LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài “Sự lặp lại của thành công”, “Cho phép ngƣời khác thành công giống nhƣ chúng ta đã thành công” là những cái tên thƣờng đi kèm khi nhắc đến loại hình kinh doanh franchise hay còn gọi là nhƣợng quyền thƣơng mại, mô hình kinh doanh mới du nhập vào Việt Nam từ những năm 90 của thập niên trƣớc và hiện đang thu hút rất nhiều sự quan tâm của giới kinh doanh trong và ngoài nƣớc. Nhƣợng quyền thƣơng mại mang đến cho ngƣời đầu tƣ những lợi thế kinh doanh đáng kể trong thời buổi kinh tế cạnh tranh hiện nay, đặc biệt là với các doanh nghiệp mới bắt đầu kinh doanh và các thƣơng hiệu nổi tiếng có tham vọng phát triển toàn cầu. Trong quan hệ kinh doanh này, bên nhƣợng quyền có cơ hội phát triển đƣợc thƣơng hiệu của mình thông qua hệ thống nhƣợng quyền tại nhiều vùng lãnh thổ khác nhau, tận dụng lợi thế của doanh nghiệp bản địa.
Việc đầu tƣ nhƣợng quyền cũng tạo ra độ an toàn khá cao cho bên nhận quyền do lợi thế kinh doanh thƣơng hiệu đã nổi tiếng. Theo một thống kê tại Hoa Kỳ, trung bình chỉ khoảng 23% các doanh nghiệp kinh doanh độc lập có thể tồn tại sau năm năm kinh doanh, trong khi con số này là 92% đối với các doanh nghiệp kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại.1 Tại Đông Nam Á, nhƣợng quyền thƣơng mại bắt đầu phát triển từ thập niên 90, đầu tiên tại Malaysia, sau đó là Singapore, Thái Lan hiện nay mô hình kinh doanh này đã phát triển rất thành công.2 Tuy nhiên, kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại không hoàn toàn là sự đảm bảo của thành công. Các quy định tạo nên lợi thế cạnh tranh trong loại hình kinh doanh này đều có tính hai mặt của nó. Xu hƣớng của ngƣời nhƣợng quyền luôn muốn kiểm soát hệ thống kinh doanh của mình một cách thống nhất, ngƣợc lại ngƣời nhận quyền muốn 1 Lý Quý Trung, “Mua franchise – Cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam”, NXB Trẻ (2006).com/banquyen/tin-chi-tiet/lich-su-nhuong-quyen-thuong-mai/514.
2 giữ bản sắc riêng của mình và thoát ly ở mức độ có thể so với các quy định bắt buộc chính là nguồn gốc làm nảy sinh rất nhiều tranh chấp về nhƣợng quyền thƣơng mại.3 Tại Việt Nam hiện nay, nhƣợng quyền thƣơng mại vẫn còn là một lĩnh vực mới mẻ mặc dù nó đã thâm nhập vào nƣớc ta từ giữa những năm 1990.4 Nhƣợng quyền thƣơng mại bắt đầu phát triển mạnh mẽ kể từ sau khi Luật Thƣơng mại của Quốc hội số 36/2005/QH11 ngày 14 tháng 6 năm 2005 (“Luật Thƣơng mại 2005”) chính thức đƣa loại hình kinh doanh mới này vào điều chỉnh trong hệ thống pháp luật Việt Nam, và tiếp sau đó là sự kiện Việt Nam gia nhập vào Tổ chức thƣơng mại thế giới WTO năm 2007. Tính đến năm 2006 chỉ có 23 hệ thống nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam thì trong vòng năm năm sau kể từ năm 2006 – 2011 (sau khi pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại Việt Nam ra đời), nhƣợng quyền thƣơng mại ở nƣớc ta đã phát triển lên đến 96 hệ thống, tăng gấp 4 lần so với giai đoạn phát triển mƣời năm đầu.5 Việt Nam cũng đã nỗ lực xây dựng và phát triển hành lang pháp lý cho hoạt động kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại với cơ sở pháp lý nền tảng là Chƣơng VI, Mục 8 của Luật Thƣơng mại 2005. Các quy định liên quan của Luật Thƣơng mại 2005 tiếp tục đƣợc giải thích và chi tiết hóa tại Nghị định của Chính phủ số 35/2006/NĐ-CP ngày 31 tháng 3 năm 2006 quy định chi tiết Luật Thƣơng mại về hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại (“Nghị định 35”) và Thông tƣ của Bộ Thƣơng mại số 09/2006/TT-BTM ngày 25 tháng 5 năm 2006 hƣớng dẫn đăng ký hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại (“Thông tƣ 09”) nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tƣ tiếp cận và phát triển nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam. Tuy nhiên pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại Việt Nam hiện nay còn khá đơn giản và chƣa đƣợc cụ thể.
Ngoài một số quy định chi tiết về hƣớng dẫn đăng ký đầu tƣ 3 Nguyễn Hồng Thanh (2009) “Nhượng quyền thương mại – Một số lưu ý cho các nhà nhận quyền” [http://www.net/Nhuong-quyen-thuong-hieu/nhuong-quyen-thuong-mai-mot-so-luu-y-cho-cac-nha- nhan-quyen.php?Module=Content&Action=view&id=289 (truy cập ngày 04/7/2012).vn/The-thao/Bong-da-VN/VFF-khong-nhuong-quyen-thuong-mai-cho-AVG/99980. 3 đã đƣợc ban hành nhằm kịp thời đáp ứng làn sóng đầu tƣ nhƣợng quyền ào ạt tại Việt Nam trong thời gian qua, các quy định còn lại hầu nhƣ chỉ đƣợc nêu rất khái quát và đa phần hƣớng đến cho các bên tự thỏa thuận khi ký kết hợp đồng, đặc biệt các quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hợp đồng, các quy định về chấm dứt hợp đồng và giải quyết tranh chấp còn rất hạn chế. Hoa Kỳ là nơi bắt nguồn cho sự phát triển của nhƣợng quyền thƣơng mại và cũng là nơi pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại lần đầu tiên xuất hiện. Việc kinh doanh nhƣợng quyền tại đây phát triển mạnh mẽ dẫn đến (1) các tranh chấp đã xảy ra ở quốc gia này là rất phong phú và điển hình.
Đáng chú ý hơn nữa (2) Hoa Kỳ hiện nay đang là quốc gia đầu tƣ chủ yếu trong lĩnh vực này tại Việt Nam,6 do bản chất của nhƣợng quyền thƣơng mại là mang tính thống nhất nên (3) các dạng hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại của các thƣơng hiệu từ Hoa Kỳ sẽ đƣợc áp dụng tƣơng tự tại Việt Nam khi họ đầu tƣ nhƣợng quyền tại Việt Nam. Với ba lý do nhƣ trên thì rõ ràng các tranh chấp đã xảy ra tại Hoa Kỳ rất có khả năng sẽ lại xuất hiện tại Việt Nam trên con đƣờng phát triển nhƣợng quyền thƣơng mại của mình hiện nay. Chính vì các lý do nêu trên, tác giả chọn đề tài “PHÁP LUẬT NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI VÀ THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TẠI HOA KỲ: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM” để thực hiện khóa luận tốt nghiệp của mình, dựa vào thực tiễn giải quyết một số tranh chấp nhƣợng quyền thƣơng mại điển hình tại Hoa Kỳ - quốc gia đang dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực này để rút ra bài học kinh nghiệm và đƣa ra định hƣớng hoàn thiện pháp luật Việt Nam, thúc đẩy nhƣợng quyền thƣơng mại nƣớc ta phát triển toàn diện hội nhập với thế giới. 6 Theo thống kê của Bộ Công Thƣơng, hiện nay có 79 thƣơng hiệu nƣớc ngoài đang thực hiện nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam, trong đó Hoa Kỳ dẫn đầu với 23 thƣơng hiệu, tiếp theo là Singapore với 18 thƣơng hiệu và sau đó là Anh, Canada với 5 thƣơng hiệu, Úc, Italy, Hàn Quốc với 4 thƣơng hiệu [http://tttm.
Mục tiêu và đối tƣợng nghiên cứu Mục tiêu đặt ra của đề tài là dựa vào thực tiễn xét xử tranh chấp nhƣợng quyền thƣơng mại tại Hoa Kỳ để đƣa ra hƣớng hoàn thiện hệ thống pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam, đồng thời rút ra một số kinh nghiệm thực tiễn áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam trong quan hệ kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại hiện nay, đặc biệt là các quan hệ kinh doanh với đối tác Hoa Kỳ. Đối tƣợng nghiên cứu của khóa luận là một số vấn đề pháp lý về nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam, Hoa Kỳ và các tranh chấp điển hình trong loại hình kinh doanh này tại Hoa Kỳ hiện nay. Tình hình nghiên cứu của đề tài Trong thời gian qua, từ thực tiễn nhƣợng quyền thƣơng mại phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam đã có khá nhiều bài viết chuyên khảo cũng nhƣ các khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sỹ nghiên cứu về lĩnh vực này, cụ thể nhƣ Khóa luận tốt nghiệp “Nhƣợng quyền kinh doanh tại Việt Nam – Thực trạng và giải pháp” của tác giả Nguyễn Minh Châu năm 2006, Luận văn “Hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại theo pháp luật Việt Nam” của tác giả Hồ Vĩnh Long năm 2006, bài viết “Hoàn thiện khung pháp lý về nhƣợng quyền thƣơng mại” của Tiến sĩ Bùi Ngọc Cƣờng đăng trên Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 103, tháng 8 năm 2007 và một số các bài nghiên cứu khác. Đa phần các bài nghiên cứu trên đều tập trung viết về mặt kinh tế của việc kinh doanh nhƣợng quyền, về bản chất của hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại và về các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam hiện nay.
Tính đến thời điểm hiện nay chƣa có đề tài nghiên cứu nào tập trung phân tích về các vấn đề mâu thuẫn, tranh chấp có khả năng phát sinh trong quan hệ kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại giữa các bên, đặc biệt là tranh chấp với các đối tác nƣớc ngoài - mặc dù đây là một vấn đề quan trọng và cần thiết có sự nghiên cứu, điều chỉnh của pháp luật nhằm đảm bảo quan hệ nhƣợng quyền thƣơng mại diễn ra một cách phù hợp và giúp các doanh nghiệp 5 Việt Nam tránh vƣớng phải những rủi ro không đáng có do thiếu kiến thức và kinh nghiệm về pháp luật nhƣợng quyền thƣơng mại trong quá trình kinh doanh của mình. Phạm vi nghiên cứu Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, khóa luận sẽ tập trung nghiên cứu và phân tích ba vấn đề pháp lý mang tính điển hình và đã có nhiều tranh chấp trong thực tiễn kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại nhƣ sau: (1) Quyền sửa đổi những quy định của hệ thống nhƣợng quyền trong thời hạn hợp đồng; (2) Bí mật kinh doanh trong nhƣợng quyền thƣơng mại; (3) Phí nhƣợng quyền hình thành trong tƣơng lai. Các phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc sử dụng trong khóa luận Trong khóa luận, tác giả sử dụng ba phƣơng pháp cơ bản là tổng hợp, phân tích và so sánh các quy định pháp luật về nhƣợng quyền thƣơng mại của Việt Nam và Hoa Kỳ; tác giả cũng sẽ vận dụng phƣơng pháp phân tích án lệ để tìm hiểu các thực tiễn tranh chấp và giải quyết tranh chấp trong hoạt động kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại tại Hoa Kỳ, từ đó so sánh và rút ra bài học kinh nghiệm cho pháp luật Việt Nam. Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của đề tài Trong giai đoạn hiện nay khi nhƣợng quyền thƣơng mại đang trên đà phát triển và sẽ tiếp tục lớn mạnh tại Việt Nam cũng nhƣ trên thế giới, đề tài nghiên cứu này sẽ góp phần giúp cho hoạt động kinh doanh nhƣợng quyền thƣơng mại tại Việt Nam, đặc biệt là các quan hệ nhƣợng quyền thƣơng mại có yếu tố nƣớc ngoài phát triển tích cực; doanh nghiệp Việt Nam kinh doanh nhƣợng quyền có điều kiện nhận biết đƣợc các trƣờng hợp có khả năng phát sinh mâu thuẫn, tự bảo vệ mình tránh vƣớng phải tranh chấp và thiệt hại trong quá trình kinh doanh.
