Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC NGUYÊN TẮC LIÊN QUAN ĐẾN HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ 1. Khái quát về các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự 1. Khái niệm các nguyên tắc của tố tụng hình sự “Nguyên tắc” theo Từ điển Tiếng Việt là “Điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm” [50, tr. Như vậy, nguyên tắc được hiểu với nghĩa là tư tưởng chỉ đạo, qui tắc cơ bản của một hoạt động nào đó.
Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự để thực hiện được mục đích phát hiện nhanh chóng, kịp thời, xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân cần phải có những định hướng trong việc xây dựng và áp dụng pháp luật tố tụng hình sự. Những định hướng này thể hiện quan điểm, đường lối và chính sách hình sự của Nhà nước ta trong việc trong việc đấu tranh, xử lý tội phạm trong từng giai đoạn của quá trình giải quyết vụ án và được gọi là nguyên tắc của Luật tố tụng hình sự Các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự là những phương châm, định hướng chi phối toàn bộ hay một số giai đoạn quan trọng của tố tụng hình sự trong quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật tố tụng hình sự. Những nguyên tắc này thể hiện chính sách hình sự, quan điểm giải quyết vụ án hình sự của Đảng và Nhà nước ta đảm bảo mọi tội phạm đều được phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Vì vậy, trong quá trình xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật để giải quyết vụ án hình sự những nguyên tắc cơ bản của LTTHS cần được quán triệt và thực hiện nghiêm chỉnh.
Các nghiên cứu hiện nay ở nước ta khi đưa ra khái niệm về nguyên tắc của luật TTHS khá thống nhất, theo đó: các nguyên tắc của luật TTHS là 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những phương châm, định hướng, quan điểm chi phối toàn bộ hay một số giai đoạn của hoạt động TTHS trong quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật tố tụng hình sự [28, tr. Đặc điểm các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự Giáo trình luật TTHS Việt Nam của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng luật TTHS tồn tại hệ thống các nguyên tắc chứ không phải là những nguyên tắc rời rạc và có những đặc điểm sau: a. Các nguyên tắc của luật TTHS là những tư tưởng, định hướng của hoạt động TTHS thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với quá trình giải quyết vụ án là dân chủ, kỷ cương và theo định hướng XHCN; b. Các nguyên tắc cơ bản của luật TTHS chi phối toàn bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hoặc chi phối một số giai đoạn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự; c.
Các nguyên tắc của luật TTHS được ghi nhận trong các văn bản pháp luật của Nhà nước như Hiến pháp, Bộ luật TTHS…; Các nguyên tắc của luật TTHS có tính ổn định cao, bởi lẽ nó phản ánh những nguyên lý cơ bản nhất trong quá trình giải quyết vụ án hình sự [28, tr. Chúng tôi đồng ý với quan niệm này, đồng thời bổ sung và phân tích thêm về các nguyên tắc của luật TTHS: Thứ nhất, các nguyên tắc của luật TTHS là nhưng tư tưởng mang tính xuất phát điểm, có tính chủ đạo định hướng cho toàn bộ hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật TTHS trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Nguyên tắc của luật TTHS được hình thành từ những đòi hỏi của đời sống xã hội, từ thực tiễn đấu tranh phòng ngừa và xử lý tội phạm được nhà làm luật ghi nhận dưới các hình thức văn bản pháp luật. Như vậy nguyên tắc này nó chi phối từ khi hình thành ý thức pháp luật TTHS đến khi xây dựng các dự án pháp luật TTHS, và thảo luận thông qua.
Toàn bộ các điều khoản phải chi tiết, cụ thể hoá các tư tưởng quan điểm chỉ đạo đó. Do đó, các quy phạm, chế định cụ thể 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của luật TTHS đều phải được xây dựng trên cơ sở và nhằm thực hiện các nguyên tắc cơ bản của luật TTHS. Hay nói một cách khác nguyên tắc cơ bản của luật TTHS là cơ sở pháp lý quan trọng để hoạt động xây dựng pháp luật TTHS đi đúng hướng đạt được mục đích đề ra trong từng giai đoạn, thời kỳ. Trong hoạt động áp dụng pháp luật TTHS đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng khi “vật chất hoá” các quy phạm pháp luật TTHS vào đời sống thực tế, tức là mô hình hoá các yêu cầu khách quan thành những hành vi thực tế của các chủ thể pháp luật TTHS một mặt cần phải dựa trên cơ sở thực tế, mặt khác cần phải dựa trên cơ sở pháp luật mà cái quan trọng nhất của pháp luật TTHS là những nguyên tắc cơ bản, có nghĩa rằng cần phải cân nhắc đến sự phù hợp của các nguyên tắc cơ bản.
Đặc biệt trong trường hợp luật TTHS quy định các phương án hành vi khác nhau có thể áp dụng cho một trường hợp cụ thể thì lựa chọn phương án hành vi này hay phương án hành vi khác phải đảm bảo là chúng không được trái với nguyên tắc cơ bản đã được ghi nhận trong luật TTHS. Với sự xuất hiện các nguyên tắc cơ bản thì quá trình xây dựng pháp luật và thực thi pháp luật được vận hành một cách chính xác, thống nhất và toàn diện. Thứ hai, các nguyên tắc của luật TTHS chi phối toàn bộ quá trình TTHS hoặc một số giai đoạn trong quá trình giải quyết vụ án. Nguyên tắc của luật TTHS phải chi phối toàn bộ các giai đoạn TTHS từ khởi tố vụ án hình sự, điều tra truy tố, xét xử đến thi hành án hình sự hoặc là một số giai đoạn TTHS quan trọng.
Đa số các tác giả đều bằng lòng với quan điểm này và họ cho rằng nếu như nó chi phối chỉ ở một thời điểm nhất định trong một giai đoạn thì đó không phải là nguyên tắc của luật TTHS. Có tác giả còn cho rằng “Đặc điểm này cho phép chúng ta phân biệt một cách rõ ràng các nguyên tắc cơ bản với nguyên tắc khác của luật TTHS” [28, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba, các nguyên tắc của luật TTHS quyết định sự tồn tại và phát triển của luật TTHS. Chúng ta biết rằng linh hồn của một ngành luật đó chính là tập hợp các nguyên tắc cơ bản của ngành luật đó, theo GS.TSKH Đào trí Úc thì các nguyên tắc của luật TTHS là sự trung chuyển giữa chính sách pháp luật TTHS và các qui phạm pháp luật TTHS.
Do vậy, nếu thiếu đi các nguyên tắc thì ngành luật đó chỉ là tổng thể các quy phạm giản đơn không theo một trình tự logic, thậm chí chúng còn mâu thuẫn chồng chéo lên nhau làm cho khó thực hiện dẫn đến vi phạm pháp luật là tất yếu, vậy thì chỗ đứng của ngành luật đó trong hệ thống pháp luật liệu có tồn tại không. Ngược lại nếu các tư tưởng đó được nhận thức quán triệt trong toàn ngành luật hơn nữa đó là những tư tưởng quan điểm tiến bộ hoàn thiện, thấm nhuần dân chủ công bằng thì đương nhiên ngành luật đó sẽ có vị trí vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Nguyên tắc cơ bản càng tiến bộ bao nhiêu thì giá trị của ngành luật đó càng cao bấy nhiêu. Thứ tư, các nguyên tắc của luật TTHS là yếu tố cấu thành là nên bản chất của luật TTHS.
Bản chất là tổng hợp tất cả những mặt, những mối liên hệ tất yếu, tương đối ổn định bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật đó. Với tư cách là một ngành luật trong hệ thống pháp luật, luật TTHS cũng thể hiện bản chất của mình trên hai phương diện là tính xã hội và tính giai cấp. Nhưng cái sắc thái biểu hiện này không như các ngành luật khác bởi bản chất của luật TTHS không giống với bản chất của các ngành luật khác. Trong khi các nguyên tắc của luật TTHS chứa đựng các quan điểm, tư tưởng định hướng cho toàn bộ ngành luật TTHS.
Tập hợp tất cả các nguyên tắc cấu thành lên bản chất của luật TTHS. Nếu thiếu một trong các nguyên tắc thì lập tức hoạt động TTHS bị “méo mó” đi, không theo một trình tự thủ tục hoặc mục đích nhiệm vụ của ngành luật đố không thể đạt được. Vì nó là yếu tố cấu thành lên bản chất của luật TTHS nên nó thể hiện bản chất của luật 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bản chất của một ngành luật nó được thể hiện qua từng quy phạm chế định cụ thể nhưng được thể hiện tập trung nhất tại các nguyên tắc cơ bản.
Thứ năm, các nguyên tắc của luật TTHS Việt Nam được ghi nhận và thể hiện qua các quy định pháp luật TTHS. Nếu như các đặc điểm nêu trên, thể hiện nội dung của các nguyên tắc của luật TTHS thì đặc điểm này thể hiện hình thức của nguyên tắc đó. Những phương châm, định hướng nhà nước là nguyên tắc của luật TTHS phải được thể hiện ở những qui phạm pháp luật TTHS nên khi xem xét một nguyên tắc nào đó có phải là nguyên tắc của luật TTHS hay không trước tiên cần phải xem xét xem nó có được quy định trong luật TTHS hay không?. Nếu như nó không được quy định trong luật thì cho dù nguyên tắc đó có quan trọng đến đâu chăng nữa thì đó không phải là nguyên tắc cơ bản.
Đặc điểm này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính pháp chế, dân chủ, tiến bộ, công minh của nhà nước. Chỉ những nguyên tắc nào được nhà lập pháp thừa nhận và ghi nhận chính thức trong đạo luật TTHS thì buộc phải vận dụng một cách bắt buộc trong giải quyết vụ án hình sự. Phân loại các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự Luật TTHS không phải chỉ tồn tại có một nguyên tắc mà là một hệ thống các nguyên tắc. Mỗi một nguyên tắc chứa đựng các cách thức và mức độ chi phối khác nhau đến các giai đoạn TTHS.
Do vậy để nắm chắc hiểu sâu nội dung của từng nguyên tắc cũng như để thấy được tầm quan trọng cuả nó trong TTHS thì cần thiết phải phân loại chúng, có như vậy thì việc vận dụng mới khách quan toàn diện đem lại hiệu quả cho hoạt động tố tụng.