vậy, dù là Thạch Lam hay Rama tuy có góc nhìn, cách cảm nhận khác nhau nhưng Hà Nội vẫn hiện lên thật đẹp trong mắt họ.
Chúng ta bắt gặp sự đồng điệu trong cảm hứng về văn hóa Hà Nội của Thạch Lam và Rama trước hết xuất phát từ tình yêu thủ đô. Những xúc cảm nảy nở khi hai tác giả sinh sống ở nơi đây. Họ hòa mình cùng nhịp sống Hà thành để quan sát, cảm nhận và suy ngẫm về vẻ đẹp văn hóa và lối sống của con người trên nhiều 16 Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama phương diện, khía cạnh của đời sống thường ngày. Tuy sống và cảm nhận về Hà Nội ở những thời điểm khác nhau nhưng cả hai tác giả đều quan tâm đến những giá trị văn hóa lâu đời cùng những đổi thay nhanh chóng của thủ đô trong giai đoạn chuyển mình.
Rama và Thạch Lam đều quan tâm từ lối kiến trúc xây dựng độc đáo, cảnh quan đa dạng đến đời sống văn hóa tinh thần người Hà Nội. Song song với cảm hứng tự hào, ngợi ca, các tác giả còn thể hiện quan điểm cá nhân về những góc khuất của thành phố trong những thời khắc đổi thay của chế độ xã hội. Tập bút kí Hà Nội băm mươi sáu phố phường và cuốn sách Hà Nội, một chốn rong chơi không chỉ thể hiện tình yêu thủ đô của Thạch Lam và Martín Rama mà còn cho thấy những hiểu biết tinh tường của các tác giả này. 17 Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama CHƢƠNG 2 MỘT SỐ PHƢƠNG DIỆN NỘI DUNG THỂ HIỆN GÓC NHÌN VĂN HÓA HÀ NỘI CỦA THẠCH LAM VÀ MARTÍN RAMA 2.
Kiến trúc cảnh quan Hà Nội Kiến trúc là nghệ thuật, cũng là khoa học về tạo dựng những không gian thích hợp cho hoạt động sống của con người. Có thể nói kiến trúc là một dạng tổ hợp đặc biệt của văn hóa. Giai đoạn từ năm 1920 đến năm 1945, người Pháp thực hiện chủ trương đẩy mạnh đầu tư và khai thác thuộc địa nhầm khôi phục nền kinh tế và củng cố địa vị của Pháp trên thế giới sau khi kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ nhất vào cuối năm 1918. Hà Nội, một thành phố thuộc địa giữ vai trò chiến lược quan trọng ở Đông Dương đã trở thành mục tiêu số một cho chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai của người Pháp.
Hoạt động kinh tế và xây dựng thành phố với tốc độ và quy mô gấp nhiều lần so với thời kỳ trước đã thúc đẩy quá trình đô thị hóa ở Hà Nội. Tuân theo quy luật đô thị hóa chung, vùng không gian trống, làng xóm đô thị và vùng ngoại vi đã bắt đầu chịu sức ép về dân cư và đối mặt với các vấn đề xã hội, hạ tầng kĩ thuật. Từ những năm 1920, trong khu vực phố cổ, người ta bắt đầu tiến hành cải tạo hoặc xây dựng mới trên nền nhà cũ. Ngôi nhà mới, cao hai ba tầng, mang phong cách kiến trúc ít nhiều chịu ảnh hưởng của Pháp.
Có thể nói, sự xâm lược của Pháp và ảnh hưởng văn hóa phương Tây đã tạo nên sự thay đổi lớn trong diện mạo đô thị Hà Nội. Nhà văn Vũ Bằng trong cuốn Miếng ngon Hà Nội đã tái hiện lại bức tranh Hà thành thời đó: “Sau một cuộc biến thiên, đất nước đổi thay nhiều. Ai hồi cư năm 1948 - 1949 có nhớ rằng suốt từ Bạch Mai về đến chợ Hôm có hàng dãy phố bị phá không? Hàng Thiếc, Hàng Đồng 18 Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama chỉ còn trơ lại cái nhà lỏng lẻo, mất cả trần, cả cửa. Có phố cỏ mọc ra cả đường đi… Bây giờ Hà Nội lại có vẻ mặt mới… Nay đã có những căn nhà rộng, cửa sổ bịt hoa sắt đứng lên thay thế.
Người ta thấy nhà cửa tăm tắp như vẽ bản đồ. Ấy là vì nhu cầu của văn minh đó” [2,13]. Sự đổi thay trong kiến trúc Hà Nội cũng được Thạch Lam tái hiện lại: “Hà Nội đã đổi thay nhiều lắm. Những phố cũ, hẹp và khuất khúc với những nhà thò ra thụt vào, những mái tường đi xuống từng bực như cầu thang, những cửa sổ gác nhỏ bé và kín đáo, đã nhường chỗ cho những phố gạch thẳng và rộng rãi, với từng dãy nhà giống nhau đứng xếp hàng.
Thẳng và đứng hàng, đó là biểu hiện của văn minh” [6,13]. Bộ mặt kiến trúc xưa vốn thuần nhất, nay đã bắt đầu có những đổi thay, phong cách hòa trộn tây, ta khiến nhà văn thốt lên “không còn gì của Hà Nội ngoài năm sáu mươi năm trở về trước”. Dưới góc nhìn của Thạch Lam: “Khi ông cầm lái chiếc ô tô thì ông lấy làm dễ chịu vì đường rộng, vì phố thẳng lắm. Nhưng đối với người tản bộ đi chơi, lòng thư thả và mải tìm cái đẹp, thì phố xá mới không có thú vị gì” [6,14].
Hà Nội mất dần đi những vẻ cổ kính của mảnh đất kinh kì thời vua Lê, chúa Trịnh. Những nét cổ kính, xưa cũ của Thăng Long xưa đang dần bị mai một. Tác giả bùi ngùi, xúc động, tiếc thương cho quá khứ một thời. Trước khi người Pháp đặt chân tới Việt Nam, Hà Nội là một đô thị phong kiến.
Đô thị Hà Nội có cấu trúc điển hình của các thành phố nông nghiệp truyền thống Đông Nam Á: sự hòa trộn giữa làng xã trong không gian đô thị, tính gắn kết cộng đồng trong đời sống sinh hoạt và hoạt động kinh tế nông nghiệp - tiểu khu công nghiệp. “Ngày ấy, đường hẹp chắc hàng xóm láng giềng ăn ở với nhau thân mật hơn. Người cùng hàng phố tự coi như có một liên lạc cùng nhau. Bên này một cửa hàng tạp hóa có đầy quả sơn đen, có chồng giấy bản và ống bút Nho, có cô hàng thùy mị mà hàng phố vẫn khen là gái đảm đang.
Bên kia nhà ông cụ Tú, có tiếng trẻ học vang, có cậu học trò 19 Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama xinh trai đứng hầu chè thầy bên tràng kỷ” [6,14]. Giai đoạn đó Hà Nội không cầu kì, xa hoa với nhà cửa vài ba tầng san sát nhau nhưng lại thật gần gũi, ấm áp với tình người. Giữa cái cổ kính của phố phường, trong cái vòng vèo của những con ngõ nhỏ, người ta có cơ hội gần nhau, hiểu nhau. Sự thay đổi kiến trúc khiến Thạch Lam lo sợ cho những dự cảm của việc người ta định dựng nhóm tượng điêu khắc, biểu tượng cho sông Nhị Hà và Mê Kông thay tháp Rùa mà ông ví “trông xa như mâm xôi, phía dưới có tượng đài hai người đàn bà nằm choài ra như đang bơi”.
Tác giả bất bình khi người ta dựng cái cột điện sơn màu hắc ín “như một thứ cây già mọi rợ, vụng về” bên cổng đền Ngọc Sơn, cái bóp ở Quán Thánh mái cong cong hình giống chùa chiền và “bên trong có cảnh sát thay nhà sư”. Giọng điệu nhẹ nhàng mà thấm thía, sâu sắc. Thạch Lam mang trong mình sự hoài cổ, ông còn luyến tiếc lắm, vấn vương lắm cái kiến trúc cổ xưa, cũ kĩ nhưng thân mật, ấm cúng nghĩa tình người Hà Nội. Đọc Hà Nội, một chốn rong chơi, Martín Rama đưa người đọc đến những công trình ở Hà Nội theo lối kiến trúc Pháp, đồ sộ và uy nghiêm: “Hà Nội có một bộ sưu tập các phong cách kiến trúc đặc sắc.
Nó kết hợp cả một loạt các phong cách kiến trúc, từ các ngôi chùa truyền thống và nhà tập thể đến các công sở và biệt thự Pháp cổ tới kiến trúc kiểu Xô Viết”. Bằng tình yêu và khát khao khám phá thủ đô cùng sự quan sát tinh tế, vốn hiểu biết về kiến trúc, Rama đã phát hiện những công trình được thiết kế, xây dựng theo lối kiến trúc kiểu Pháp. Trong cuốn sách của mình, ông đã đưa vào những hình ảnh chân thực về kiến trúc của thành phố trong suốt khoảng thời gian ông ở Hà Nội, đi từng ngõ ngách ghi lại những bức ảnh chân thực nhất. Rama không chỉ là một người nghệ sĩ yêu cái đẹp, say mê với sự quyến rũ của “nàng thơ” Hà Nội mà ông còn là một kiến trúc sư thực thụ khi khám phá mảnh đất này.
Ông tìm hiểu một cách bài bản về sự ra đời, nguồn gốc các 20 Văn hóa Hà Nội qua góc nhìn của Thạch Lam và Martín Rama kiểu công trình kiến trúc có mặt ở thủ đô. Đó là những công trình Art Déco hay nói cách khác là những công trình kiến trúc chịu ảnh hưởng của nghệ thuật trang trí. Một trong những công trình lớn mang phong cách này Nhà Băng Đông Dương (nay là trụ sở Ngân hàng Nhà nước), bệnh viện Bạch Mai hay những ngôi nhà ở khu vực hồ Bảy Mẫu và hồ Thiền Quang. “Hà Nội về phía Nam từ những năm 1930 - 1940, với những khu dân cư mới thu hút nhóm người Việt trung lưu làm việc cho chính quyền thực dân Pháp, hoặc cho các nhà tư sản hiện đại.
Khi đó, Art Déco nở rộ” [10,10]. Có thể nhận thấy phong cách kiến trúc này hoàn toàn khác với những đặc trưng kiến trúc thời phong kiến. Nó du nhập vào thành phố thông qua quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Tuy nhiên, góc nhìn của Martín Rama lại có những chiều hướng tích cực với sự du nhập văn hóa phương Tây.
Ông coi đây là những thành tựu về kiến trúc của thành phố và nó dù được du nhập từ bên ngoài song vẫn mang đường nét hài hòa với kiểu kiến trúc truyền thống của ta. Ông đã nhận xét về một công trình bệnh viện: “Có lẽ ít người chú ý đến hình hai chữ H, viết tắt của Hôpital de Hanoi, được đắp dính vào nhau, gợi liên tưởng đến hình ảnh Khuê Văn Các trong Văn Miếu” [10,11]. Việc có mặt của phong cách Art Déco trên các bức tường, tòa nhà ở Hà Nội là minh chứng cho sự đa dạng về kiến trúc nghệ thuật ở thành phố này.