Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU phân tích lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam hiện nay, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Trần Quỳnh Nga
• Người hướng dẫn: Pgs. Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Một Số Vấn Đề Lý Luận Cơ Bản Về Nhà Nước Pháp Quyền Và Thực Tiễn Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM
• 1.1. Tư tưởng và học thuyết về nhà nước pháp quyền qua các thời kỳ
• 1.1.1. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền thời cổ đại
• 1.1.2. Ở phương Tây
• 1.1.3. Ở phương Đông
• 1.1.4. Học thuyết nhà nước pháp quyền tư sản
• 2. CHƯƠNG 2: Thực trạng xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: Phương hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Khái niệm và ý nghĩa

Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là một khái niệm quan trọng trong việc xây dựng và phát triển xã hội. Khái niệm này không chỉ phản ánh bản chất của nhà nước mà còn thể hiện sự cam kết của chính phủ trong việc bảo vệ quyền con người và quản lý xã hội bằng pháp luật. Theo Điều 2 Hiến pháp 1992, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Điều này khẳng định rằng quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, và nhà nước phải hoạt động vì lợi ích của nhân dân.

1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và các đặc điểm chính

Nhà nước pháp quyền được hiểu là một hình thức tổ chức quyền lực nhà nước, trong đó pháp luật là công cụ điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. Đặc điểm chính của nhà nước pháp quyền bao gồm: sự tôn trọng và bảo vệ quyền con người, sự phân chia quyền lực, và sự minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước.

1.2. Vai trò của nhà nước pháp quyền trong xã hội hiện đại

Nhà nước pháp quyền đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sự công bằng và bình đẳng trong xã hội. Nó giúp tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, khuyến khích sự phát triển kinh tế và xã hội, đồng thời bảo vệ quyền lợi của công dân. Sự phát triển của nhà nước pháp quyền cũng góp phần nâng cao ý thức pháp luật trong cộng đồng.

II. Những thách thức trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền, nhưng Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự thiếu minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, tình trạng tham nhũng, và sự chưa đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của nhà nước pháp quyền.

2.1. Tình trạng tham nhũng và ảnh hưởng đến nhà nước pháp quyền

Tham nhũng là một trong những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của nhà nước pháp quyền. Nó không chỉ làm suy yếu niềm tin của người dân vào chính phủ mà còn cản trở sự phát triển kinh tế và xã hội. Để giải quyết vấn đề này, cần có các biện pháp mạnh mẽ nhằm tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước.

2.2. Sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật hiện nay còn nhiều bất cập, dẫn đến sự khó khăn trong việc thực thi pháp luật. Sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật và sự chồng chéo trong quy định gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Cần có sự cải cách mạnh mẽ để xây dựng một hệ thống pháp luật thống nhất và hiệu quả.

III. Phương pháp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Những phương pháp này bao gồm cải cách hành chính, nâng cao năng lực cho các cơ quan nhà nước, và tăng cường giáo dục pháp luật cho người dân. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền.

3.1. Cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Cải cách hành chính là một trong những phương pháp quan trọng để xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần phải đơn giản hóa các thủ tục hành chính, giảm bớt sự can thiệp của các cơ quan nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp và người dân. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế.

3.2. Tăng cường giáo dục pháp luật cho người dân

Giáo dục pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình. Cần có các chương trình giáo dục pháp luật phù hợp với từng đối tượng, từ học sinh, sinh viên đến người lao động. Việc nâng cao ý thức pháp luật sẽ giúp người dân tham gia tích cực hơn vào việc xây dựng và bảo vệ nhà nước pháp quyền.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Việc nghiên cứu và ứng dụng các lý thuyết về nhà nước pháp quyền vào thực tiễn ở Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc xây dựng nhà nước pháp quyền không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội. Những kết quả này cần được tiếp tục phát huy và mở rộng.

4.1. Kết quả đạt được trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Các cơ quan nhà nước đã có nhiều cải cách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và bảo vệ quyền lợi của công dân. Sự tham gia của người dân vào các hoạt động chính trị cũng ngày càng được nâng cao.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền

Từ thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền, Việt Nam đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Cần phải tiếp tục phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong việc giám sát hoạt động của nhà nước, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội trong việc thực hiện các chính sách pháp luật.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng với những nỗ lực cải cách và phát triển, nhà nước pháp quyền sẽ ngày càng được củng cố. Triển vọng tương lai của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam phụ thuộc vào sự quyết tâm của chính phủ và sự tham gia tích cực của người dân.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Tầm nhìn tương lai cho nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là xây dựng một nhà nước minh bạch, hiệu quả và phục vụ tốt nhất cho nhân dân. Cần có các chính sách cụ thể để thúc đẩy sự phát triển bền vững của nhà nước pháp quyền, đồng thời bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.2. Những giải pháp cần thực hiện để củng cố nhà nước pháp quyền

Để củng cố nhà nước pháp quyền, cần thực hiện các giải pháp như tăng cường giáo dục pháp luật, cải cách hành chính, và nâng cao năng lực cho các cơ quan nhà nước. Những giải pháp này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam là một trong những trọng tâm cốt lõi của công cuộc đổi mới toàn diện đất nước từ năm 1986 đến nay. Trải qua hơn 20 năm thực hiện đường lối Đổi mới và hơn 60 năm lập quốc kể từ Tuyên ngôn Độc lập năm 1945, hệ thống thể chế chính trị - pháp lý Việt Nam đã ghi nhận những bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt. Nền tảng pháp lý tối cao đã được khẳng định thông qua 5 bản Hiến pháp lịch sử (Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến pháp 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2001), trong đó Điều 2 Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001 chính thức hiến định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu quản lý xã hội hiện đại bằng pháp luật với thực trạng bộ máy nhà nước còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực. Trong thực tế giai đoạn 1986 - 2006, hiệu lực quản lý công quyền tại một số địa phương còn hạn chế, tình trạng chồng chéo chức năng giữa các cơ quan hành chính và tư pháp khiến khoảng 25% đến 30% văn bản quy phạm pháp luật dưới luật chưa thực sự đồng bộ hoặc chậm đi vào đời sống.

Mục tiêu cụ thể của công trình khoa học này bao gồm:

1. Hệ thống hóa toàn diện các học thuyết kinh điển về nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng phương Đông và phương Tây.
2. Phân tích sự phát triển tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân, vì dân.
3. Đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam trong 20 năm đổi mới (1986 - 2006), từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực của các thiết chế công quyền trong giai đoạn phát triển mới.

Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa rõ nét qua việc cung cấp luận cứ khoa học để kiện toàn cơ cấu Chính phủ nhiệm kỳ khóa XII tinh gọn còn 18 bộ và 4 cơ quan ngang bộ, đồng thời thúc đẩy mục tiêu gia tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách từ mức 25% lên trên 35% trong các nhiệm kỳ tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự giao thoa và kế thừa có chọn lọc của các trường phái tư tưởng pháp lý lớn trên thế giới cùng nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh:

• Lý thuyết pháp quyền tự nhiên và thuyết phân chia quyền lực phương Tây: Khởi nguồn từ tư tưởng cổ đại của Solon (638 - 559 TCN), Platon (427 - 347 TCN) và Aristotle (384 - 322 TCN) về tính tối cao của luật pháp và sự phục tùng của người cầm quyền trước pháp luật. Luận văn tiếp thu sâu sắc học thuyết khế ước xã hội của John Locke (1632 - 1704) cùng lý thuyết tam quyền phân lập của Montesquieu (1689 - 1755) về việc phân định rành mạch ba nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm triệt tiêu nguy cơ lạm quyền, kết hợp với các đóng góp triết học của Immanuel Kant (1724 - 1804) và G.W.F. Hegel (1770 - 1831).
• Tư tưởng trị quốc phương Đông: Đối sánh giữa học thuyết "nhân trị", "lễ trị" của Nho gia do Khổng Tử (551 - 479 TCN) sáng lập với học thuyết "pháp trị" triệt để của Hàn Phi Tử (280 - 233 TCN) dựa trên nguyên tắc "thời biến, pháp biến" và sự bình đẳng của mọi tầng lớp trước pháp luật.
• Hệ thống khái niệm nòng cốt: Luận văn định hình khung phân tích xoay quanh 4 khái niệm trung tâm:
  1. Tính tối thượng của Hiến pháp và hệ thống đạo luật.
  2. Cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước thống nhất.
  3. Bảo đảm quyền con người, quyền công dân và trách nhiệm qua lại giữa Nhà nước với cá nhân.
  4. Thiết chế bảo hiến và nguyên tắc tập trung dân chủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được cấu thành từ kho tàng văn kiện và văn bản pháp lý phong phú, bao gồm toàn văn 5 bản Hiến pháp của Việt Nam, các văn kiện chỉ đạo qua 5 kỳ Đại hội Đảng toàn quốc (từ Đại hội VI năm 1986 đến Đại hội X năm 2006), 4 đạo luật tổ chức bộ máy chủ chốt (Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân), cùng hơn 15 công trình nghiên cứu chuyên khảo của các chuyên gia pháp lý đầu ngành.

Quy mô mẫu nghiên cứu khảo sát 100% các điều khoản hiến định về quyền lực nhà nước qua các thời kỳ lịch sử, kết hợp đánh giá thực tiễn hoạt động của 22 cơ quan bộ, cơ quan ngang bộ và hệ thống cơ quan tư pháp từ cấp huyện đến trung ương. Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm chọn lọc những văn bản quy phạm và báo cáo tổng kết cải cách thể chế mang tính bước ngoặt trong khung thời gian 1986 - 2006.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy nạp kết hợp với phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp lôgic và so sánh đối chiếu pháp lý là nhằm bóc tách bản chất vận động của các thiết chế công quyền trong từng giai đoạn kinh tế - xã hội cụ thể. Cách tiếp cận này giúp làm rõ tính đặc thù của mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam: khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất, không phân chia đối lập như mô hình tam quyền phân lập tư sản, nhưng phân công và phối hợp chặt chẽ dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng và lý luận đã đưa ra 4 phát hiện căn bản về diện mạo Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam:

1. Sự chuyển đổi mang tính bản chất trong nhận thức lý luận: Tư duy lập hiến đã có bước tiến dài khi chuyển đổi từ mô hình "Nhà nước chuyên chính vô sản" theo Hiến pháp 1980 sang mô hình "Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" tại Điều 2 Hiến pháp 1992 (sửa đổi năm 2001). Quyền lực nhà nước được xác định thuộc trọn vẹn về nhân dân, đặt trên nền tảng liên minh công nhân, nông dân và tầng lớp trí thức.
2. Nâng cao tính thực quyền và chuyên nghiệp hóa của Quốc hội: Chấm dứt cơ chế hoạt động mang tính hình thức của thời kỳ tập quyền bao cấp. Tỷ lệ đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách đã đạt mức 25% trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI. Quốc hội đã kiện toàn 9 Ủy ban chuyên môn và Hội đồng Dân tộc, trong đó thành lập mới 2 cơ quan chuyên trách là Ủy ban Ngân sách và Ủy ban Tư pháp, nâng cao hiệu quả các phiên chất vấn trực tiếp tại nghị trường.
3. Tinh giản cơ cấu hành chính vĩ mô và đổi mới quản trị Chính phủ: Chuyển đổi từ cơ chế Hội đồng Bộ trưởng mang tính tập thể thuần túy sang chế định Chính phủ kết hợp chế độ lãnh đạo tập thể với đề cao trách nhiệm cá nhân của Thủ tướng và các Bộ trưởng. Bộ máy hành chính trung ương nhiệm kỳ khóa XII được tinh giản xuống còn 18 bộ và 4 cơ quan ngang bộ thông qua việc sáp nhập các bộ quản lý ngành (như hợp nhất Bộ Thủy sản vào Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; thành lập Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
4. Đột phá trong cải cách tư pháp và phân định chức năng tố tụng: 100% các Tòa án nhân dân cấp huyện được mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm, thay thế chế độ bầu thẩm phán bằng chế độ bổ nhiệm chính quy. Viện kiểm sát nhân dân chính thức bãi bỏ chức năng kiểm sát chung để tập trung 100% nguồn lực vào hai nhiệm vụ trọng tâm: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu trên phản ánh quy luật phát triển tất yếu khi Việt Nam chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập sâu rộng vào các định chế quốc tế như AFTA, APEC và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007. Áp lực hội nhập quốc tế đòi hỏi một môi trường pháp lý minh bạch, bảo vệ quyền sở hữu và bình đẳng của mọi thành phần kinh tế.

Dữ liệu chuyển dịch thể chế của bộ máy nhà nước được mô hình hóa tối ưu thông qua hai công cụ trực quan:

• Bảng so sánh cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước: Đối chiếu 3 nhánh quyền lực giữa Hiến pháp 1980 và Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) làm nổi bật sự thay đổi từ cơ chế nguyên thủ quốc gia tập thể (Hội đồng Nhà nước) sang chế định Chủ tịch nước cá nhân, và từ Hội đồng Bộ trưởng sang Chính phủ điều hành vĩ mô.
• Biểu đồ luồng kiểm soát quyền lực và phân công phối hợp: Thể hiện rõ mối quan hệ tương hỗ giữa Quốc hội (lập pháp), Chính phủ (hành pháp) và Tòa án/Viện kiểm sát (tư pháp), minh họa tỷ lệ các dự án luật do Chính phủ trình Quốc hội (chiếm trên 80% tổng số dự án luật hàng năm).

Tuy nhiên, luận văn cũng chỉ rõ những hạn chế mang tính lịch sử: kỹ thuật lập pháp còn thiếu đồng bộ, có khoảng 20% đến 30% văn bản quy phạm pháp luật phải sửa đổi bổ sung sau thời gian ngắn ban hành; cơ chế kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản dưới luật chưa được thiết lập đồng bộ thành một thiết chế tài phán độc lập; thủ tục hành chính tại một số cấp chính quyền cơ sở vẫn còn rườm rà.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn kiến nghị 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm đẩy mạnh tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam:

1. Chuẩn hóa và nâng tầm năng lực lập pháp của Quốc hội:
   • Hành động: Tái cấu trúc quy trình xây dựng luật, pháp lệnh; tăng cường tính phản biện xã hội và phân biệt rành mạch giữa hoạt động lập pháp của Quốc hội với thẩm quyền lập quy của Chính phủ.
   • Chỉ số mục tiêu (Target Metric): Nâng tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách từ mức 25% lên đạt từ 35% đến 40% trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XII và XIII; giảm 50% tình trạng chậm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành luật.
   • Timeline & Chủ thể: Giai đoạn 2007 - 2012; do Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội chủ trì thực hiện.
2. Đẩy mạnh cải cách hành chính và phân cấp quản trị quốc gia:
   • Hành động: Thực hiện triệt để việc phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương; kiên quyết tách biệt chức năng quản lý nhà nước về kinh tế với hoạt động sản xuất kinh doanh trực tiếp của doanh nghiệp.
   • Chỉ số mục tiêu: Cắt giảm tối thiểu 30% thời gian xử lý các thủ tục hành chính liên bộ; chuyển đổi 100% các đơn vị sự nghiệp dịch vụ công sang cơ chế tự chủ tài chính theo lộ trình.
   • Timeline & Chủ thể: Giai đoạn 2007 - 2015; do Chính phủ, các Bộ quản lý chuyên ngành và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương triển khai.
3. Nâng cao tính độc lập và chất lượng tranh tụng của các cơ quan tư pháp:
   • Hành động: Hoàn thiện thể chế bổ nhiệm thẩm phán dài hạn; bảo đảm nguyên tắc khi xét xử thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nâng cao vai trò của luật sư trong toàn bộ quá trình tố tụng.
   • Chỉ số mục tiêu: Giảm tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan xuống dưới 1,5%; bảo đảm 100% các phiên tòa hình sự được điều hành trên cơ sở tranh tụng bình đẳng, dân chủ.
   • Timeline & Chủ thể: Giai đoạn 2008 - 2015; do Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp thực hiện.
4. Nghiên cứu thiết lập cơ chế bảo vệ Hiến pháp chuyên trách:
   • Hành động: Xây dựng mô hình cơ quan tài phán hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến độc lập nhằm giám sát tính hợp hiến của mọi văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan hành chính ban hành.
   • Chỉ số mục tiêu: Giám sát và xử lý 100% các văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu vi hiến, bảo vệ tuyệt đối các quyền tự do dân chủ của công dân.
   • Timeline & Chủ thể: Lộ trình nghiên cứu và chuẩn bị sửa đổi Hiến pháp giai đoạn 2007 - 2013; do Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Quốc hội chỉ đạo xây dựng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn có giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Các nhà hoạch định chính sách và đại biểu dân cử: Nắm bắt sâu sắc bản chất của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp để ứng dụng trực tiếp vào quá trình thẩm tra, soạn thảo luật và thực hiện quyền giám sát tối cao đối với bộ máy hành chính.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lý luận nhà nước và pháp luật: Khai thác hệ thống tài liệu tổng hợp đồ sộ về các học thuyết pháp lý từ thời cổ đại phương Đông, phương Tây đến tư tưởng Hồ Chí Minh để làm giáo trình giảng dạy, phát triển các chuyên đề nghiên cứu sâu về lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật học: Sử dụng khung lý thuyết chuẩn tắc, phương pháp phân tích văn bản quy phạm và mô hình đối sánh thể chế của luận văn làm tài liệu mẫu cho việc xây dựng luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ về luật hiến pháp, luật hành chính và cải cách tư pháp.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và cán bộ công quyền: Nắm vững cơ sở lý luận về tính tối cao của Hiến pháp và nguyên tắc tôn trọng quyền con người nhằm chuẩn hóa đạo đức công vụ, áp dụng đúng tinh thần cải cách tư pháp và nâng cao tính minh bạch trong quá trình thực thi pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt cốt lõi giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Nhà nước pháp quyền tư sản là gì?

Sự khác biệt căn bản nằm ở bản chất giai cấp và nguyên tắc tổ chức quyền lực. Nhà nước pháp quyền tư sản vận hành theo học thuyết tam quyền phân lập với sự đối trọng, kiềm chế lẫn nhau giữa các nhánh quyền lực độc lập. Ngược lại, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam khẳng định quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về nhân dân trên nền tảng liên minh công - nông - trí thức, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Nguyên tắc phân công và phối hợp quyền lực được triển khai như thế nào trong bộ máy nhà nước Việt Nam?

Nguyên tắc này được thể chế hóa rõ nét: Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất giữ quyền lập hiến và lập pháp; Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất thống nhất quản lý vĩ mô; Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng xét xử và công tố. Sự phối hợp thể hiện qua việc Chính phủ chủ động soạn thảo và trình hơn 80% dự án luật cho Quốc hội xem xét, trong khi Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của nhánh hành pháp và tư pháp.

Tỷ lệ 25% đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách mang lại ý nghĩa gì cho công tác lập pháp?

Tỷ lệ 25% đại biểu Quốc hội chuyên trách tại khóa XI là bước chuyển biến quan trọng giúp giảm bớt tính kiêm nhiệm trong cơ quan dân cử. Đội ngũ đại biểu chuyên trách dành toàn bộ thời gian cho việc nghiên cứu hồ sơ dự án luật, tiếp xúc cử tri và tham gia hoạt động giám sát, từ đó nâng cao chất lượng thẩm tra chính sách, hạn chế tình trạng luật khung, luật ống và rút ngắn thời gian ban hành các đạo luật quan trọng.

Tại sao Viện kiểm sát nhân dân lại bãi bỏ chức năng kiểm sát chung trong quá trình cải cách tư pháp?

Việc bãi bỏ chức năng kiểm sát chung theo tinh thần Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001 nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng thanh tra, kiểm tra của các cơ quan hành chính nhà nước. Bước đi này giúp Viện kiểm sát tập trung 100% nguồn lực chuyên môn vào hai chức năng cốt lõi là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, từ đó nâng cao chất lượng kiểm sát điều tra, hạn chế tối đa các trường hợp oan, sai và bỏ lọt tội phạm.

Vai trò của việc thiết lập cơ chế bảo hiến trong Nhà nước pháp quyền là gì?

Cơ chế bảo hiến là công cụ bảo đảm tính tối cao tuyệt đối của Hiến pháp trong đời sống xã hội. Trong thực tế quản lý nhà nước với hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật dưới luật được ban hành mỗi năm, việc thiết lập cơ quan bảo hiến chuyên trách sẽ giúp kiểm tra, đình chỉ hoặc hủy bỏ kịp thời các quy định trái với Hiến pháp, qua đó bảo vệ quyền con người, quyền công dân và duy trì trật tự pháp lý thống nhất của quốc gia.

Kết luận

• Khẳng định tính tất yếu: Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là lựa chọn lịch sử đúng đắn, phù hợp với xu thế phát triển của văn minh nhân loại và đòi hỏi nội tại của công cuộc đổi mới đất nước.
• Kế thừa và phát triển lý luận: Luận văn đã kết hợp nhuần nhuyễn các giá trị phổ quát của học thuyết pháp quyền thế giới với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền lực thuộc về nhân dân.
• Đánh giá thành tựu thực tiễn: Khẳng định những kết quả nổi bật trong việc tinh giản bộ máy Chính phủ khóa XII còn 18 bộ, 4 cơ quan ngang bộ và nâng cao tính chuyên nghiệp của Quốc hội với 25% đại biểu chuyên trách.
• Xác định khâu đột phá: Chỉ rõ các điểm nghẽn về kỹ thuật lập pháp, sự cần thiết phải phân cấp mạnh mẽ cho địa phương và tính cấp bách của việc hình thành cơ chế bảo hiến chuyên trách.
• Định hướng hành động: Đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi để tiếp tục hoàn thiện thể chế chính trị - pháp lý Việt Nam trong các giai đoạn phát triển tiếp theo.

Công trình nghiên cứu của tác giả Trần Quỳnh Nga tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội đã đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị, làm sáng tỏ các luận điểm nền tảng về mối quan hệ giữa Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và Nhân dân làm chủ. Để tiếp cận toàn diện các phân tích chuyên sâu và hệ thống giải pháp chi tiết, quý độc giả, nhà nghiên cứu và học viên có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội hoặc các cơ sở dữ liệu học thuật chuyên ngành Luật học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM 1. Tư tưởng và học thuyết về nhà nước pháp quyền qua các thời kỳ 1. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền thời cổ đại Những ý niệm đầu tiên về nhà nước pháp quyền xuất hiện ngay từ thời kỳ đầu tiên của nền văn minh nhân loại. Ngay từ thời cổ đại xa xưa, loài người đã bắt đầu tìm kiếm những hình thức xã hội công bằng, tốt đẹp.

Cùng với tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, những ý niệm ban đầu này đã được các nhà tư tưởng phát triển và hình thành nên tư tưởng về hình thức tổ chức quyền lực xã hội mà trong đó pháp luật trở thành quy phạm bắt buộc đối với mọi người, là sức mạnh mang tính nhà nước và quyền lực xã hội được pháp luật thừa nhận trở thành quyền lực nhà nước. Những tư tưởng này được hình thành qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất (thế kỷ VIII-V tr. CN) gắn sự hình thành của các Nhà nước và pháp luật.

Giai đoạn thứ hai (thế kỷ V-nửa đầu thế kỷ IV tr. CN) gắn liền sự phát triển cao của các thể chế Nhà nước. Giai đoạn thứ ba (nửa sau thế kỷ IV - thế kỷ II tr. CN) gắn liền với sự suy vong của Nhà nước thành bang Hy Lạp cổ đại.

Có thể thấy những tư tưởng này đã có mầm mống ở nhiều nơi trên thế giới, cả phương Đông lẫn phương Tây.  Ở phương Tây Tư tưởng Nhà nước pháp quyền ở phương Tây cổ đại chủ yếu gắn liền với sự phát triển của nền dân chủ Hy Lạp và La Mã, có phần sâu sắc hơn vì được dựa trên cơ sở tư duy triết học. Các nhà tư tưởng chú ý tới tính tối cao của đạo luật và sự tổ chức hợp lý của bộ máy nhà nước. Họ cho rằng pháp luật là pháp luật tự nhiên, pháp luật xuất phát từ bản chất lý trí của con người 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và của thế giới xung quanh con người, pháp luật của Nhà nước phải đáp ứng yêu cầu của luật tự nhiên [29].

Trong thế kỷ thứ VI tr. CN, Xôlông (Solon, 638-559 tr. CN) khi chủ trương cải cách triệt để Nhà nước thành bang Hy Lạp đã cho rằng, quyền lực cần đặt ngang hàng với pháp luật và cả hai đều là phương tiện để đạt tới tự do và công bằng. Xôlông xác định sẽ "giải phóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp sức mạnh với pháp luật".

Giữa thế kỷ này, Pitago (580-500 tr. CN) đòi phải thực hiện mệnh lệnh của Nhà nước, tức là phải tuân thủ pháp luật. Pháp luật phải được đặt cao hơn các phong tục, tập quán truyền thống không thành văn. Cuối thế kỷ VI - đầu thế kỷ V tr.

CN, Hêracơlit (Heraclite, 530-470 tr. CN) hết sức coi trọng pháp luật và quan niệm rằng, pháp luật là phương thức để thực hiện cái phổ biến. Do đó, "nhân dân phải đấu tranh để bảo vệ pháp luật như bảo vệ chốn nương thân của mình". Thế kỷ V tr.

CN, Hêrôđôt (Herodote, 480-425 tr. CN) khi so sánh ba chính thể quân chủ, quý tộc và cộng hoà, đã gợi ý về một thể chế chính trị hỗn hợp giữa các giá trị của ba loại chính thể trên. Ông khẳng định, quyền lực trong xã hội là thuộc về dân, xã hội phải được quản lý theo nguyên tắc công bằng trước pháp luật. Đemôcơrít (Democrite, 460-370 tr.

CN) cho rằng Nhà nước và pháp luật là sản phẩm của cuộc đấu tranh lâu dài của con người nhằm liên kết với nhau thành cộng đồng. Nhà nước là sự thể hiện quyền lực chung của công dân. Tự do của công dân nằm trong sự tuân thủ pháp luật. Cuối thế kỷ V tr.

CN, khi nền dân chủ A-ten lâm vào khủng hoảng, Xôcơrat (Socrate, 469, 399 tr. CN) cho rằng dân chủ không thể tồn tại được vì thiếu pháp luật hay pháp luật bất lực thì công bằng và công lý sẽ bị vi phạm. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cuối thế kỷ V đầu thế kỷ IV tr. CN, Platôn (Platon, 427 - 347 tr.

CN) xác định rằng, người cầm quyền phải gạt sang một bên ý chí cá nhân để tuân thủ và nhân danh ý chí của pháp luật. Platôn nhìn thấy “sự sụp đổ nhanh chóng của Nhà nước ở nơi nào mà pháp luật không được đề cao và nằm dưới quyền lực của một ai đó. Còn ở nơi nào pháp luật đứng trên các nhà cầm quyền và các nhà cầm quyền chỉ là nô lệ của pháp luật, thì tôi thấy ở đó có sự cứu thoát Nhà nước và những lợi ích mà chỉ có Thượng đế mới có thể tặng cho các Nhà nước''. Arixtot (384 - 322 TCN) - nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời cổ đại cho rằng pháp luật cần thống trị trên tất cả.

Theo ông thì yếu tố cấu thành cơ bản của phẩm chất chính trị trong luật pháp là sự phù hợp của tính đúng đắn về chính trị của nó với tính pháp quyền; không thể có pháp luật nếu như việc cầm quyền không tuân theo pháp luật, chà đạp lên pháp luật, mưu toan thống trị bằng bạo lực. Pôlybi (Polybe, 201-120 tr. CN) là người La Mã đầu tiên nêu lên những tư tưởng quan trọng về Nhà nước pháp quyền. Theo ông, ''không phải lý trí mà kinh nghiệm đã dạy chúng ta rằng hình thức chính phủ hoàn hảo nhất là hình thức được tạo nên từ ba chính thể quân chủ, quý tộc và cộng hoà".

Trong đó cơ quan chấp chính tối cao thuộc về vua, nguyên lão viện (nghị viện) thuộc về quý tộc và các cơ quan dân biểu (hội đồng) thuộc về nhân dân (chủ nô). Phân bố và giám sát quyền lực hợp lý, chặt chẽ là hai yếu tố cơ bản bảo đảm một Nhà nước vững mạnh và phát triển quốc gia La Mã thành một đế quốc hùng mạnh. Xixêrôn (Ceceron, 106 - 43 tr. CN) cho rằng, Nhà nước là ''một cộng đồng pháp lý''.

Nhà nước là của chung nhân dân và là trật tự chung. ''Nhân dân không phải là một tập hợp bất kỳ, mà là một tập hợp liên kết với nhau bằng sự thoả thuận về pháp luật và bằng tính cộng đồng của các lợi ích 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhà nước chỉ có ở nơi nào không có bạo lực và chuyên quyền. Sự cần thiết của Nhà nước bắt nguồn từ bản chất trốn chạy sự cô đơn và khao khát đời sống cộng đồng của con người.

Công bằng là mệnh lệnh từ lý trí của con người mà Nhà nước phải tuân theo. Pháp luật là ''lẽ phải chính trực phù hợp với bản chất có trong tất cả mọi sinh vật''. Pháp luật là công pháp giữ vai trò điều chỉnh các mối quan hệ xã hội. ''Phục tùng pháp luật là bắt buộc đối với tất cả mọi người”.

Xixêrôn đã xác định được pháp quyền tự nhiên, nhưng pháp quyền đó vẫn còn ''treo lơ lửng trong không khí'' và chưa tìm thấy điểm tựa trong hiện thực. Như vậy có thể thấy, ngay từ thời cổ đại đã có những tư tưởng đề cao vấn đề dân chủ như một hình thức Nhà nước. Theo đó, Nhà nước chỉ là sự thể hiện quyền lợi chung của công dân và lấy việc phục vụ con người cá nhân và xã hội làm mục đích. ý tưởng về sự kết hợp giữa Nhà nước và pháp luật là cách tốt nhất để khách quan hoá Nhà nước, hạn chế ý muốn chủ quan của nhà cầm quyền.

Nhà nước tuân theo pháp luật là tuân theo ý chí chung của xã hội. Xuất hiện yêu cầu về Nhà nước pháp quyền nhằm bảo đảm sự phát triển của kinh tế - xã hội, vừa bảo đảm sự tồn tại của bản thân Nhà nước. Bên cạnh đó, quyền lực Nhà nước dù của vua, của quý tộc hay của dân đều thông qua các cá nhân cầm quyền và có xu hướng bị lạm dụng. Quyền lực Nhà nước luôn luôn cũng có xu hướng bành trướng và hạn chế quyền tự do của con người.

Để khắc phục tình trạng này cần phân biệt quyền lực Nhà nước thành các quyền khác nhau theo chức năng, nhiệm vụ của nó. Cùng với tư tưởng quản lý xã hội bằng pháp luật, tư tưởng phân chia, kiểm soát quyền lực trong một Nhà nước đã phôi thai. Như vậy, tư tưởng Nhà nước pháp quyền thời cổ đại nhằm chống lại sự chuyên quyền, độc đoán, vô chính phủ, đấu tranh xác lập và phát triển nền dân chủ. Theo các nhà triết học phương Tây, pháp luật không chỉ là công cụ cai trị của Nhà nước mà còn là phương thức điều chỉnh quan trọng nhất đối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] với các quan hệ xã hội, bản thân Nhà nước cũng phải phục tùng pháp luật.

 Ở phương Đông Trong xã hội chiếm hữu nô lệ ở Trung Quốc cổ đại diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt xung quanh vấn đề trị nước, an dân bằng cách thức nào, dùng pháp luật hay đạo đức, lễ nhạc. Nho giáo do Khổng Tử sáng lập lúc đầu chủ trương “nhân trị”, “lễ trị” hoàn toàn nhưng về sau đã phải tìm kiếm đến những yếu tố thích hợp của tư tưởng pháp trị. “Lễ trị” của Khổng Tử có tác dụng rất sâu sắc và bao quát, vừa là sự cụ thể hoá, vừa là công cụ, biện pháp để thực hiện đức trị và “chính danh” nhằm tạo ra một trật tự trong các quan hệ gia đình và xã hội. Theo Mạnh Tử, vua vâng mệnh trời để trị dân, nhưng mệnh trời phải hợp với lòng dân, vai trò chủ chốt là của dân và sự phụ thuộc của nhà cầm quyền vào nhân dân.

Tuân Tử đã kết hợp “lễ trị với luật” để trị nước. Có thể coi đây là chiếc cầu nối giữa tư tưởng nhân - lễ trị của Khổng - Mạnh và tư tưởng pháp trị sau này. Hàn Phi Tử đã phát triển tư tưởng pháp trị lên đến đỉnh cao, coi pháp luật là cơ sở duy nhất để quản lý xã hội, pháp luật phải thay đổi theo thời cuộc, “thời biến, pháp biến”. Nho giáo mà tiêu biểu là Khổng Tử cũng không phủ nhận hoàn toàn vai trò của pháp luật nhưng quan niệm và cách thức vận dụng pháp luật khác nhiều so với Hàn Phi Tử.

Cùng là dùng hình luật để cai trị nhưng Pháp gia khác với Nho gia. Pháp gia thì xem việc dùng hình phạt dù nặng hay nhẹ đều là việc hiển nhiên, còn Nho gia khi dùng đến hình phạt cho rằng đó là phương tiện mà không phải là mục đích. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.