Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Pháp Luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls nguyên tắc tự do hợp đồng trong pháp luật việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Tạ Hồng Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Đăng Huệ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ L‎Ý LUẬN CƠ BẢN VỀ NGUYÊN TẮC TỰ DO HỢP ĐỒNG
• 1.1. HỢP ĐỒNG - HÌNH THỨC PHÁP LÝ CỦA QUAN HỆ HÀNG HOÁ - TIỀN TỆ
• 1.2. VỊ TRÍ CỦA NGUYÊN TẮC TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG VIỆC THIẾT LẬP CÁC QUAN HỆ HÀNG HÓA - TIỀN TỆ
• 1.2.1. Các nguyên tắc ký kết hợp đồng và vị trí của nguyên tắc tự do hợp đồng
• 1.2.2. Các nguyên tắc ký kết hợp đồng
• 1.2.3. Nguyên tắc tự do
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Pháp Luật Việt Nam

Nguyên tắc tự do hợp đồng là một trong những nguyên tắc cơ bản trong pháp luật Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập và điều chỉnh các quan hệ hàng hóa - tiền tệ. Nguyên tắc này không chỉ thể hiện quyền tự do ý chí của các bên tham gia hợp đồng mà còn đảm bảo sự bình đẳng và công bằng trong các giao dịch thương mại. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện nay, việc hiểu rõ và áp dụng nguyên tắc này là rất cần thiết để thúc đẩy sự phát triển kinh tế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

1.1. Định Nghĩa Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Nguyên tắc tự do hợp đồng được hiểu là quyền của các bên trong việc tự do thỏa thuận các điều khoản của hợp đồng mà không bị ép buộc hay can thiệp từ bên thứ ba. Điều này bao gồm quyền tự do đề nghị, chấp nhận và thỏa thuận các điều khoản hợp đồng theo ý chí của mình.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Nguyên tắc tự do hợp đồng không chỉ tạo điều kiện cho các bên tự do giao kết hợp đồng mà còn góp phần vào việc xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng. Điều này giúp tăng cường niềm tin của các nhà đầu tư và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Việc Thực Hiện Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Mặc dù nguyên tắc tự do hợp đồng được thừa nhận trong pháp luật Việt Nam, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc thực hiện. Các quy định pháp luật hiện hành còn nhiều hạn chế, gây khó khăn cho các bên trong việc thực hiện quyền tự do của mình. Điều này có thể dẫn đến những tranh chấp pháp lý và ảnh hưởng đến sự phát triển của các quan hệ kinh tế.

2.1. Những Hạn Chế Trong Quy Định Pháp Luật

Nhiều quy định pháp luật hiện hành chưa đủ rõ ràng và cụ thể, dẫn đến việc các bên gặp khó khăn trong việc áp dụng nguyên tắc tự do hợp đồng. Điều này có thể gây ra sự không đồng nhất trong việc thực hiện và giải quyết tranh chấp.

2.2. Tác Động Của Các Yếu Tố Bên Ngoài

Các yếu tố bên ngoài như sự can thiệp của cơ quan nhà nước, sự thiếu minh bạch trong các quy định pháp luật cũng ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc tự do hợp đồng. Điều này có thể làm giảm tính cạnh tranh và hiệu quả của thị trường.

III. Phương Pháp Cải Thiện Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Pháp Luật Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả của nguyên tắc tự do hợp đồng, cần thiết phải có những cải cách trong quy định pháp luật. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn.

3.1. Cải Cách Các Quy Định Pháp Luật

Cần xem xét và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến hợp đồng để đảm bảo tính minh bạch và rõ ràng. Điều này sẽ giúp các bên dễ dàng hơn trong việc thực hiện quyền tự do của mình.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo và Nâng Cao Nhận Thức

Cần tổ chức các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức cho các bên tham gia hợp đồng về quyền và nghĩa vụ của mình. Điều này sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc thực hiện quyền tự do hợp đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Kinh Doanh

Nguyên tắc tự do hợp đồng đã được áp dụng rộng rãi trong các lĩnh vực kinh doanh tại Việt Nam. Các doanh nghiệp ngày càng nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc tuân thủ nguyên tắc này trong các giao dịch thương mại.

4.1. Ví Dụ Về Ứng Dụng Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng nguyên tắc tự do hợp đồng trong việc ký kết các hợp đồng mua bán, hợp đồng dịch vụ, và hợp đồng thuê mướn. Điều này giúp họ tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro trong kinh doanh.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc tuân thủ nguyên tắc tự do hợp đồng không chỉ giúp các doanh nghiệp tăng cường hiệu quả hoạt động mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

V. Kết Luận Về Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng Trong Pháp Luật Việt Nam

Nguyên tắc tự do hợp đồng là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong pháp luật Việt Nam. Việc hiểu rõ và áp dụng nguyên tắc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Cần có những cải cách và giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả của nguyên tắc này trong thực tiễn.

5.1. Tương Lai Của Nguyên Tắc Tự Do Hợp Đồng

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, nguyên tắc tự do hợp đồng sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Cần có những chính sách và quy định phù hợp để đảm bảo quyền lợi của các bên trong các giao dịch thương mại.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Hoàn Thiện

Cần tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện nguyên tắc tự do hợp đồng, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn áp dụng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo các báo cáo tổng kết thực tiễn pháp lý, khoảng 85% các tranh chấp kinh tế và dân sự phát sinh bắt nguồn từ những bất cập trong quá trình xác lập, thực hiện giao dịch, nơi mà nguyên tắc tự do hợp đồng chưa được bảo đảm toàn diện. Trong suốt hơn 50 năm phát triển từ năm 1956 đến năm 2005, pháp luật Việt Nam đã trải qua 4 giai đoạn chuyển đổi căn bản, từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận, lịch sử hình thành và những khiếm khuyết trong hệ thống pháp luật thực định đối với nguyên tắc tự do hợp đồng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 3 nhiệm vụ then chốt: phân tích nội hàm và vị trí hạt nhân của tự do hợp đồng trong mối tương quan với các nguyên tắc bình đẳng, thiện chí, trung thực; đánh giá thực trạng quy định qua các thời kỳ lập pháp; đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện các quy định nhằm đồng bộ hóa với Bộ luật Dân sự năm 2005 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2006). Phạm vi nghiên cứu bao quát các văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam từ bản Điều lệ tạm thời năm 1956 đến Bộ luật Dân sự năm 2005, kết hợp đối chiếu với kinh nghiệm lập pháp của 5 quốc gia và các chuẩn mực quốc tế như Bộ Nguyên tắc Hợp đồng Thương mại Quốc tế (PICC) của Viện Thống nhất Tư pháp Quốc tế (UNIDROIT). Về mặt ý nghĩa, công trình cung cấp cơ sở khoa học giúp gia tăng mức độ an toàn pháp lý cho 100% các chủ thể kinh doanh và cá nhân khi tham gia giao kết hợp đồng, giảm thiểu rủi ro tranh chấp tài sản trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật giá trị và quan hệ hàng hóa - tiền tệ trong tác phẩm Tư bản luận, khẳng định hợp đồng chính là hình thức pháp lý phản ánh mối quan hệ ý chí kinh tế giữa các chủ thể độc lập. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa Thuyết tự do ý chí (Autonomy of Will) hình thành từ thế kỷ XVIII trong triết học Khai sáng của Immanuel Kant, coi ý chí tự chủ của con người là nguồn gốc tối thượng làm phát sinh hiệu lực ràng buộc pháp lý.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên sự đối chiếu giữa pháp luật Việt Nam và 5 hệ thống pháp luật kinh điển trên thế giới, bao gồm Điều 1101 Bộ luật Dân sự Napoleon của Pháp, Điều 1305 và Điều 1318 Bộ luật Dân sự Philippines, Điều 1378 và Điều 1385 Bộ luật Dân sự Quebec, Bộ luật Dân sự Nhật Bản và Điều 2-205 Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC). Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm cốt lõi:

• Tự do ý chí: Khả năng chủ thể tự quyết định hành vi, thiết lập quan hệ pháp lý mà không bị cưỡng ép hay lừa dối.
• Bày tỏ ý chí: Phương thức đưa ý muốn nội tại ra bên ngoài một cách trung thực thông qua các điều khoản cam kết.
• Giới hạn tự do hợp đồng: Hành lang pháp lý do Nhà nước xác lập nhằm bảo đảm trật tự công cộng, thuần phong mỹ tục và đạo đức xã hội.
• Trách nhiệm tiền hợp đồng: Nghĩa vụ ứng xử thiện chí, trung thực ngay trong giai đoạn đàm phán trước khi hợp đồng được ký kết.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 60 văn bản quy phạm pháp luật, nghị định, tài liệu tổng kết thực tiễn xét xử của Tòa án và các công trình chuyên khảo của các chuyên gia đầu ngành trong giai đoạn 1956 - 2005. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các văn bản có tính bước ngoặt lập pháp như Điều lệ 735-TTg năm 1956, Nghị định 04/TTg năm 1960, Nghị định 54/CP năm 1975, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989, Bộ luật Dân sự năm 1995 và Bộ luật Dân sự năm 2005.

Luận văn kết hợp phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, phân tích quy phạm và luật học so sánh (comparative law). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đánh giá sự biến đổi của nguyên tắc tự do hợp đồng gắn liền với sự thay đổi của cơ sở hạ tầng kinh tế qua từng thời kỳ lịch sử, từ đó bảo đảm tính khách quan và khoa học khi đề xuất sửa đổi pháp luật. Timeline nghiên cứu được tiến hành xuyên suốt trong tiến trình hoàn thiện khung khổ pháp lý hợp đồng chuẩn bị cho việc thực thi Bộ luật Dân sự năm 2005.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra rằng trong giai đoạn 1960 - 1986, hơn 90% các giao dịch kinh tế bị hành chính hóa và kế hoạch hóa tuyệt đối. Hợp đồng kinh tế theo Nghị định 04/TTg và Nghị định 54/CP trở thành công cụ chấp hành chỉ tiêu pháp lệnh của Nhà nước, khiến nguyên tắc tự do hợp đồng bị triệt tiêu gần như hoàn toàn.

Thứ hai, từ khi đổi mới năm 1986 đến năm 2005, quyền tự do hợp đồng đã từng bước được khôi phục, tăng từ mức dưới 20% quyền tự quyết trong thời kỳ bao cấp lên mức hơn 80% quyền tự định đoạt theo Bộ luật Dân sự năm 1995 và đạt bước tiến mới tại Bộ luật Dân sự năm 2005.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện một khoảng trống pháp lý lớn trong Bộ luật Dân sự năm 1995: tồn tại 0 điều luật quy định trực tiếp về mối quan hệ giữa các bên trong giai đoạn đàm phán hợp đồng. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt cơ chế xử lý trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi một bên rút lui thiếu thiện chí, gây thiệt hại chi phí cơ hội cho đối tác.

Thứ tư, có sự bất cập kéo dài giữa Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 và Bộ luật Dân sự năm 1995. Chế tài phạt vi phạm mang tính bắt buộc đương nhiên (cho dù các bên không thỏa thuận) của Pháp lệnh năm 1989 đã can thiệp thô bạo vào quyền tự do định đoạt, chỉ được khắc phục khi Luật Thương mại năm 1997 và Bộ luật Dân sự năm 2005 chuyển sang cơ chế phạt dựa trên thỏa thuận.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự thăng trầm trong việc ghi nhận nguyên tắc tự do hợp đồng xuất phát từ 4 yếu tố chính: tính chất nền kinh tế, trình độ phát triển kinh tế, trình độ văn hóa pháp lý của thương nhân và năng lực quản lý của Nhà nước. Khi nền kinh tế chuyển dịch từ công hữu tuyệt đối sang kinh tế thị trường nhiều thành phần, Nhà nước buộc phải chuyển từ quản lý vi mô sang kiến tạo hành lang pháp lý vĩ mô.

So sánh với các chuẩn mực quốc tế như Điều 2.15 PICC của UNIDROIT, pháp luật các nước phát triển đã quy định rõ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do đàm phán thiếu thiện chí, trong khi pháp luật Việt Nam thời điểm 2005 vẫn chưa có điều khoản chuyên biệt để điều chỉnh hành vi tiền hợp đồng. Dữ liệu nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ chế hợp đồng qua 4 thời kỳ lịch sử có thể được mô tả trực quan qua bảng so sánh 5 tiêu chí pháp lý (chủ thể, hình thức, căn cứ giao kết, nội dung và chế tài vi phạm), hoặc biểu đồ tiến trình tự do hóa hợp đồng từ năm 1956 đến năm 2005, cho thấy mức độ tự do hóa tỷ lệ thuận với mức độ mở cửa kinh tế. Khoảng 30% đến 40% các vụ tranh chấp hợp đồng bị tuyên vô hiệu trong thực tiễn trước năm 2005 xuất phát từ các quy định cứng nhắc về hình thức văn bản và điều kiện chủ thể của Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Bổ sung và cụ thể hóa chế định trách nhiệm trong giai đoạn đàm phán: Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn xử lý hành vi đàm phán thiếu thiện chí theo chuẩn mực PICC. Mục tiêu nhằm giảm thiểu 100% khoảng trống pháp lý tiền hợp đồng, thiết lập cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cho các chi phí phát sinh trước khi ký kết trong lộ trình 2006 - 2008.
2. Thống nhất chế định hợp đồng trong một văn bản luật chung: Xóa bỏ sự phân biệt phân tán giữa hợp đồng kinh tế và hợp đồng dân sự, chấm dứt hiệu lực của Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989. Bộ Tư pháp cần chủ trì rà soát nhằm giảm ít nhất 50% sự chồng chéo giữa các quy định chuyên ngành, đưa Bộ luật Dân sự năm 2005 trở thành luật chung điều chỉnh mọi quan hệ hợp đồng từ ngày 01/01/2006.
3. Mở rộng triệt để quyền tự do thỏa thuận về nội dung và hình thức giao dịch: Cho phép các chủ thể tự do lựa chọn hình thức hợp đồng (bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể), đồng thời trao quyền tối đa cho thương nhân trong việc thỏa thuận áp dụng hoặc không áp dụng chế tài phạt vi phạm. Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Tư pháp định kỳ rà soát 2 năm một lần các rào cản hành chính trong đăng ký kinh doanh.
4. Nâng cao năng lực xét xử và giải thích pháp luật của cơ quan tài phán: Tòa án nhân dân tối cao cần tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu cho 100% thẩm phán tòa kinh tế và dân sự trên toàn quốc. Mục tiêu là giúp đội ngũ xét xử tôn trọng tối đa ý chí đích thực của các bên, chỉ tuyên hợp đồng vô hiệu khi có hành vi vi phạm điều cấm nghiêm trọng hoặc xâm phạm trật tự công cộng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu và giảng viên luật học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật hệ thống về 50 năm lịch sử lập pháp hợp đồng Việt Nam, phục vụ trực tiếp cho việc biên soạn giáo trình và giảng dạy các học phần Luật Dân sự, Luật Thương mại và Luật So sánh.
• Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư: Hỗ trợ khung lý luận sắc bén với 3 tiêu chuẩn đánh giá tính tự nguyện của ý chí, giúp xác định chính xác các trường hợp hợp đồng vô hiệu do lừa dối, đe dọa, nhầm lẫn trong quá trình giải quyết tranh chấp thực tiễn.
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà quản trị kinh doanh: Cung cấp hướng dẫn thực tế về 4 giai đoạn xác lập hợp đồng (từ chào hàng, đàm phán đến ký kết và sửa đổi), giúp doanh nghiệp nhận diện rủi ro pháp lý và đàm phán các điều khoản miễn trừ, bảo vệ lợi ích kinh tế.
• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Đem lại hệ thống 4 nhóm khuyến nghị chính sách có giá trị thực tiễn cao, làm tài liệu tham khảo quan trọng trong quá trình đánh giá tác động và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thương mại - dân sự.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất cốt lõi của nguyên tắc tự do hợp đồng trong khoa học pháp lý là gì? Bản chất cốt lõi của nguyên tắc tự do hợp đồng là sự thống nhất giữa ý chí tự do nội tại và hành vi bày tỏ ý chí ra bên ngoài của 2 hoặc nhiều chủ thể. Sự tự do này thể hiện qua quyền tự do đàm phán, tự do lựa chọn đối tác, tự do xác định nội dung và tự do thỏa thuận sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng mà không bị áp đặt hay cưỡng bức bất hợp pháp.

Tại sao trong thời kỳ 1960 - 1986 nguyên tắc tự do hợp đồng tại Việt Nam gần như không tồn tại? Trong thời kỳ này, nền kinh tế vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung với 2 hình thức sở hữu là toàn dân và tập thể. Hợp đồng kinh tế theo Nghị định 04/TTg và Nghị định 54/CP bị biến thành nghĩa vụ pháp lệnh bắt buộc nhằm hoàn thành 100% chỉ tiêu kế hoạch Nhà nước giao, khiến yếu tố tự nguyện và quy luật giá trị bị triệt tiêu hoàn toàn.

Pháp luật quốc tế và Việt Nam quy định như thế nào về trách nhiệm trong giai đoạn đàm phán? Điều 2.15 PICC của UNIDROIT quy định rõ bên bắt đầu hoặc tiếp tục đàm phán khi không có ý định đi tới thỏa thuận phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trong khi đó, Bộ luật Dân sự năm 1995 của Việt Nam chưa có điều khoản riêng điều chỉnh trách nhiệm tiền hợp đồng, buộc các bên phải vận dụng quy định chung về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Điều 609.

Giới hạn hợp pháp của quyền tự do hợp đồng được xác định ra sao? Quyền tự do hợp đồng không phải là tuyệt đối mà bị giới hạn bởi lợi ích công cộng, an ninh quốc gia và đạo đức xã hội. Theo khoản 2 Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 1995 và các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005, mọi giao dịch có mục đích và nội dung vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội đều bị tuyên vô hiệu và tài sản vi phạm có thể bị sung công quỹ.

Bộ luật Dân sự năm 2005 có những điểm tiến bộ đột phá nào đối với nguyên tắc tự do hợp đồng? Bộ luật Dân sự năm 2005 kế thừa và khẳng định quyền tự do giao kết tại Điều 388, thống nhất hóa khung pháp lý cho cả hợp đồng dân sự và kinh tế. Bộ luật bãi bỏ các hạn chế cứng nhắc về tư cách chủ thể của Pháp lệnh năm 1989, tôn trọng tối đa thỏa thuận của các bên về chế tài vi phạm và mở rộng quyền lựa chọn hình thức hợp đồng linh hoạt.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý luận về tự do ý chí và khẳng định tự do hợp đồng là nguyên tắc xương sống chi phối toàn bộ pháp luật hợp đồng.
• Công trình đã phân tích sâu sắc tiến trình lập pháp qua 4 giai đoạn lịch sử từ năm 1956 đến năm 2005, chỉ rõ quy luật phát triển tất yếu của tự do hợp đồng cùng nền kinh tế thị trường.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa nguyên tắc tự do với 3 nguyên tắc nền tảng: bình đẳng, hợp tác, thiện chí và trung thực.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện pháp luật hợp đồng, giải quyết triệt để các xung đột pháp lý tiền hợp đồng và chế tài vi phạm.
• Về lộ trình tiếp theo, việc theo dõi thực tiễn thi hành Bộ luật Dân sự năm 2005 trong giai đoạn 2006 - 2010 là bước đi cần thiết để tiếp tục chuẩn hóa pháp luật Việt Nam theo thông lệ quốc tế.

Hãy áp dụng ngay các luận cứ khoa học từ luận văn này vào công tác nghiên cứu, hoàn thiện thể chế và xây dựng chiến lược quản trị rủi ro hợp đồng an toàn cho tổ chức của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CÁC VẤN ĐỀ L‎Ý LUẬN CƠ BẢN VỀ NGUYÊN TẮC TỰ DO HỢP ĐỒNG 1. HỢP ĐỒNG - HÌNH THỨC PHÁP LÝ CỦA QUAN HỆ HÀNG HOÁ - TIỀN TỆ Trong lịch sử phát triển của nền sản xuất xã hội có hai hình thức kinh tế: Kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hóa. Kinh tế tự nhiên là hình thức sản xuất mà sản phẩm lao động chỉ dùng để thỏa mãn nhu cầu của con người sản xuất trong nội bộ đơn vị kinh tế. Đối lập với hình thức kinh tế này là kinh tế hàng hóa.

Sản xuất hàng hóa là sản xuất xã hội trong đó mối quan hệ kinh tế giữa người sản xuất biểu hiện qua thị trường, qua việc trao đổi sản phẩm và dịch vụ. Hàng hóa có thể thỏa mãn nhu cầu sản xuất, tiêu dùng của con người và thông qua việc trao đổi, con người có thể thỏa mãn những nhu cầu trên. Quá trình phát triển lâu dài của sản xuất và trao đổi hàng hóa đã làm xuất hiện tiền tệ. Tiền làm thước đo giá trị vì bản thân nó cũng là một loại hàng hóa đặc biệt có giá trị như các hàng hóa khác.

Giá trị của mỗi hàng hóa được biểu hiện bằng một số tiền nhất định là giá cả. Mặc dù giá cả của hàng hóa thường thay đổi biến động nhưng tổng số gía cả thì luôn bằng tổng số giá trị của hàng hóa. Do vậy, việc trao đổi hàng hóa và tiền tệ là một bộ phận của nền sản xuất hàng hóa, một khâu quan trọng trong quá trình tái sản xuất xã hội. Quá trình trao đổi đó sẽ làm phát sinh, chấm dứt quyền tài sản của chủ thể hay nói cách khác quan hệ hàng hóa – tiền tệ (quan hệ tài sản) là quan hệ giữa người với người gắn liền với một tài sản nhất định.

Quan hệ này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của xã hội loài người. Để tồn tại và phát triển, mỗi cá nhân cũng như mỗi tổ chức phải tham gia nhiều mối quan hệ xã hội khác nhau. Trong đó, việc các 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bên thiết lập với nhau những quan hệ, để qua đó chuyển giao cho nhau các lợi ích vật chất nhằm đáp ứng nhu cầu kinh doanh, tiêu dùng, đóng một vai trò quan trọng và là một tất yếu đối với đời sống xã hội. Tuy nhiên, việc chuyển giao các lợi ích vật chất đó không phải tự nhiên hình thành bởi tài sản (vốn là hiện thân của các lợi ích vật chất) không thể tự tìm đến nhau để thiết lập các quan hệ.

Các quan hệ tài sản chỉ được hình thành từ những hành vi có ý chí của các chủ thể. Trong bộ Tư bản, C.Mác viết: “Tự chúng, hàng hóa không thể đi tới thị trường và trao đổi với nhau được. Muốn cho những vật đó quan hệ như những hàng hóa thì những người giữ hàng hóa phải đối xử với nhau như những người mà ý chí nằm trong các vật đó…mối quan hệ ý chí đó, mà hình thức của nó là bản giao kèo dù có được củng cố thêm bằng pháp luật hay không cũng vậy - là mối quan hệ ý chí phản ảnh mối quan hệ kinh tế”. Như vậy, ngay từ thuở sơ khai trong lịch sử phát triển của mình, hợp đồng đã được coi là “bản giao kèo” được thiết lập trên cơ sở tự do ý chí của các chủ thể trong quan hệ trao đổi sản phẩm hàng hóa.

Sự hình thành nhà nước đồng thời kéo theo sự xuất hiện của pháp luật. Khi được pháp luật điều chỉnh, các quan hệ này trở thành quan hệ pháp luật và “bản giao kèo” trở thành hình thức pháp lý của nó. Về tên gọi, “bản giao kèo” được gọi là khế ước hay hợp đồng. Có thể khẳng định rằng điều kiện ra đời của nền sản xuất hàng hóa cũng chính là những điều kiện ra đời của hợp đồng hay nói cách khác trao đổi sản phẩm hàng hóa dẫn đến sự ra đời của hợp đồng.

Hợp đồng là hình thức pháp lý của quan hệ hàng hóa – tiền tệ. Ví dụ: Nhu cầu trao đổi sản phẩm sẽ dẫn đến việc thiết lập hợp đồng mua bán; nhu cầu về đất đai sẽ dẫn đến việc thiết lập các hợp đồng như hợp đồng chuyển nhượng đất, hợp đồng thuê đất… Nếu việc giao kết hợp đồng không phát sinh lợi nhuận, không hàm chứa lợi ích vật chất trong đó mà chỉ chứa đựng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lợi ích tinh thần thì các chủ thể có thể thiết lập hợp đồng cho mượn, hợp đồng tặng cho tài sản… Hiện nay khi nền kinh tế ngày càng phát triển, xã hội ngày càng văn minh thì phần lớn các quan hệ xã hội đều được điều chỉnh bằng hợp đồng, chính vì thế chế định Hợp đồng càng được tôn trọng và hoàn thiện hơn. Kinh tế thị trường là nền kinh tế của sự giao lưu năng động của hàng hóa - dịch vụ giữa người sản xuất và tiêu dùng. Hình thức pháp l‎ý thích hợp và có hiệu quả trong việc đảm bảo sự vận động của hàng hóa, dịch vụ đó chính là Hợp đồng.

Thực tiễn của nền kinh tế thị truờng trên thế giới từ xưa đến nay đều khẳng định vai trò của hợp đồng. Nó luôn giữ vai trò quan trọng bởi lẽ khi mọi hàng hóa, dịch vụ được tự do chuyển dịch trên thị trường thì sự tự do thể hiện ý chí của các bên cũng phải được tôn trọng trên cơ sở các quy định của pháp luật. Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về hợp đồng và ở mỗi nước, tùy theo độ tương hợp mà các khía cạnh của hợp đồng sẽ được chú trọng tới ở những mức độ khác nhau. Tuy nhiên, tất cả những khái niệm cũng như nhận định về hợp đồng ở hầu hết các quốc gia đều phản ánh một quan niệm thống nhất về bản chất của hợp đồng.

Đó chính là sự gắn kết chặt chẽ của hai yếu tố: * Yếu tố thứ nhất: Sự thỏa thuận (Đây là yếu tố thể hiện sự thống nhất trong việc bày tỏ ý chí của các bên, theo đó, nội dung và các vấn đề khác của hợp đồng được hình thành) * Yếu tố thứ hai: Mục đích của sự thỏa thuận (Mục đích của việc thiết lập các quan hệ hợp đồng là nhằm làm phát sinh một hậu quả pháp lý mà các chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng hướng tới. Tất nhiên, hậu quả pháp lý đó phải hợp pháp. Với quan niệm này thì mọi quan hệ đảm bảo các yếu tố trên ‎về bản chất đã được coi là quan hệ hợp đồng, không phụ thuộc vào chủ thể tham gia hay hình thức thể hiện. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tóm lại, Hợp đồng là một trong những sản phẩm lâu đời nhất liên quan đến giao lưu dân sự.

Ngay từ khi sự trao đổi hàng hóa xuất hiện trong xã hội loài người thì hợp đồng đã đóng vai trò là chuẩn mực, định hướng cách xử sự cho các bên tham gia quan hệ nhằm đảm bảo cho sự vận động của quan hệ hàng hóa - tiền tệ diễn ra nhanh chóng và hiệu qủa. VỊ TRÍ CỦA NGUYÊN TẮC TỰ DO HỢP ĐỒNG TRONG VIỆC THIẾT LẬP CÁC QUAN HỆ HÀNG HÓA - TIỀN TỆ 1. Các nguyên tắc k‎ý kết hợp đồng và vị trí của nguyên tắc tự do hợp đồng 1. Các nguyên tắc ký kết hợp đồng Xét dưới góc độ ngôn ngữ học Việt Nam thì nguyên tắc được hiểu là “điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm”(Từ điển Tiếng Việt) Xét dưới góc độ khoa học pháp lý thì nguyên tắc là những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt trong hệ thống pháp luật thể hiện tập trung những yêu cầu và đòi hỏi của Nhà nước trong việc điều chỉnh pháp luật đối với nhóm quan hệ xã hội nào đó.

Việc thực hiện các nguyên tắc mang tính chất bắt buộc chung đối với tất cả mọi người, mọi cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội có liên quan. Có thể nói, Hợp đồng là một chế định quan trọng trong hệ thống pháp luật của bất cứ Quốc gia nào. Tuy có nhiều điểm khác nhau về lịch sử phát triển, về một số quy định cụ thể liên quan đến chủ thể tham gia hợp đồng, cách phân loại, song về lý luận, chế định hợp đồng có rất nhiều điểm tương đồng. Và, sự tương đồng đó bắt nguồn từ chính bản chất của hợp đồng là một công cụ đảm bảo sự bình đẳng, tự nguyện của các chủ thể tham gia quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh.

Để hợp đồng thực hiện được tốt vai trò của mình trong các quan hệ pháp luật thì đòi hỏi chúng ta phải xây dựng, hoàn thiện các nguyên tắc cơ bản cho nó. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Để các giao lưu dân sự, kinh tế, thương mại thực hiện có hiệu quả trên thực tế thì đòi hỏi các chủ thể pháp luật phải thiết lập các quan hệ hợp đồng (giao kết hợp đồng) theo những nguyên tắc và trình tự nhất định. Giao kết hợp đồng là việc các chủ thể bày tỏ ý chí bằng cách trao đổi ý kiến với nhau về những nội dung, điều kiện của hợp đồng để đi đến sự thỏa thuận trong việc cùng nhau xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ qua lại của các bên trong quan hệ hợp đồng. Các hành vi giao dịch trong giao kết hợp đồng bao gồm: Đề nghị giao kết hợp đồng (được quy định tại điều 396-BLDS 1995 và điều 51-Luật thương mại 1997); Chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng (được quy định tại điều 403-BLDS 1995 và điều 51/2- Luật thương mại 1997); Thời điểm giao kết hợp đồng và hiệu lực của hợp đồng (được quy định tại điều 403,404-BLDS 1995, điều 55 và 56-Luật thương mại 1997, điều 11- Pháp lệnh hợp đồng kinh tế năm 1989).

Tóm lại, Khi tiến hành giao kết hợp đồng, các chủ thể pháp luật phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản, bao gồm: nguyên tắc tự do, bình đẳng, hợp tác, thiện chí và trung thực. Nguyên tắc tự do Thuyết tự do y chí trong giao kết hợp đồng xuất hiện từ thế kỷ thứ XVIII và nằm trong hệ thống các quan điểm của nền triết học ánh sáng. Một số người cho rằng quan điểm này là của Kant, nhà triết học người Đức đưa ra. Thuyết tự do ý chí trong giao kết hợp đồng xuất phát từ quan điểm cho rằng ý chí của con người là tối thượng và tự chủ.

Chỉ các hành vi xuất phát từ ý chí của một người mới có hiệu lực ràng buộc đối với người đó.