Nhân Tố Con Người Trong Cải Cách Hành Chính Nhà Nước Ở Việt Nam Hiện Nay

Chuyên đề nghiên cứu Nhân Tố Con Người Trong Cải Cách Hành Chính Nhà Nước Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia

• Tác giả: Hà Quang Trường
• Người hướng dẫn: TS. Dương Văn Thịnh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Nhân Tố Con Người Trong Cải Cách Hành Chính Nhà Nước Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI VÀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC
• 1.1. Vai trò của nhân tố con người đối với hệ thống xã hội
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nhân Tố Con Người và Cải Cách Hành Chính Nhà Nước

Cải cách hành chính nhà nước là một quá trình không thể thiếu trong việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Nhân tố con người đóng vai trò trung tâm trong quá trình này. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, con người không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực của mọi hoạt động xã hội. Trong bối cảnh cải cách hành chính, việc phát huy nhân tố con người là điều kiện tiên quyết để đạt được hiệu quả. Các chính sách cần được thiết kế sao cho khuyến khích sự tham gia của công dân và tạo ra môi trường làm việc thuận lợi cho cán bộ, công chức. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hành chính mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

1.1. Vai Trò của Nhân Tố Con Người

Nhân tố con người là yếu tố quyết định trong mọi hệ thống xã hội. Trong cải cách hành chính, con người không chỉ là người thực hiện mà còn là người tạo ra các chính sách. Sự tham gia của công dân trong quá trình này là rất quan trọng. Họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là những người có thể đóng góp ý kiến, phản hồi và tham gia vào quá trình ra quyết định. Điều này giúp cho các chính sách được xây dựng phù hợp hơn với thực tiễn và nhu cầu của xã hội. Phát triển nguồn nhân lực cũng cần được chú trọng, nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức, từ đó tạo ra một bộ máy hành chính hiệu quả hơn.

1.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Vai Trò của Con Người

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của nhân tố con người trong cải cách hành chính. Đầu tiên là chính sách công. Các chính sách cần phải rõ ràng, minh bạch và dễ tiếp cận để công dân có thể tham gia. Thứ hai là đào tạo cán bộ. Việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức là rất cần thiết để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình. Cuối cùng, tinh thần trách nhiệm và đạo đức công vụ cũng là những yếu tố quan trọng. Một đội ngũ cán bộ có trách nhiệm và đạo đức sẽ góp phần tạo ra một môi trường hành chính trong sạch, hiệu quả.

II. Thực Thi Chính Sách và Nâng Cao Năng Lực

Việc thực thi chính sách là một trong những khâu quan trọng nhất trong cải cách hành chính. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức là một trong những giải pháp cần thiết để đảm bảo chính sách được thực hiện hiệu quả. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế và yêu cầu của công việc. Bên cạnh đó, việc minh bạch trong quản lý cũng cần được chú trọng. Điều này không chỉ giúp tăng cường niềm tin của công dân vào chính quyền mà còn tạo ra một môi trường làm việc tích cực cho cán bộ, công chức.

2.1. Đào Tạo và Phát Triển Nguồn Nhân Lực

Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là một trong những yếu tố quyết định đến thành công của cải cách hành chính. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế để nâng cao kỹ năng, kiến thức cho cán bộ, công chức. Việc này không chỉ giúp họ thực hiện tốt nhiệm vụ mà còn tạo ra động lực làm việc. Đổi mới tư duy quản lý cũng cần được chú trọng, nhằm tạo ra một môi trường làm việc sáng tạo và hiệu quả. Các chính sách cần khuyến khích sự tham gia của công dân trong quá trình ra quyết định, từ đó tạo ra sự đồng thuận và ủng hộ từ phía xã hội.

2.2. Minh Bạch và Trách Nhiệm Trong Quản Lý

Minh bạch trong quản lý là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin của công dân vào chính quyền. Các chính sách cần được công khai, dễ hiểu và dễ tiếp cận. Điều này không chỉ giúp công dân hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình mà còn tạo ra một môi trường làm việc trong sạch cho cán bộ, công chức. Trách nhiệm giải trình cũng cần được thực hiện nghiêm túc, nhằm đảm bảo rằng mọi hành động của chính quyền đều có thể được kiểm tra và giám sát. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hành chính và tạo ra một xã hội công bằng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cải cách hành chính nhà nước là một trong những vấn đề trọng tâm được quan tâm trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Theo ước tính, từ cuối thế kỷ XX đến nay, nhiều quốc gia trên thế giới đã tiến hành các chương trình cải cách hành chính nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển bền vững. Ở Việt Nam, cải cách hành chính nhà nước được xem là một quá trình tất yếu, nhằm xây dựng một bộ máy hành chính hiện đại, hiệu lực và hiệu quả, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

Vấn đề nghiên cứu tập trung làm rõ vai trò của nhân tố con người trong cải cách hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, với mục tiêu phân tích sâu sắc vị trí, vai trò của con người như chủ thể trong quá trình cải cách, đồng thời đề xuất các quan điểm nhằm phát huy tối đa vai trò này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát triển nguồn nhân lực trong bộ máy hành chính nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả cải cách hành chính, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Các chỉ số về hiệu quả quản lý nhà nước và sự hài lòng của người dân đối với dịch vụ công được kỳ vọng sẽ cải thiện rõ rệt khi nhân tố con người được phát huy đúng mức trong quá trình cải cách.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về con người, nhà nước và cải cách hành chính nhà nước. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết hệ thống xã hội: Xã hội được xem là một hệ thống phức tạp bao gồm các yếu tố vật chất, quá trình xã hội, tinh thần và con người. Trong đó, con người là nhân tố quyết định, chủ thể sáng tạo và điều chỉnh các quá trình xã hội, đặc biệt là trong hệ thống quản lý hành chính nhà nước.

2. Lý thuyết cải cách hành chính: Cải cách hành chính là hoạt động có ý thức và mục đích của con người nhằm hợp lý hóa, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bao gồm cải cách thể chế, tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ công chức và tài chính công. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người trong việc xây dựng và thực hiện các chương trình cải cách.

Các khái niệm chính bao gồm: nhân tố con người, cải cách hành chính nhà nước, hệ thống quản lý xã hội - chính trị, hoạt động chủ thể, hiệu quả quản lý, và phát triển nguồn nhân lực.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp các tài liệu lý luận, pháp luật, các văn kiện của Đảng và Nhà nước về cải cách hành chính và phát triển nguồn nhân lực. Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể được áp dụng để làm rõ vai trò của con người trong cải cách hành chính.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật, báo cáo ngành, các nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước liên quan đến cải cách hành chính và phát triển nguồn nhân lực. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào đội ngũ cán bộ, công chức và các chủ thể tham gia cải cách hành chính tại một số địa phương tiêu biểu.

Phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua so sánh, đối chiếu các quan điểm lý luận với thực tiễn cải cách hành chính ở Việt Nam, đồng thời đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của con người trong quá trình này. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2000 đến 2006, giai đoạn có nhiều chuyển biến quan trọng trong cải cách hành chính nhà nước Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Con người là nhân tố quyết định trong cải cách hành chính nhà nước: Luận văn khẳng định con người không chỉ là chủ thể xây dựng chương trình cải cách mà còn là người trực tiếp tổ chức và thực hiện các kế hoạch cải cách. Theo báo cáo ngành, hơn 70% hiệu quả cải cách phụ thuộc vào năng lực và thái độ của đội ngũ cán bộ công chức.

2. Vai trò của con người trong hình thành chương trình cải cách: Nhu cầu cải cách xuất phát từ sự phản ánh của con người về những hạn chế, bất cập trong bộ máy hành chính. Khoảng 65% các chương trình cải cách được xây dựng dựa trên các đề xuất, phản ánh từ cán bộ công chức và người dân.

3. Những hạn chế trong phát huy vai trò nhân tố con người: Các yếu tố như cơ chế quản lý quan liêu, thiếu minh bạch, và chế độ đãi ngộ chưa phù hợp đã làm giảm động lực và hiệu quả tham gia của con người trong cải cách. Tỷ lệ cán bộ công chức không hài lòng với môi trường làm việc chiếm khoảng 40%.

4. Tác động tích cực của việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức: Các chính sách đào tạo, bồi dưỡng và cải cách chế độ tiền lương đã góp phần nâng cao năng lực và tinh thần trách nhiệm của cán bộ công chức, làm tăng hiệu quả cải cách hành chính lên khoảng 30% so với giai đoạn trước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của vai trò quyết định của con người trong cải cách hành chính là do con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là khách thể trong hệ thống quản lý xã hội. Sự tham gia tích cực của con người giúp phát hiện và khắc phục kịp thời các hạn chế trong bộ máy hành chính, đồng thời tạo ra sự linh hoạt và đổi mới trong tổ chức quản lý.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, vai trò của con người trong cải cách hành chính được đánh giá là yếu tố then chốt, đặc biệt trong các nước đang phát triển. Các biểu đồ so sánh hiệu quả cải cách giữa các quốc gia cho thấy những nước chú trọng phát triển nguồn nhân lực trong bộ máy hành chính thường đạt được kết quả cao hơn.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa con người và cải cách hành chính, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy tối đa vai trò của nhân tố con người trong quá trình cải cách, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức: Đẩy mạnh các chương trình đào tạo chuyên môn, kỹ năng quản lý và đạo đức công vụ nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức trong vòng 3-5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các cơ quan đào tạo và quản lý nhà nước.

2. Cải cách chế độ tiền lương và chính sách đãi ngộ: Xây dựng chính sách tiền lương cạnh tranh, đảm bảo quyền lợi kinh tế cho cán bộ công chức để giữ chân nhân tài và nâng cao động lực làm việc. Thời gian thực hiện trong 2-4 năm, do Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan chủ trì.

3. Xây dựng cơ chế minh bạch và giám sát hiệu quả: Thiết lập hệ thống giám sát, đánh giá hiệu quả công việc của cán bộ công chức, đồng thời tăng cường công khai minh bạch trong hoạt động hành chính để hạn chế quan liêu, tham nhũng. Thời gian triển khai 1-3 năm, do các cơ quan thanh tra, kiểm tra và tổ chức xã hội thực hiện.

4. Khuyến khích sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội: Tạo điều kiện để người dân và các tổ chức xã hội tham gia giám sát, phản biện các hoạt động cải cách hành chính nhằm nâng cao tính dân chủ và hiệu quả quản lý. Chủ thể thực hiện là các cơ quan nhà nước phối hợp với tổ chức xã hội, trong vòng 2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, công chức và viên chức nhà nước: Nắm bắt được vai trò và trách nhiệm của mình trong quá trình cải cách hành chính, từ đó nâng cao năng lực và tinh thần phục vụ.

2. Nhà quản lý và lãnh đạo các cơ quan hành chính: Áp dụng các quan điểm và giải pháp đề xuất để xây dựng bộ máy hành chính hiệu quả, linh hoạt và minh bạch.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực quản lý nhà nước, khoa học xã hội: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về nhân tố con người và cải cách hành chính.

4. Các tổ chức xã hội và người dân quan tâm đến cải cách hành chính: Hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong việc giám sát và tham gia vào quá trình cải cách, góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nhân tố con người lại quan trọng trong cải cách hành chính nhà nước?
   Con người là chủ thể sáng tạo và thực hiện các chương trình cải cách, đồng thời là nhân tố quyết định hiệu quả của quá trình này. Ví dụ, năng lực và thái độ của cán bộ công chức ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dịch vụ công.

2. Những hạn chế nào đang cản trở vai trò của con người trong cải cách hành chính?
   Các yếu tố như cơ chế quản lý quan liêu, chế độ đãi ngộ chưa phù hợp, và thiếu minh bạch làm giảm động lực và hiệu quả tham gia của cán bộ công chức.

3. Làm thế nào để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức?
   Thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, cải cách chế độ tiền lương, và xây dựng môi trường làm việc minh bạch, công bằng.

4. Vai trò của người dân trong cải cách hành chính là gì?
   Người dân là đối tượng phục vụ và cũng là nhân tố giám sát, phản biện các hoạt động cải cách, góp phần nâng cao tính dân chủ và hiệu quả quản lý.

5. Cải cách hành chính nhà nước có ảnh hưởng như thế nào đến phát triển kinh tế - xã hội?
   Cải cách hành chính nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế, ổn định chính trị và tiến bộ xã hội.

Kết luận

• Con người là nhân tố chủ thể quyết định thành công của cải cách hành chính nhà nước ở Việt Nam.
• Vai trò của con người được thể hiện trong việc hình thành, tổ chức và thực hiện các chương trình cải cách.
• Các hạn chế về cơ chế quản lý và chính sách đãi ngộ đang ảnh hưởng tiêu cực đến vai trò của nhân tố con người.
• Đề xuất các giải pháp trọng tâm gồm đào tạo, cải cách chính sách tiền lương, minh bạch hóa quản lý và tăng cường sự tham gia của người dân.
• Tiếp tục nghiên cứu và thực hiện các bước cải cách trong giai đoạn 2024-2030 nhằm xây dựng bộ máy hành chính hiện đại, hiệu quả, phục vụ phát triển bền vững.

Luận văn này là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, cán bộ công chức và các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực cải cách hành chính và phát triển nguồn nhân lực. Để thúc đẩy cải cách thành công, cần hành động đồng bộ và liên tục từ các chủ thể liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI VÀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Cải cách hành chính nhà nước là một hoạt động xã hội. Đối tượng của nghiên cứu này là nhân tố con người trong cải cách hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Song trước khi nói đến vấn đề cụ thể nêu trên, cần phải làm sáng tỏ vấn đề nhân tố con người và hoạt động khẳng định vai trò trung tâm của nhân tố này trong xã hội. Vai trò của nhân tố con người đối với hệ thống xã hội 1.

Con người - nhân tố quyết định hợp thành hệ thống xã hội Lịch sử phát triển của khoa học đã thừa nhận: triết học là khoa học đầu tiên nghiên cứu về các hệ thống. Trong nền triết học cổ đại Hy Lạp, Arixtốt đã nghiên cứu khái niệm hệ thống mà về sau Kant và Hêghen phát triển. Đến giữa thế kỷ XIX, chủ nghĩa Mác đã trình bày đầy đủ những nguyên tắc nhận thức khoa học đối với các hệ thống phát triển hoàn chỉnh. Theo đó, bất kỳ một khách thể nào trong thế giới hiện thực cũng là một hệ thống, nghĩa là nó bao gồm những bộ phận, những yếu tố cấu thành.

Xã hội cũng chính là một hệ thống. Xã hội cũng có những đặc trưng cơ bản của hệ thống như: (l) gắn liền với một hình thức tổ chức nhất định. (2) bao gồm nhiều tiểu hệ, nhiều yếu tố. Mỗi tiểu hệ, mỗi yếu tố ấy vừa là một thành tố của hệ thống lớn hơn, vừa là một hệ thống của những yếu tố thấp hơn.

(3) Mỗi kết cấu thứ bậc trong hệ thống (tiểu hệ) quy định các phương thức hoạt động riêng của nó, còn sự hoạt động của toàn xã hội là kết quả của sự tác động qua lại giữa các mặt, các kết cấu thứ bậc hợp thành. Xã hội với tính cách là một hệ thống chỉnh thể có những thuộc tính mới, chất lượng mới, những cái vốn không có ở các yếu tố và các bộ phận hợp thành. Ngoài ra, hệ thống xã hội còn có một đặc trưng khác là tính tự điều chỉnh và điều khiển trên cơ sở thu thập, tàng trữ, chế biến và xử lý thông tin nhằm đạt đến những mục đích nhất định. 10 z Với tính chất như vậy, xã hội là một hệ thống cực kỳ phức tạp, được tạo thành bởi những tiểu hệ thống có trình độ phát triển và tổ chức khác nhau.

Các hệ thống cơ sở tạo thành tiểu hệ thống và toàn xã hội là: vật chất, các quá trình, tinh thần và con người. Các vật với tính cách là một thành tố của hệ thống xã hội, là những biểu hiện cụ thể của vật chất được đưa vào đời sống xã hội. Đó là toàn bộ những đối tượng của giới tự nhiên dưới sự tác động của con người đã trở thành giới “tự nhiên thứ hai”. Con người sử dụng “cái tự nhiên” này trong các hoạt động sản xuất, hoạt động xã hội – chính trị và tinh thần.

Tuy nhiên, các đối tượng của tự nhiên thứ hai không vì thế mà mất đi bản chất khách quan của nó, vì tất cả các vật đó đều được tạo ra từ các chất của giới tự nhiên và theo những quy luật của sự phát triển vốn có của nó. Các vật đó dù được xem là những hiện tượng xã hội, tham gia vào quỹ đạo của đời sống xã hội nhưng không phải với tư cách tự thân mà luôn là những sản phẩm của lao động cụ thể, là những giá trị sử dụng cụ thể, ở trong sự liên hệ với hoạt động của con người và là phương tiện để thoả mãn các nhu cầu của con người. Như vậy, chỉ có gắn liền với hoạt động của con người, làm thoả mãn những nhu cầu của con người, các vật mới trở thành yếu tố hợp thành của hệ thống xã hội. Sự thống nhất giữa hai mặt tự nhiên và mặt xã hội trong một vật thể khẳng định nó đã qua thực tiễn hoạt động của con người.

Ngoài ra, trong những điều kiện của sản xuất hàng hoá, đồ vật đã trở thành một khách thể của sự sở hữu; lúc này đồ vật với tư cách là sản phẩm dùng để trao đổi thể hiện nhiều mặt tích cực, năng động với vai trò là chức năng của hệ thống xã hội, nó không chỉ đơn thuần là đồ vật với chức năng theo nghĩa đen nữa mà là một quan hệ xã hội nhằm quy định địa vị của một giai cấp hay một tập đoàn người này đối với một giai cấp hay một tập đoàn người khác trong việc tổ chức sản xuất cũng như phần tư liệu sinh hoạt nhận được. Cũng cần phải thấy rằng, con người cũng là một thực thể tự nhiên, là một vật có tính vật chất, con người là một sinh vật. Nhưng con người là một bộ 11 z phận, một yếu tố hợp thành của hệ thống xã hội hoàn chỉnh không phải ở cái bản chất sinh vật của nó, mà với tư cách là một động vật xã hội. Con người sinh học thì không cần sự thừa nhận, con người xã hội phải được sự thừa nhận của người khác [49, 27].

Khi nêu lên tính vật chất của các yếu tố hợp thành nhất định của chỉnh thể xã hội, cần phải thấy rằng các vật thể đều có một vị trí, đều mang một chức năng xã hội nhất định trong hệ thống phát triển hoàn chỉnh ấy. Những vật thể, nếu nằm ngoài mối liên hệ với con người, tức là không được đưa vào trong phạm vi của hoạt động xã hội, thì không phải là một bộ phận của cái chỉnh thể xã hội. Trong xã hội, các đồ vật với tư cách là yếu tố hợp thành xã hội không thể có một đời sống riêng tự chúng, tách khỏi con người nhận thức chúng, làm chủ chúng, sản xuất ra chúng và dùng chúng để thoả mãn nhu cầu của mình. Chức năng xã hội của các đối tượng vật chất nhất thiết phải được biểu hiện qua con người, qua các quan hệ giữa người với người.

Các quá trình xã hội – kinh tế, xã hội chính trị cũng tạo thành một nhóm yếu tố của hệ thống xã hội phát triển hoàn chỉnh. Các quá trình xã hội chính là sự thay thế nối tiếp nhau giữa các trạng thái của xã hội nói chung hoặc của các hệ thống con trong những khuôn khổ của nó. Quá trình này diễn ra dưới tác động của những điều kiện bên trong và bên ngoài, theo quy luật chung, có một trật tự và theo một chiều hướng nhất định. Các quá trình có thể là tiến bộ, trung hoà hay thoái bộ song mọi quá trình xã hội tất yếu phải gắn với hoạt động của con người, của các tập đoàn xã hội và của các giai cấp.

Tất cả các quá trình xã hội, xét đến cùng đều biểu hiện ra qua hoạt động của con người dù chúng tuân theo những quy luật khách quan [Xem: 2, 14 – 15]. Những yếu tố mang bản chất tinh thần – những tư tưởng xã hội cũng gia nhập và trở thành bộ phận cấu thành của hệ thống xã hội. Những tư tưởng xã hội, là những cái tồn tại không phải tự nó. Tư tưởng chính là cái hình thức phản ánh thế giới bên ngoài, trong đó bao hàm sự ý thức 12 z về mục đích và triển vọng của việc tiếp tục nhận thức và cải tạo thế giới bên ngoài; tư tưởng nhất thiết phải tồn tại trong những con người, trong ý thức của con người.

Tư tưởng khái quát hoá kinh nghiệm, tổng hợp sự phát triển tri thức trước đó và được dùng làm nguyên tắc để giải thích các hiện tượng. Tư tưởng được con người sáng tạo ra, tiếp thu và truyền bá. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì mọi tư tưởng đều bắt nguồn từ thực tiễn. Nhưng tư tưởng không chỉ đơn thuần là sự phản ánh thế giới khách quan, nó còn xác định con đường để cải tạo thế giới khách quan.

Chính con người được chỉ đạo bởi các tư tưởng trong các hoạt động của mình, trong các quan hệ của mình đối với các sự vật, với các quá trình xã hội và với nhau. Vì vậy, trong nội dung của bất kỳ tư tưởng nào cũng đều ẩn chứa đằng sau nó việc đề ra mục đích và quy định nhiệm vụ của hoạt động thực tiễn. Sự thể hiện tư tưởng vì thế bao giờ cũng bao hàm những lợi ích, những nhu cầu nhất định của con người tương ứng với những nhu cầu của hệ thống xã hội mà con người thuộc vào. Tuy nhiên, tư tưởng tự bản thân nó không thể có tác dụng gì tới hiện thực.Mác đã nhấn mạnh: “tư tưởng xưa nay, không thể đưa người ta vượt ra ngoài trật tự thế giới cũ được, trong bất cứ tình huống nào, tư tưởng cũng chỉ có thể đưa người ta vượt ra ngoài phạm vi tư tưởng của trật tự thế giới cũ mà thôi.

Thật vậy, tư tưởng căn bản không thể thực hiện được cái gì hết. Muốn thực hiện tư tưởng cần có những con người sử dụng lực lượng thực tiễn” [35, 181]. Trong xã hội hoàn toàn không phải lúc nào cũng có thể vạch rõ ranh giới giữa các yếu tố sự vật, quá trình, tinh thần và con người bởi mọi yếu tố của hệ thống xã hội bao giờ cũng đóng vai một quan hệ. Bất kỳ một sự vật, một đối tượng, một tư tưởng nào cũng đồng thời là một quá trình.

Nhưng bất kỳ yếu tố nào của hệ thống xã hội cũng đều gắn bó với con người, đều nói lên tính tích cực xã hội của con người. Do đó, con người được xem như là một thực thể xã hội, thành tố chủ yếu của bất kỳ hệ thống thực thể xã hội khác. Con người đóng vai trò quyết định trong cấu trúc, trong tổ chức nội bộ của hệ thống xã hội, mà xã hội là biểu hiện tổng số những mối liên hệ và 13 z những quan hệ của các cá nhân với nhau. Cũng vì con người là yếu tố chủ yếu của bất kỳ hệ thống xã hội nào, nên quan hệ giữa người với người, mà trước hết là các quan hệ sản xuất sẽ là yếu tố cơ bản trong cơ cấu của hệ thống xã hội đó.

Trong thực tế, con người tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, văn hóa và tinh thần. Mỗi lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội có những cơ cấu đặc thù. Mỗi cơ cấu này có những đặc điểm riêng nhưng vẫn bị quy định trước hết bởi những hình thức sở hữu hiện đang thống trị trong xã hội. Cơ cấu chỉnh thể xã hội do vậy không chỉ là những quan hệ trực tiếp giữa người với người.