Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ NHIỆM VỤ, QUYỀN HẠN CỦA THẨM PHÁN TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Toà án nhân dân cấp tỉnh 1. Khái niệm vụ án hành chính và xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa án nhân dân cấp tỉnh Tại Việt Nam, trước khi Tòa hành chính ra đời, vấn đề giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với các quyết định và hành vi của cơ quan có thẩm quyền cũng đã được quan tâm. Nhưng do chịu ảnh hưởng của các nước XHCN trước đây nên trong thời kỳ này mức độ quan tâm giải quyết chỉ là theo thủ tục khiếu nại, đồng thời chỉ thừa nhận các khiếu nại hành chính mà chưa thừa nhận khiếu kiện hành chính phát sinh giữa công dân, cơ quan, tổ chức với các cơ quan công quyền [24, 35].
Xuất phát từ nhu cầu của thực tiễn cuộc sống xã hội đòi hỏi phải có cơ quan tài phán hành chính độc lập, bằng con đường tư pháp để giải quyết các mâu thuẫn trong quá trình quản lý hành chính nhà nước nên việc thành lập Toà hành chính trong hệ thống Toà án đã được quyết định trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VII ngày 23/01/1995 [26, 35]. Tiếp theo, Luật tổ chức TAND sửa đổi, bổ sung đã được thông qua ngày 28/10/1995, theo đó, TAND chính thức được giao chức năng xét xử các vụ án hành chính. Khái niệm “vụ án hành chính”, “xét xử vụ án hành chính” xuất hiện từ đó và ngày càng trở nên phổ biến hơn [24, 35]. Theo Đại từ điển tiếng Việt, “vụ” là “sự việc không hay, rắc rối cần phải giải quyết”, “án” là “tranh chấp quyền lợi cần được xét xử trước Tòa án” [37, tr.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong thực tế, Luật TTHC 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành không có điều khoản nào quy định cụ thể về khái niệm vụ án hành chính, nhưng có thể hiểu vụ án hành chính là vụ việc tranh chấp hành chính được Tòa án có thẩm quyền thụ lý theo yêu cầu khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức để bảo vệ quyền lợi của họ khi mà cơ quan quản lý hành chính Nhà nước; cơ quan, tổ chức được giao thực hiện quyền quản lý hành chính Nhà nước xâm hại đến quyền lợi của họ [24, 35]. Như vậy, vụ án hành chính chỉ phát sinh khi có yêu cầu khởi kiện của cá nhân, cơ quan, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính theo quy định tại khoản 1, 2, 3, 4 Điều 30 Luật TTHC (trừ các quyết định theo quy định tại các điểm a, b, c khoản 1 Điều 30 Luật TTHC năm 2015). Theo đó, đơn khởi kiện là căn cứ đầu tiên để Tòa án tiến hành xem xét có tiến hành công đoạn thụ lý đơn hay không; nhưng không phải trong mọi trường hợp Tòa án thụ lý đơn khởi kiện cũng phát sinh vụ án hành chính [24, 35]. Pháp luật quy định rất chặt chẽ đối với các trường hợp trả lại đơn khởi kiện (08 trường hợp quy định từ điểm a đến điểm h khoản 1 Điều 123 Luật TTHC), việc nhận đơn, xử lý đơn của Thẩm phán được phân công và công tác thụ lý đơn khởi kiện vụ án phải bảo đảm theo đúng quy định.
Nếu đơn khởi kiện không thuộc trường hợp phải trả lại thì sau khi sau khi nghiên cứu, nếu thấy thuộc thẩm quyền của cấp mình thì Thẩm phán được phân công giải quyết đơn có trách nhiệm phải thông báo cho người khởi kiện biết bằng văn bản để thực hiện nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí hành chính sơ thẩm theo quy định. Căn cứ quy định tại Điều 125 Luật TTHC thì Tòa án thụ lý vụ án vào ngày người khởi kiện xuất trình biên lai thu tiền tạm ứng án phí cho Tòa án. Trường hợp người khởi kiện là đối tượng được miễn nộp tiền tạm ứng án phí hoặc không phải nộp tạm ứng án phí thì ngày thụ lý chính là ngày Thẩm phán phải thông báo cho họ biết việc Tòa án đã thụ lý vụ án, việc thụ lý phải vào sổ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thụ lý của Tòa án. Do đó, chỉ xuất hiện vụ án hành chính khi các công đoạn trên đã hoàn tất [24, 35].
Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án sẽ phải tự định hướng xây dựng hồ sơ, tìm kiếm các tài liệu chứng cứ cần thiết để giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật. Thực tiễn đời sống xã hội cho thấy các tranh chấp phát sinh ngày càng có xu hướng gia tăng, đa dạng, phức tạp. Chính vì vậy, Pháp luật Việt Nam cũng như các nước khác đều có các quy định rõ ràng đối với từng loại tranh chấp trong các lĩnh vực khác nhau. Vì thế, việc xác định thẩm quyền giải quyết của các cơ quan hành chính nhà nước, hay là của Tòa án, cần phải căn cứ vào tùy từng loại tranh chấp cụ thể [24, 35].
Tranh chấp hành chính là “tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động hành chính nhà nước”, rất khác với các loại tranh chấp khác. Tranh chấp hành chính là tranh chấp giữa đối tượng quản lý hành chính và chủ thể quản lý hành chính nhà nước, khi đối tượng quản lý hành chính nhà nước cho rằng quyền lợi của mình đã bị xâm phạm do chủ thể quản lý hành chính nhà nước sử dụng quyền lực [24, 35]. Các tranh chấp hành chính có hai cách để giải quyết, đó là: theo trình tự, thủ tục giải quyết tại Tòa án theo quy định của Luật TTHC hoặc theo thủ tục giải quyết khiếu nại tại cơ quan quản lý hành chính nhà nước và cơ quan cấp trên của cơ quan đó. Nếu các tranh chấp hành chính được giải quyết tại Tòa án thì vụ án hành chính xuất hiện và trình tự giải quyết phải tuân theo các trình tự thủ tục tố tụng (Luật TTHC) [23, 26].
Việc trao cho Tòa án chức năng xét xử các vụ án hành chính tạo ra cơ chế riêng, công khai, độc lập, dân chủ, khách quan, công bằng hơn để bảo vệ quyền lợi của người dân trước tình huống bị xâm hại bởi chủ thể quản lý hành chính nhà nước [23, 26]. Xét xử là hoạt động thể hiện chức năng đặc thù của Tòa án là chức năng xét xử. Các phán quyết của Tòa án (bản án, quyết định) phải thông qua hoạt động xét xử, nếu không thông qua hoạt động xét xử của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tòa án thì không được coi là phán quyết và bản án, quyết định của Tòa án chính là kết quả xét xử khách quan, trung thực nhất [23, 26]. Tóm lại, ở góc độ khái quát, có thể hiểu xét xử vụ án hành chính là việc đưa vụ án hành chính ra xét xử công khai tại phiên tòa của Tòa án có thẩm quyền khi có đủ căn cứ do pháp luật quy định.
Ở góc độ cụ thể hơn, có thể hiểu xét xử vụ án hành chính là gồm các thao tác: nghiên cứu đơn, nếu thuộc trường hợp đủ điều kiện thụ lý thì thông báo nộp tiền tạm ứng án phí, đảm bảo các điều kiện về nộp tạm ứng án phí (hoặc được miễn, không phải nộp) tiến hành thụ lý vụ án, thu thập chứng cứ tài liệu, nghiên cứu hồ sơ, các hoạt động chuẩn bị xét xử và cuối cùng là mở phiên tòa [23, 26]. Các hoạt động nêu trên phải được tiến hành theo trình tự, thủ tục của Luật TTHC. Từ những phân tích ở trên, có thể định nghĩa xét xử vụ án hành chính của TAND cấp tỉnh là việc TAND cấp tỉnh nghiên cứu đơn, thụ lý vụ án, thu thập chứng cứ tài liệu, nghiên cứu hồ sơ, và mở phiên tòa để xem xét, đánh giá tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước; cơ quan, tổ chức được giao quyền quản lý hành chính hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan Nhà nước bị khởi kiện. Đặc điểm xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa án nhân dân cấp tỉnh Xét xử sơ thẩm vụ án hành chính của Tòa án nhân dân cấp tỉnh có những đặc điểm sau đây: - Thứ nhất, về đương sự trong vụ án hành chính Xét xử vụ án hành chính là xét xử các tranh chấp phát sinh giữa chủ thể sử dụng quyền lực nhà nước khi quản lý hành chính và đối tượng quản lý hành chính nhà nước, do việc ban hành quyết định hay thực hiện hoặc không thực hiện hành vi hành chính.
Người bị kiện trong vụ án hành chính bao giờ cũng là cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan, tổ chức được giao thực hiện 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quản lý hành chính Nhà nước, hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức đó và người khởi kiện là đối tượng quản lý nhà nước. Do đó, nếu có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm thì pháp luật cho phép đối tượng quản lý hành chính nhà nước có quyền khởi kiện chủ thể quản lý hành chính nhà nước [16, 19]. Đây cũng là điểm đặc trưng nhất so với xét xử các vụ án kinh doanh thương mại, hình sự. Qua những phân tích nêu trên thấy rằng, người bị kiện trong vụ án hành chính luôn là chủ thể quản lý hành chính nhà nước.
Khi các chủ thể này thực hiện các nhiệm vụ, công vụ của mình đã ban hành các quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính để đặt ra các quy định buộc đối tượng bị quản lý phải thực hiện nếu không thì có thể bị cưỡng chế để buộc thực hiện [17, 19]. Bản chất của hoạt động quản lý hành chính nhà nước là hoạt động điều hành - chấp hành, không có sự bình đẳng tuyệt đối giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng quản lý. Vì vậy, xét xử vụ án hành chính sẽ góp phần quan trọng tạo ra sự bình đẳng trong quan hệ giữa hai chủ thể này [17, 19]. - Thứ hai, về đối tượng xét xử trong vụ án hành chính Các tranh chấp trong lĩnh vực hành chính chính là đối tượng để xét xử trong vụ án hành chính.
Những tranh chấp này xoay quanh các quyết định hành chính và hành vi hành chính.