Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH CHẤP VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG NHƢỢNG QUYỀN THƢƠNG MẠI 1. Khái lƣợc về hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại 1. Khái niệm hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại “Nhượng quyền thương mại” mà tiếng Anh gọi là “franchise” có nguồn gốc từ tiếng Pháp là “franc”. Dạng kinh doanh này đã manh nha ở châu Âu khoảng hàng trăm năm trước, sau đó rộ lên và lan rộng tại Hoa Kỳ từ những năm 80 của thế kỷ trước.
Ngày nay một số luật gia Hoa Kỳ quan niệm: “Franchise là một hợp đồng mà theo đó chủ sở hữu (franchisor) của một nhãn hiệu, tên thương mại, quyền tác giả, patent, bí mật kinh doanh, hoặc một vài dạng hoạt động, qui trình hay hệ thống (system) kinh doanh cho phép những người khác (franchisees) sử dụng tài sản, hoạt động, qui trình hay hệ thống trong hoạt động cung cấp hàng hoá hoặc dịch vụ” [1]. Xét dưới giác độ luật thương mại, nhượng quyền thương mại là một hành vi thương mại do bản chất mà theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ hay sản xuất theo các điều kiện nhất định dưới sự chỉ dẫn và kiểm soát của bên nhượng quyền. Việc xác định nhượng quyền thương mại là hành vi thương mại do bản chất bởi người nhượng quyền và người được nhượng quyền đều là thương nhân tiếp cận tới nhượng quyền hoàn toàn vì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu lợi nhuận, và thực tế cho thấy không ai nhượng quyền và nhận nhượng quyền vì mục đích tiêu dùng. Phản ánh bản chất này, Uỷ ban Thương mại Liên Bang Hoa Kỳ (The United States Federal Trade Commission) định nghĩa: “Một hợp đồng được xem là hợp đồng nhượng quyền thương mại mà theo đó bên giao: (i) hỗ trợ đáng kể cho bên nhận trong việc điều hành doanh nghiệp hoặc kiểm soát chặt chẽ phương pháp điều hành doanh nghiệp của bên nhận; (ii) li-xăng nhãn hiệu cho bên nhận để phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ theo nhãn hiệu hàng hoá của bên giao; và (iii) yêu cầu bên nhận thanh toán cho bên giao một khoản chi phí tối thiểu”.
Cũng với quan niệm không khác hơn, Bản quy tắc về hợp đồng nhượng quyền thương mại của Italia định nghĩa: “Hợp đồng nhượng quyền thương mại, dù là dưới bất kỳ hình thức nào, là hợp đồng giữa các bên hoàn toàn độc lập về tài chính và pháp lý, trong đó, để đổi lấy một khoản thù lao, một bên trao cho bên kia quyền được sử dụng quyền sở hữu trí tuệ và công nghiệp, nhãn hiệu thương mại, tên thương mại, dấu hiệu cửa hàng, mô hình, kiểu dáng công nghiệp, bản quyền, bí quyết, bằng sáng chế, trợ giúp kỹ thuật và thương mại, với mục tiêu cho bên nhận quyền hoạt động trên một khu vực lãnh thổ nhất định để phân phối hàng hoá và dịch vụ cụ thể”. Ở Việt Nam hiện nay, pháp luật quan niệm: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện sau đây: (1) Việc mua bán hàng hóa, dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền qui định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; (2) Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh” (Điều 284, Luật Thương mại 2005). Các định nghĩa về hợp đồng nhượng quyền thương mại nêu trên của mỗi nước đều có cách thức diễn đạt khác nhau, nhưng tựu chung chúng có chung một điểm mấu chốt là: bên nhận quyền phân phối sản phẩm, dịch vụ dưới nhãn hiệu hàng hoá, các đối tượng khác của quyền sở hữu trí tuệ và hệ thống kinh doanh đồng bộ do bên nhượng quyền sở hữu và phát triển; đổi lại, bên nhận quyền phải trả những chi phí và chấp nhận một số hạn chế do bên nhượng quyền quy định. Các định nghĩa này không chú trọng đến hình thức của hợp đồng nhượng quyền thương mại.
Điều đó không có nghĩa hình thức của hợp đồng không phải là điều kiện có hiệu lực của hợp đồng. Nói cách khác hợp đồng không có sự tự do thể hiện dưới bất kỳ hình thức nào. Điều đó cũng không có nghĩa không có tranh chấp nào về hình thức của hợp đồng được giải quyết nếu có chứng cứ chứng minh các bên có quan hệ hợp đồng nhượng quyền thương mại và chứng minh các bên có sự thỏa thuận về các điều kiện cơ bản hay chủ yếu của loại hợp đồng này. Luật Thương mại 2005 của Việt Nam qui định: “Hợp đồng nhượng quyền thương mại phải được lập thành văn bản hoặc hình thức khác có giá trị 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý tương đương” (Điều 285).
Điều luật này của Việt Nam cho thấy sự phân biệt giữa hình thức văn bản của hợp đồng và hình thức thông điệp dự liệu có giá trị pháp lý tương đương với văn bản hợp đồng. Nhượng quyền thương mại đã du nhập vào Việt Nam khoảng từ những thập kỷ 90 của thế kỷ trước. Một trong những người nhượng quyền của Việt Nam đầu tiên là: “Cà phê Trung Nguyên” bắt đầu vào năm 1996; AQ Silk bắt đầu vào năm 2002. Thế nhưng phải sau một thời gian không ngắn hình thức kinh doanh này được cho phép bằng cách “cấp phép đặc quyền kinh doanh”, nhượng quyền thương mại mới chính thức được thừa nhận trong Luật Thương mại 2005.
Nghị định số 35/2006/NĐ-CP ngày 31/3/2006 của Chính Phủ quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động nhượng quyền thương mại đã đưa ra khái niệm “hợp đồng phát triển quyền thương mại” như sau: “Hợp đồng phát triển quyền thương mại là hợp đồng nhượng quyền thương mại theo đó bên nhượng quyền cấp cho bên nhận quyền quyền được phép thành lập nhiều hơn một cơ sở của mình để kinh doanh theo phương thức nhượng quyền thương mại trong phạm vi một khu vực địa lý nhất định”; và hợp đồng nhượng quyền thương mại thứ cấp “là hợp đồng nhượng quyền thương mại ký giữa bên bên nhượng quyền thứ cấp và bên nhận quyền thứ cấp theo quyền thương mại chung”. Hai qui định này không đưa ra định nghĩa cụ thể. Tuy nhiên dựa vào định nghĩa nhượng quyền thương mại tại Điều 284, Luật Thương mại 2005 người ta có thể hiểu được quan niệm về hợp đồng nhượng quyền thương mại theo pháp luật Việt Nam. Hợp đồng nhượng quyền thương mại trước hết là một hợp đồng thương mại nhằm mục tiêu lợi nhuận, được thể hiện dưới hình thức văn bản mà trong đó chứa đựng thỏa thuận của bên nhượng quyền và 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bên nhận quyền làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan tới hình thức kinh doanh này.
Tuy nhiên đặt trong sự đối chiếu với các định nghĩa của các nước trên thế giới, có thể thấy định nghĩa của pháp luật Việt Nam về hợp đồng nhượng quyền thương mại chưa mô tả được một cách đầy đủ các nội dung chủ yếu, cần thiết của loại hợp đồng này, kể cả sự mô tả đối tượng quan trọng của nhượng quyền thương mại (chẳng hạn: Điều 284, Luật Thương mại 2005 quy định thiếu đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ mà hợp đồng nhượng quyền thương mại thông thường trong thực tiễn đề cập tới. Đây là điểm gây khó khăn trong việc xác định các tranh chấp liên quan tới hợp đồng nhượng quyền thương mại. Đặc điểm hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại Mặc dù không có sự thống nhất trong sự diễn đạt khái niệm về hợp đồng nhượng quyền thương mại, cũng như thiếu thốn trong việc mô tả hành vi nhượng quyền thương mại như trên đã nêu, nhưng có thể rút ra các đặc điểm cơ bản của hợp đồng nhượng quyền thương mại như sau: + Quan hệ hợp đồng nhượng quyền thương mại là quan hệ pháp luật thương mại chặt chẽ, liên tục và hỗ trợ lẫn nhau nhau giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền kể từ khí ký kết hợp đồng nhượng quyền, trong suốt quá trình thực hiện hợp đồng cho tới khi chấm dứt hợp đồng. + Hợp đồng nhượng quyền thương mại phải thể hiện dưới hình thức văn bản bởi quan hệ nhượng quyền phức tạp liên quan nhiều tới thương hiệu, gắn với quy trình kinh doanh đã thành công được thừa nhận trên phạm vi tương đối rộng và có khả năng mở rộng mô hình kinh doanh đó 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên thị trường.
Bên nhận quyền tận dụng sự thành công và danh tiếng sẵn có của thương hiệu đó để tiến hành kinh doanh dưới nhãn hiệu và tên thương mại của bên nhượng quyền dưới nhiều dạng nhượng quyền khác nhau. + Hợp đồng nhượng quyền thương mại là hợp đồng dài hạn, kéo dài nhiều năm. Khi hợp đồng nhượng quyền thương mại hết hạn, bên nhượng quyền có thể gia hạn hợp đồng và sự rằng buộc lại có thể kéo dài nhiều năm nữa [1]. + Giá trị của hợp đồng nhượng quyền thương mại luôn gắn liền với phí nhượng quyền thương mại.
Khoản phí này có thể là phí trọn gói một lần (initial fee) hoặc khoản phí chi trả hàng tháng dựa trên doanh số (royalty fee), và cũng có thể tổng hợp luôn cả hai khoản phí trên tuỳ thuộc vào danh tiếng và uy tín của thương hiệu của bên nhượng quyền, ngoài ra còn phụ thuộc vào sự thương lượng và chính sách của bên nhượng quyền (Chẳng hạn: tại năm 2005, đối với một cửa hàng “fastfood” theo kiểu “McDonald's”, bên nhận quyền phải trả phí nhượng quyền khởi đầu khoảng 45.000 USD và cộng thêm một khoản phí là 1,9% doanh thu hàng tháng). Các đặc điểm này của hợp đồng nhượng quyền thương mại có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tranh chấp và giải quyết tranh chấp hợp đồng nhượng quyền thương mại, có nghĩa là xác định tranh chấp nào được xem là tranh chấp nhượng quyền thương mại và cơ chế nào thích hợp cho giải quyết tranh chấp nhượng quyền thương mại, cũng như giải pháp giải quyết tranh chấp được tìm kiếm như thế nào. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại nhƣợng quyền thƣơng mại Có nhiều căn cứ khác nhau để phân loại nhượng quyền thương mại, có nghĩa là có nhiều cách thức phân loại nhượng quyền thương mại khác nhau.