CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Chương này trình bày tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán đã được thực hiện trên thế giới và Việt Nam. Những nội dung của các nghiên cứu này sẽ giúp cho tác giả xác định được những khoảng trống và từ đó định hướng nghiên cứu tiếp theo cho đề tài. Tổng quan các công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 1. Các nghiên cứu về chất lượng kiểm toán từ góc độ của khách hàng Dưới góc độ của khách hàng, hoạt động kiểm toán là một dịch vụ được cung cấp bởi công ty kiểm toán.
Vì vậy, chất lượng dịch vụ được đánh giá dựa trên sự hài lòng của khách hàng theo hai khía cạnh là quá trình cung cấp dịch vụ và kết quả dịch vụ (Lehtinen, 1982). Theo DeAngelo (1981), chất lượng kiểm toán dưới góc độ khách hàng là khả năng kiểm toán viên phát hiện các sai sót trọng yếu và báo cáo các sai sót này với nhà quản lý. Đại diện tiêu biểu cho nhóm này là nghiên cứu của Wooten (2003) “Research about Audit Quality” (tạm dịch “Nghiên cứu về chất lượng kiểm toán”). Dựa trên kết quả thực hiện việc xem xét và tổng kết các nghiên cứu trước về các nhân tố tác động đến chất lượng kiểm toán, Wooten cho rằng các nhân tố tác động đến chất lượng kiểm toán xuất phát từ hai khía cạnh có liên quan đến sai sót (quy mô công ty kiểm toán, nguồn nhân lực, kinh nghiệm chuyên ngành, quy trình kiểm soát, giám sát, kế hoạch và thực hiện, tính chuyên nghiệp, kinh nghiệm đối với khách hàng) và báo cáo sai sót (tính độc lập, dịch vụ phi kiểm toán, giá phí kiểm toán, nhiệm kỳ của kiểm toán viên).
Đại diện cho nghiên cứu trong nước có công trình nghiên cứu “Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kiểm toán độc lập ở Việt Nam” của tác giả Đặng Đức Sơn và cộng sự (2011). Trên cơ sở phương pháp nghiên cứu định tính, khảo sát thông qua bảng câu hỏi phỏng vấn đối với 38 kiểm toán viên trong các công ty kiểm toán tại Hà Nội, tác giả đưa ra kết luận có 4 nhân tố chính tác động đến chất lượng kiểm toán: mối quan hệ giữa công ty 8 kiểm toán và khách hàng, quá trình đào tạo và nâng cao năng lực của kiểm toán viên, chu kỳ kiểm toán, hiệu lực của quy trình kiểm toán. Từ kết quả khảo sát, tác giả đã đề xuất các giải pháp như luân chuyển công ty kiểm toán, kiểm soát quy trình kiểm toán, minh bạch hoá chi phí kiểm toán, tăng cường đào tạo nâng cao chất lượng kiểm toán viên. Ngoài ra, còn có công trình nghiên cứu “Chất lượng kiểm toán ở Việt Nam” – nhóm nghiên cứu của Pham, H.
Mục đích của công trình nghiên cứu này nhằm thu thập ý kiến của kiểm toán viên về chất lượng kiểm toán và các nhân tố ảnh hưởng chất lượng kiểm toán tại Việt Nam. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng thông qua việc khảo sát trực tiếp 200 kiểm toán viên tại 10 công ty kiểm toán được lựa chọn theo quy mô lớn, trung bình và một số công ty có quy mô nhỏ; xử lý 128 phiếu khảo sát với 33 câu hỏi có liên quan đến nhận thức của kiểm toán viên về các yếu tố tác động đến chất lượng kiểm toán tại Việt Nam bằng phần mềm thống kê SPSS. Kết quả nghiên cứu cho thấy các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán tại Việt Nam gồm: sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp kiểm toán, nhiệm kỳ kiểm toán, dịch vụ phi kiểm toán và trình độ chuyên môn của kiểm toán viên. Hơn nữa, kết quả còn cho thấy việc thay đổi nhân sự hàng năm cũng như kiểm toán viên chuyển sang làm việc cho công ty được kiểm toán trước đây cũng tác động tiêu cực đến chất lượng kiểm toán.
Các nghiên cứu chất lượng kiểm toán từ góc độ của công ty kiểm toán Chất lượng kiểm toán theo góc độ của công ty kiểm toán là khả năng kiểm toán viên cân đối được giữa việc thoả mãn những yêu cầu của khách hàng nhưng vẫn tuân thủ các chuẩn mực kiểm toán, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và các quy định của pháp luật. Năm 2004, Angus Duff thực hiện nghiên cứu đề tài “Dimensions of audit quality” (tạm dịch “Thành phần của chất lượng kiểm toán”), với kết quả khảo sát bằng phương pháp nghiên cứu định lượng, phân tích và đo lường các nhân tố khám phá từ 109 dữ liệu thu được từ 500 đối tượng gồm các kiểm toán viên tại 16 công ty kiểm toán lớn nhất nước Anh, các Giám đốc tài chính, các nhà quản lý quỹ và người sử dụng thông tin tài chính tại Anh; đã 9 đưa ra nhận định: chất lượng kiểm toán là một khái niệm đa diện và được hình thành từ cả hai khía cạnh, đó là chất lượng dịch vụ (service) và chất lượng chuyên môn (technical). Trong đó nhân tố thuộc về chất lượng dịch vụ (4 nhân tố) là khả năng đáp ứng, dịch vụ phi kiểm toán, cảm thông, dịch vụ và nhân tố thuộc về chất lượng chuyên môn (5 nhân tố) là danh tiếng, quy mô, tính độc lập, kỹ năng, kinh nghiệm. Tất cả 9 nhân tố này đều có ảnh hưởng quan trọng đến chất lượng kiểm toán.
Đại diện cho công trình nghiên cứu ở Việt Nam trong nhóm này gồm có đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của việc tuân thủ đạo đức nghề nghiệp đến chất lượng kiểm toán và đề xuất giải pháp”, Nguyễn Thị Thảo Nguyên (2013) – Luận văn Thạc sĩ - Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Mục tiêu của đề tài là nghiên cứu mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán và đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên. Dữ liệu khảo sát được tổng hợp từ báo cáo kết quả kiểm tra tình hình hoạt động năm 2010-2011 của các công ty kiểm toán độc lập và kết quả cho thấy phần lớn các công ty có chất lượng kiểm toán thấp do không thực hiện đầy đủ các yếu tố về tính độc lập, năng lực chuyên môn và tuân thủ chuẩn mực chuyên môn. Qua đó, tác giả kết luận tính độc lập và tuân thủ các chuẩn mực chuyên môn có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng kiểm toán và năng lực chuyên môn tuy có ảnh hưởng nhưng không nhiều đến chất lượng kiểm toán.
“Các nhân tố bên trong công ty kiểm toán độc lập tác động đến chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam” là đề tài Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Minh Châu (2016) thuộc Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh. Với mục tiêu xác định các nhân tố bên trong công ty kiểm toán độc lập đang ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán, tác giả tiến hành tổng hợp kết quả báo cáo kiểm tra và tổng kết của 3 năm là 2010, 2011 và 2012 được công bố trên trang web của VACPA (Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam). Những báo cáo này là kết quả các cuộc kiểm tra hoạt động kiểm soát chất lượng các doanh nghiệp kiểm toán được thực hiện bởi Bộ Tài chính và VACPA. Kết quả cho thấy 5 nhân tố như quy mô doanh nghiệp kiểm toán, giá phí kiểm toán, kiểm soát chất lượng từ bên trong, đạo đức 10 nghề nghiệp và năng lực chuyên môn của kiểm toán viên đều có ảnh hưởng tỉ lệ thuận với chất lượng kiểm toán.
Thông qua kết quả nghiên cứu, tác giả cũng đề xuất một số kiến nghị để nâng cao chất lượng kiểm toán và định hướng nghiên cứu trong tương lai. Đại diện cuối cùng cho nhóm này là Luận án Tiến sĩ “Các nhân tố tác động đến chất lượng kiểm toán của các doanh nghiệp kiểm toán Việt Nam theo định hướng tăng cường năng lực cạnh tranh trong điều kiện hội nhập quốc tế” – Phan Văn Dũng (2016). Tác giả đã khám phá các nhân tố chất lượng kiểm toán, năng lực cạnh tranh và đo lường mức độ tác động của các nhân tố chất lượng kiểm toán đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp kiểm toán. Qua đó, đưa ra những giải pháp thích hợp nhằm góp phần nâng cao chất lượng kiểm toán, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp kiểm toán Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết của doanh nghiệp kiểm toán Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
Các nghiên cứu chất lượng kiểm toán từ góc độ của người sử dụng báo cáo kiểm toán Dưới góc độ của người sử dụng báo cáo kiểm toán một cuộc kiểm toán có chất lượng khi kết quả của cuộc kiểm toán làm họ cảm thấy thỏa mãn về độ tin cậy, tính trung thực và hợp lý của các thông tin trên báo cáo tài chính được kiểm toán, về hệ thống kiểm soát nội bộ, đồng thời xác định về khả năng hoạt động liên tục và đảm bảo phát hiện và phòng ngừa các gian lận trên báo cáo tài chính. Qua đó, họ có thể đưa ra các quyết định kinh tế kịp thời và đúng đắn. Đại diện cho các công trình nghiên cứu nước ngoài gồm có: - Nghiên cứu của Myungsoo Son (2005) “Do non-services influence audit quality?” (tạm dịch “Dịch vụ phi kiểm toán có ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán không?”). Trong nghiên cứu này, tác giả đã sử dụng hai phương pháp đo lường chất lượng báo cáo tài chính là các khoản dồn tích có điều chỉnh (Discretionary accruals – DA) và hệ số phản ứng thu nhập (Earning response coefficients- ERC) để đo lường sự ảnh hưởng của dịch vụ phi kiểm toán đến chất lượng kiểm toán.
Phương pháp các khoản dồn tích có điều chỉnh (DA) dùng để 11 đo lường chất lượng kiểm toán thực tế và phương pháp hệ số phản ứng thu nhập (ERC) là đo lường nhận thức của nhà đầu tư về chất lượng báo cáo tài chính. Ngoài hai phương pháp trên, tác giả còn sử dụng phương pháp so sánh để so sánh chất lượng kiểm toán trước và sau khi đạo luật Sabanes-Oxley (SOX) ra đời. Kết quả thực nghiệm trên lượng mẫu khảo sát lớn là 1.865 công ty niêm yết trên sàn NYSE, NASDAQ, AMEX tại Mỹ cho thấy tác động tiêu cực của dịch vụ phi kiểm toán đến chất lượng kiểm toán. Đồng thời, kết quả cũng cho thấy đạo luật SOX ra đời đã cải thiện chất lượng kiểm toán, đặc biệt đối với những công ty sử dụng dịch vụ phi kiểm toán lớn.
- Đề tài “An empirical analysis of auditor independence and audit fees on audit quality” (tạm dịch “Phân tích thực nghiệm về tính độc lập của kiểm toán viên và phí kiểm toán đối với chất lượng kiểm toán”) của tác giả Novie Susanti Suseno (2013), thực hiện nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của tính độc lập của kiểm toán viên và giá phí kiểm toán đến chất lượng kiểm toán.
