Tổng quan nghiên cứu

Ngành du lịch toàn cầu đã chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng với gần 1,460 tỷ lượt khách quốc tế năm 2019, tạo ra doanh thu khoảng 1.481 tỷ USD (UNWTO, 2020). Tại Việt Nam, năm 2019, tổng thu từ du lịch đạt 755 nghìn tỷ đồng (khoảng 32,8 tỷ USD), trong đó khách quốc tế đóng góp 421 nghìn tỷ đồng (18,3 tỷ USD) (Tổng cục Du lịch, 2020). Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là trung tâm kinh tế - du lịch lớn nhất cả nước với hơn 1.000 doanh nghiệp lữ hành, đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của ngành cũng kéo theo nhiều tác động tiêu cực về môi trường, xã hội và văn hóa.

Trong bối cảnh đó, du lịch có trách nhiệm (Responsible Tourism - RT) được xem là giải pháp nhằm cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ các giá trị bền vững. Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng nhận thức và hoạt động du lịch có trách nhiệm trong các doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa tại TP.HCM trong giai đoạn từ tháng 8/2022 đến tháng 2/2023. Mục tiêu chính là nhận diện thực trạng, xác định cơ hội và thách thức, từ đó đề xuất giải pháp thúc đẩy phát triển du lịch có trách nhiệm phù hợp với đặc thù doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp lữ hành nâng cao năng lực quản lý bền vững, góp phần phát triển ngành du lịch TP.HCM và cả nước theo hướng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên ba khung lý thuyết chính: Du lịch có trách nhiệm (RT), Du lịch bền vững (Sustainable Tourism - ST) và Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility - CSR).

  • Du lịch có trách nhiệm (RT) được định nghĩa là hoạt động du lịch được thực hiện theo các nguyên tắc xã hội, môi trường và kinh tế nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và tối đa hóa lợi ích cho cộng đồng địa phương, khách du lịch và môi trường (Tuyên bố Cape Town, 2002). RT nhấn mạnh vai trò của các bên liên quan, đặc biệt là doanh nghiệp lữ hành trong việc quản lý và vận hành du lịch có trách nhiệm.

  • Du lịch bền vững (ST) tập trung vào cân bằng các tác động kinh tế, xã hội và môi trường hiện tại và tương lai, nhằm đảm bảo khả năng tồn tại lâu dài của ngành du lịch (UNWTO, 2019). ST có phạm vi rộng hơn RT, bao gồm các chính sách và hệ thống quản lý tổng thể.

  • Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) là sự tự nguyện của doanh nghiệp trong việc tích hợp các vấn đề xã hội và môi trường vào hoạt động kinh doanh nhằm phát triển bền vững (OECD, 2009). CSR bao gồm trách nhiệm kinh tế, pháp lý, đạo đức và nhân văn, và được áp dụng rộng rãi trong mọi ngành nghề.

Ba khái niệm này có sự liên kết chặt chẽ, trong đó RT được xem như một dạng CSR chuyên sâu trong ngành du lịch, tập trung vào quản lý quy trình và hành vi của doanh nghiệp lữ hành nhằm thúc đẩy phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính với cỡ mẫu gồm 18 doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa tại TP.HCM, được chọn lọc từ hơn 1.000 doanh nghiệp đăng ký hoạt động. Phương pháp chọn mẫu là phỏng vấn sâu bán cấu trúc với các nhà quản lý có quyền quyết định chiến lược doanh nghiệp nhằm thu thập thông tin đa chiều về nhận thức, hoạt động và quan điểm liên quan đến du lịch có trách nhiệm.

Nguồn dữ liệu bao gồm tài liệu thứ cấp từ các tổ chức quốc tế, cơ quan quản lý nhà nước và các nghiên cứu liên quan, kết hợp với dữ liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn. Quá trình nghiên cứu diễn ra từ tháng 8/2022 đến tháng 2/2023. Phân tích dữ liệu dựa trên phương pháp luận định tính nhằm giải mã các hiện tượng xã hội, hành vi và ý nghĩa trong thực tiễn hoạt động du lịch có trách nhiệm của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Nhận thức về du lịch có trách nhiệm còn hạn chế: Khoảng 66% doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa tại TP.HCM chưa hiểu đúng hoặc đầy đủ về khái niệm và nội dung du lịch có trách nhiệm. Nhiều doanh nghiệp nhầm lẫn RT với các hoạt động trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) chung chung, coi RT chỉ là các hoạt động từ thiện hoặc bảo vệ môi trường đơn lẻ.

  2. Hoạt động du lịch có trách nhiệm chưa phổ biến: Chỉ khoảng 33% doanh nghiệp thể hiện sự hiểu biết đầy đủ và có các hoạt động liên quan đến RT như giảm thiểu rác thải nhựa, sử dụng nguồn cung ứng địa phương, truyền thông nâng cao nhận thức khách hàng và nhân viên. Ví dụ, một số doanh nghiệp như Exotravel và Image Travel & Events đã áp dụng các tiêu chí của tổ chức quốc tế Travelife, tập trung vào giảm thải nhựa và phát triển sản phẩm du lịch bền vững.

  3. Thách thức lớn từ nguồn lực và nhận thức: Doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn về tài chính, nhân lực và công nghệ để triển khai các hoạt động RT bài bản. Ngoài ra, sự thiếu hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức liên quan cũng là rào cản lớn. Khoảng 73% doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chưa có chiến lược cụ thể về RT do hạn chế về quản lý và nhận thức.

  4. Cơ hội phát triển RT tại TP.HCM: Thành phố có hệ sinh thái doanh nghiệp lữ hành đa dạng, thị trường khách phong phú và tiềm năng hợp tác với các tổ chức quốc tế. Các câu lạc bộ và cộng đồng như RTC Hà Nội, RTG Huế và WAFORT TP.HCM đã tạo ra các mô hình hợp tác, đào tạo và truyền thông nhằm thúc đẩy RT, tuy nhiên quy mô và ảnh hưởng còn hạn chế.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự thiếu đồng bộ và nhận thức chưa đầy đủ về du lịch có trách nhiệm trong các doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa tại TP.HCM. Điều này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy RT vẫn chưa được triển khai rộng rãi do nhiều rào cản về nhận thức, nguồn lực và chính sách hỗ trợ.

Biểu đồ phân bố nhận thức doanh nghiệp về RT có thể minh họa rõ tỷ lệ doanh nghiệp hiểu đúng, hiểu sai và chưa biết về RT. Bảng so sánh các hoạt động RT thực hiện và chưa thực hiện cũng giúp làm rõ khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn.

So với các nghiên cứu ở Nam Phi, Malaysia hay Kenya, TP.HCM có tiềm năng phát triển RT cao nhưng cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa doanh nghiệp, chính quyền và các tổ chức hỗ trợ. Việc áp dụng các mô hình nhãn hiệu quốc tế như Travelife có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận chuẩn mực và nâng cao uy tín thương hiệu.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Nâng cao nhận thức và đào tạo chuyên sâu: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo chuyên sâu về du lịch có trách nhiệm dành cho lãnh đạo và nhân viên doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa. Mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp hiểu đúng RT lên ít nhất 70% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Du lịch TP.HCM phối hợp với các trường đại học và tổ chức quốc tế.

  2. Xây dựng bộ tiêu chí và hướng dẫn thực hành RT phù hợp: Phát triển bộ tiêu chí quốc gia dành riêng cho doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa, dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế nhưng phù hợp với điều kiện Việt Nam. Thời gian hoàn thiện trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Hiệp hội Lữ hành Việt Nam.

  3. Hỗ trợ tài chính và kỹ thuật: Thiết lập quỹ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa triển khai các hoạt động RT như cải tiến sản phẩm, giảm thiểu tác động môi trường, truyền thông. Cung cấp tư vấn kỹ thuật và hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu bền vững. Thời gian triển khai trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Chính quyền TP.HCM, các tổ chức phát triển quốc tế.

  4. Thúc đẩy hợp tác đa bên: Tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp lữ hành, cộng đồng địa phương, tổ chức phi chính phủ và khách du lịch để phát triển các sản phẩm du lịch có trách nhiệm. Xây dựng mạng lưới chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Chủ thể thực hiện: Cộng đồng doanh nghiệp, các câu lạc bộ RT, tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa: Nhận diện thực trạng, thách thức và cơ hội để xây dựng chiến lược phát triển du lịch có trách nhiệm phù hợp, nâng cao năng lực cạnh tranh và uy tín thương hiệu.

  2. Cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, bộ tiêu chí và chương trình hỗ trợ doanh nghiệp trong việc thúc đẩy du lịch bền vững và có trách nhiệm.

  3. Các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội ngành du lịch: Làm cơ sở để thiết kế các chương trình đào tạo, truyền thông và hợp tác nhằm nâng cao nhận thức và thực hành du lịch có trách nhiệm trong cộng đồng doanh nghiệp.

  4. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành du lịch: Cung cấp tài liệu tham khảo về lý thuyết, thực trạng và giải pháp phát triển du lịch có trách nhiệm trong bối cảnh doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

  1. Du lịch có trách nhiệm là gì?
    Du lịch có trách nhiệm là hoạt động du lịch được thực hiện theo các nguyên tắc xã hội, môi trường và kinh tế nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và tối đa hóa lợi ích cho cộng đồng địa phương, khách du lịch và môi trường (Tuyên bố Cape Town, 2002).

  2. Tại sao doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa nên quan tâm đến du lịch có trách nhiệm?
    Việc thực hiện du lịch có trách nhiệm giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh thương hiệu, tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời góp phần phát triển bền vững ngành du lịch và cộng đồng địa phương, từ đó đảm bảo sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp.

  3. Những khó khăn chính khi triển khai du lịch có trách nhiệm là gì?
    Khó khăn bao gồm hạn chế về nguồn lực tài chính, nhân sự, thiếu nhận thức đúng đắn về RT, thiếu hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức liên quan, cũng như thiếu các bộ tiêu chí và hướng dẫn thực hành phù hợp.

  4. Các doanh nghiệp có thể bắt đầu thực hiện du lịch có trách nhiệm như thế nào?
    Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc nâng cao nhận thức, áp dụng các tiêu chí quản lý bền vững trong hoạt động, lựa chọn nhà cung cấp có trách nhiệm, truyền thông đến khách hàng và nhân viên, đồng thời tham gia các tổ chức hoặc chương trình chứng nhận du lịch có trách nhiệm.

  5. Vai trò của chính quyền và tổ chức hỗ trợ trong phát triển du lịch có trách nhiệm là gì?
    Chính quyền và tổ chức hỗ trợ đóng vai trò xây dựng chính sách, cung cấp đào tạo, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp thực hiện du lịch có trách nhiệm hiệu quả và bền vững.

Kết luận

  • Luận văn đã làm rõ sự khác biệt và liên kết giữa du lịch có trách nhiệm, du lịch bền vững và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, đồng thời nhấn mạnh vai trò quan trọng của doanh nghiệp lữ hành nhỏ và vừa trong phát triển du lịch bền vững tại TP.HCM.
  • Thực trạng cho thấy phần lớn doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ và chưa triển khai hiệu quả các hoạt động du lịch có trách nhiệm, do hạn chế về nguồn lực và hỗ trợ chính sách.
  • Nghiên cứu đã xác định các thách thức và cơ hội, làm cơ sở đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức, xây dựng bộ tiêu chí, hỗ trợ tài chính kỹ thuật và thúc đẩy hợp tác đa bên.
  • Các bước tiếp theo bao gồm triển khai đào tạo chuyên sâu, hoàn thiện bộ tiêu chí quốc gia, thiết lập quỹ hỗ trợ và xây dựng mạng lưới hợp tác doanh nghiệp.
  • Kêu gọi các bên liên quan cùng phối hợp hành động để phát triển du lịch có trách nhiệm, góp phần xây dựng ngành du lịch TP.HCM và Việt Nam phát triển bền vững, có trách nhiệm với xã hội và môi trường.