chương 1, tác giả đã giới thiệu tổng quát về đề tài nghiên cứu. Chương này sẽ trình bày các lý thuyết về vấn đề lựa chọn tiêu dùng và khung lý thuyết chăm sóc sức khỏe. Các nghiên cứu thực nghiệm về vấn đề chi tiêu cho y tế của các hộ gia đình nói riêng và chi tiêu cho y tế của NCT cũng được đề cập, tổng hợp ở chương này.1 Lý thuyết về hành vi tiêu dùng 2.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến cầu hàng hóa Cầu hàng hóa là số lượng hàng hóa dịch vụ mà người tiêu dùng sẵn lòng mua tại những mức giá khác nhau tại một thời điểm nhất định. Đường cầu hàng hóa sẽ thay đổi khi chịu tác động của những yếu tố sau: - Thu nhập là yếu tố xác định khả năng mua của người tiêu dùng.
Khi thu nhập gia tăng, họ sẽ sẵn lòng chi tiêu cho một loại hàng hóa-dịch vụ với số lượng nhiều hơn trước. Sở thích, thị hiếu của người tiêu dùng đại diện cho sự yêu thích, ưu tiên cho một loại hàng hóa- dịch vụ. Người tiêu dùng yêu thích một loại hàng hóa- dịch vụ nào đó càng nhiều, tiêu dùng hàng hóa - dịch vụ đó càng nhiều. Cầu của một loại hàng hóa - dịch vụ không chỉ phụ thuộc vào giá cả của chính bản thân nó mà còn phụ thuộc vào giá cả của hàng hóa liên quan.
Theo đó thì cầu của một loại hàng hóa - dịch vụ sẽ tăng khi giá cả hàng hóa thay thế cho chính hàng hóa - dịch vụ đó tăng. Ngược lại, cầu của một hàng hóa - dịch vụ sẽ giảm nếu giá cả của hàng hóa - dịch vụ bổ sung cho nó tăng. Qui mô thị trường càng lớn thì cầu của hàng hóa - dịch vụ càng nhiều. Những dự đoán giá cả tương lai sẽ ảnh hưởng đến cầu hàng hóa ở thời điểm hiện tại.
Cầu hàng hóa - dịch vụ sẽ tăng nếu như người tiêu dùng dự đoán trong tương lai, giá cả của hàng hóa này sẽ tăng. Và ngược lại, cầu hàng hóa sẽ giảm nếu người tiêu dùng dự đoán giá cả hàng hóa - dịch vụ này trong tương lai sẽ giảm hơn giá cả hiện tại. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Vấn đề lựa chọn tiêu dùng (Mas-collet và cộng sự, 1995) Lý thuyết tiêu dùng thể hiện những quyết định lựa chọn tiêu dùng mang tính chất duy lý của người tiêu dùng cho các loại hàng hóa. Trong điều kiện ràng buộc về ngân sách hộ gia đình, người tiêu dùng sẽ lựa chọn rổ hàng hóa đảm bảo tối đa hóa mức hữu dụng của mình.
x ≤ I} Để đạt mức thỏa dụng cao nhất, người tiêu dùng sẽ lựa chọn tiêu dùng các hàng hóa x ∈ B(p,I). Vấn đề này được thực hiện dựa trên một số giả định cơ bản như thông tin thị trường hoàn hảo, người tiêu dùng là người chấp nhận giá và giá cả hàng hóa có dạng tuyến tính.2 Lý thuyết chăm sóc sức khỏe và chi tiêu y tế 2.1 Lý thuyết về chăm sóc sức khỏe Theo PAHE (2011a), chính sách sức khỏe y tế không chỉ giới hạn trong việc cung cấp và chi trả cho chăm sóc và dịch vụ y tế, ngày nay các yếu tố xã hội được nhìn nhận rộng rãi là có tác động đến sức khỏe. Theo đó, có 14 lĩnh vực chính của các yếu tố xã hội quyết định sức khỏe bao gồm: Phân phối thu nhập Giáo dục An ninh việc làm (tỷ lệ thất nghiệp) Việc làm và điều kiện làm việc Sự phát triển đầu đời của trẻ An ninh lương thực Nhà ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Loại trừ xã hội Các mạng lưới an sinh xã hội Các dịch vụ y tế Dân tộc Giới tính Chủng tộc Tình trạng khuyết tật 2.2 Lý thuyết về chi tiêu cho y tế Nhằm định lượng cụ thể vấn đề chăm sóc sức khỏe của người dân, báo cáo của UNFPA Việt Nam (2011) đã chia 14 nhóm lĩnh vực này thành 4 nhóm yếu tố liên quan. Cụ thể bao gồm các nhóm về đặc điểm về nhân khẩu học, điều kiện chăm sóc sức khỏe (BHYT, điều kiện sinh hoạt…), và tình trạng nghèo (trợ cấp, hỗ trợ của chính phủ) cũng ảnh hưởng đến sức khỏe cũng như chăm sóc sức khỏe của NCT.
Theo UNFPA Việt Nam (2011), các đặc điểm về nhân khẩu học của NCT liên quan chủ yếu đến tuổi thọ kì vọng, tỷ lệ phụ nữ trong dân số cao tuổi, khu vực sinh sống. Nhóm yếu tố về đời sống gia đình, văn hóa và tinh thần của NCT được thể hiện qua tình trạng hôn nhân; các thế hệ cùng chung sống; trình độ giáo dục và thụ hưởng văn hóa tinh thần của NCT. Trong số các yếu tố thể hiện đời sống của NCT thì tình trạng hôn nhân là yếu tố quan trọng nhất vì vợ/chồng của NCT có thể là nguồn hỗ trợ và chia sẻ chủ yếu về vật chất, tinh thần cũng như chăm sóc khi bị đau ốm hoặc dễ tổn thương. Nói cách khác, đối với NCT thì sống với vợ/chồng sẽ có nhiều tác động tích cực (Knodel và Chayovan, 2011).
Hoạt động kinh tế thu nhập của NCT có thể hình thành từ các nguồn tham gia lao động làm công ăn lương, sản xuất nông – lâm – ngư nghiệp hoặc tự làm kinh doanh cho hộ gia đình và khoản thu nhập có tính đảm bảo cuộc sống khi không còn đủ sức lao động như tiết kiệm, hưu trí, kiều hối và các khoản bảo hiểm xã hội, trợ cấp xã hội khác. Vấn đề này cũng thống nhất với kết quả cuộc khảo sát về NCT tại Thái Lan năm 2011, Knodelet al (2013) đã hình thành một khung lý thuyết nghiên cứu về chăm sóc sức khỏe NCT. Theo đó, sức khỏe NCT phụ thuộc vào 4 nhóm nhân tố LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 chính, bao gồm các đặc tính xã hội (social charactistics), sự hòa hợp trong gia đình (living arrangement), các nguồn thu nhập cho y tế (sources of income), sự hỗ trợ của gia đình, họ hàng (Family support and intergenerational relations). Trong mỗi nhóm nhân tố chính lại bao gồm nhiều yếu tố nhỏ.
Cụ thể, khu vực sinh sống (vùng hoặc thành thị, nông thôn) và các yếu tố như giới tính, tình trạng hôn nhân của NCT nằm trong nhóm đặc tính xã hội. Nhóm sự hòa hợp trong gia đình bao gồm các yếu tố như số thế hệ cùng chung sống, NCT sống chung với con trai hoặc con gái, NCT sống một mình hay sống với con cháu. Nhóm yếu tố về các nguồn thu nhập dành cho chăm sóc sức khỏe bao gồm thu nhập của NCT từ tiền lương hưu, trợ cấp, chính sách xã hội của chính phủ hoặc từ các nguồn tài sản phát sinh lãi như tiền cho thuê nhà (đất), tiền lãi tiết kiệm ngân hàng. Theo Knodel et al (2013) nguồn thu nhập chính để trang trải cho chi phí chăm sóc sức khỏe của NCT chủ yếu đến từ thu nhập của các con và phụ thuộc vào giới tính của con.
Con gái sẽ quan tâm chi tiêu chăm sóc sức khỏe cho cha mẹ nhiều hơn là con trai (51% ở con gái so với 33% ở con trai). NCT cùng chung sống với con cháu thì có sẽ được phục vụ và chăm sóc tốt hơn so với NCT sống một mình.3 Hành vi ra quyết định chi tiêu của hộ gia đình Hộ gia đình là đơn vị tiêu dùng trong nền kinh tế, là tập hợp tổng thể của nhiều cá nhân, hành vi ra quyết định cho một vấn đề nào đó vì vậy cũng chịu sự chi phối phần nào từ các thành viên trong hộ gia đình. Trong nghiên cứu của Douglas (1983) đã tổng hợp lại một lần nữa các điểm cần lưu ý trong hành vi ra quyết định của hộ gia đình: Quy trình ra quyết định của hộ gia đình có nhiều yếu tố phức tạp tác động, cần phải cân nhắc để đưa ra được quyết định có lợi nhất, giúp tối đa hóa tổng hữu dụng của hộ gia đình, hạn chế các lựa chọn bất lợi. Việc ra quyết định của hộ gia đình không những chịu tác động từ các thành viên trong hộ gia đình mà còn chịu tác động từ các tác nhân bên ngoài.
Các tác nhân này có thể từ người bán hàng, hoặc các đối tượng khác có khả năng tác động đến việc ra quyết định đó. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Hoàn cảnh và các điều kiện sống, các chính sách quy định quyền và nghĩa vụ mà hộ gia đình đó đang bị tác động cũng ảnh hưởng đến hành vi ra quyết định của hộ gia đình. Như vậy, quyết định của hộ gia đình nói chung, hay một quyết định chi tiêu cụ thể chịu tác động của các yếu tố liên quan, từ đặc điểm hộ gia đình đến các điều kiện môi trường xã hội, các quy định chính phủ…. Do đó, quá trình ra quyết định của hộ gia đình cũng như các quyết định chi tiêu y tế cần phải được xem xét nghiên cứu trong trường hợp có nhiều nhân tố có thể chi phối.4 Các nghiên cứu thực nghiệm về chi tiêu cho y tế 2.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài Eva Liu và Elyssa Wong (1997) đã dùng phương pháp thu thập thông tin, phân tích và phỏng vấn để nghiên cứu các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho NCT ở Hồng Kông.
Các yếu tố như tuổi thọ, tỷ lệ phụ thuộc, điều kiện sức khỏe và gia đình tác động mạnh mẽ đến việc lựa chọn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho NCT. Hauck and Rice (2003, p.105) nghiên cứu về bất bình đẳng trong chi tiêu y tế của người dân Anh trong 11 năm cho thấy các biến về tôn giáo, học vấn, thu nhập, tuổi, tầng lớp xã hội và tình trạng sức khỏe đều có tác động có ý nghĩa đến mức chi tiêu cho y tế của người dân. Tarmo Räty et al, (2003) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng dịch vụ chăm sóc NCT tại Phần Lan. 1450 mẫu là các NCT (tuổi lớn hơn 60) tại Phần Lan trong giai đoạn khảo sát từ năm 1993 đến năm 1998.
Kết quả cho thấy, các yếu tố tác động đến quyết định chi tiêu cho y tế NCT ngoài các đặc điểm nhân khẩu học như tuổi tác, giới tính, tình trạng hôn nhân thì quyết định chi tiêu cho y tế của NCT còn phụ thuộc vào hoạt động hàng ngày, sự hỗ trợ từ láng giềng, người thân và các mức thuế, trợ cấp của chính phủ. Theo đó, mức thuế thu nhập càng tăng thì càng làm giảm khả năng chi tiêu y tế cho NCT.