lời mở đầu đã quy định: "Trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không xâm phạm lẫn nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng có lợi, cùng tồn tại hòa bình" [4]. Nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia được thể chế hóa rất rõ ràng trong pháp luật Việt Nam. Nguyên tắc cũng được cụ thể hóa trong các văn bản luật, và các văn bản hướng dẫn thi hành luật. Điều 14, Hiến pháp 1992 quy định: 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện chính sách hòa bình, hữu nghị, mở rộng giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị và xã hội khác nhau, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và các bên cùng có lợi; tăng cường tình đoàn kết hữu nghị và quan hệ hợp tác với các nước xã hội chủ nghĩa và các nước láng giềng; tích cực ủng hộ và góp phần vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội [47].
Nội dung nguyên tắc Tôn trọng chủ quyền quốc gia từ chỗ buổi đầu tồn tại dưới dạng tập quán quốc tế, ngày nay đã trở thành nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế hiện đại, là luật của luật, không chỉ đơn thuần được thừa nhận rộng rãi mà còn được ghi nhận, khẳng định trong nhiều văn bản quốc tế đa phương, song phương toàn cầu cũng như khu vực, các văn bản pháp luật của quốc gia. Nội dung nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia được quy định rất rõ trong Điều 2, Hiến chương Liên hợp quốc và các văn bản pháp lý quốc tế khác, trong các điều ước quốc tế song phương và đa phương và được cụ thể hóa trong luật của các quốc gia. Chủ quyền quốc gia gồm hai nội dung là quyền tối cao của quốc gia trong phạm vi lãnh thổ của mình và quyền độc lập của quốc gia trong quan hệ quốc tế. Trong phạm vi lãnh thổ của mình quốc gia có quyền tối cao về lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Mọi vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của quốc gia phải do quốc gia quyết định, các quốc gia khác cũng như các tổ chức quốc tế khác không có quyền can thiệp, mọi tổ chức, cá nhân trên lãnh thổ của quốc gia phải tuân thủ pháp luật của quốc gia nếu điều ước mà quốc gia ký kết hoặc tham gia không có quy định khác. Trong quan hệ quốc tế, quyền độc lập của quốc gia thể hiện ở chỗ quốc gia có quyền tự quyết mọi vấn đề đối nội và đối ngoại của mình, các 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quốc gia khác không có quyền can thiệp hoặc áp đặt, không có một thế lực nào cơ quan nào đứng trên quốc gia, có quyền đặt ra pháp luật và bắt quốc gia phải thực hiện. Hai nội dung của chủ quyền quốc gia gắn bó chặt chẽ, tác động qua lại với nhau. Nếu không có quyền lực tối cao trong phạm vi lãnh thổ của mình thì quốc gia không thể độc lập trong quan hệ quốc tế và ngược lại.
Cơ sở của việc tôn trọng chủ quyền quốc gia là các quốc gia bình đẳng về chủ quyền. Bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia là nền tảng của quan hệ quốc tế hiện đại, trật tự quốc tế chỉ có thể được duy trì nếu các quyền bình đẳng của các quốc gia tham gia trật tự đó được hoàn toàn đảm bảo. Do vậy, khoản 1, Điều 2 Hiến chương Liên hợp quốc quy định: "Tổ chức Liên hợp quốc dựa trên nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa tất cả các nước thành viên" [29]. Nội dung này cũng được ghi nhận trong điều lệ của các tổ chức thuộc hệ thống của Liên hợp quốc, tuyệt đại đa số các tổ chức quốc tế phổ cập và tổ chức khu vực, trong nhiều điều ước quốc tế song phương và đa phương và trong nhiều văn bản quốc tế quan trọng khác.
* Bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia bao gồm các nội dung sau: - Các quốc gia bình đẳng về mặt pháp lý. Các quốc gia trên thế giới là những chủ thể độc lập và có quyền tham gia hoặc không tham gia các tổ chức quốc tế. Trong các tổ chức quốc tế và hội nghị quốc tế lá phiếu của các quốc gia là như nhau không phân biệt lớn, nhỏ, giàu, nghèo. - Mỗi quốc gia có chủ quyền hoàn toàn và đầy đủ.
Mỗi quốc gia có quyền tài phán tối cao hoàn toàn và đầy đủ trong phạm vi lãnh thổ của mình và dân cư mang quốc tịch quốc gia đó. - Mỗi quốc gia có nghĩa vụ tôn trọng quyền năng chủ thể của các quốc gia khác. Các quốc gia bình đẳng về chủ quyền nên có nghĩa vụ tôn trọng quyền năng chủ thể của quốc gia khác. Các quốc gia không được phép can thiệp vào các quyết định và công việc nội bội của bất kỳ quốc gia nào.
25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Sự toàn vẹn lãnh thổ và tính độc lập về chính trị là bất di bất dịch. Không một quốc gia nào trên thế giới được áp đặt ý chí của mình hay can thiệp vào chế độ chính trị, hoặc sử dụng bất cứ hình thức nào xâm lấn lãnh thổ quốc gia khác. - Mỗi quốc gia có quyền tự do lựa chọn và phát triển chế độ chính trị, xã hội, kinh tế và văn hóa của mình. Các quốc gia trên thế giới được toàn quyền lựa chọn chế độ chính trị của nước mình, phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa hay xã hội chủ nghĩa, toàn quyền lựa chọn đường lối phát triển kinh tế và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
- Mỗi quốc gia có nghĩa vụ thực hiện đầy đủ và tận tâm các nghĩa vụ quốc tế của mình và tồn tại hòa bình cùng các quốc gia khác. Ngoài việc phát triển đất nước các quốc gia còn có những mối quan tâm, giải quyết vấn đề chung như: môi trường, khí hậu, dịch bệnh, các thảm họa khủng bố. Do vậy, các quốc gia trên thế giới cần chung tay hợp tác tận tâm thực hiện các nghĩa vụ quốc tế để thế giới phát triển bền vững. * Các nội dung cụ thể của nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia - Tôn trọng chủ quyền quốc gia trước hết là tôn trọng quyền lực tối cao của quốc gia trong phạm vi lãnh thổ và quyền độc lập của quốc gia trong quan hệ quốc tế.
Khoản 7, Điều 2 của Hiến chương Liên hợp quốc đã quy định: "Tổ chức Liên hợp quốc không có quyền can thiệp vào công việc thực chất thuộc thẩm quyền nội bộ của bất kỳ quốc gia nào" [29]. Điều này cũng được quy định trong nhiều văn bản pháp lý quốc tế khác, các điều ước quốc tế song phương và đa phương. Do vậy, không một quốc gia nào trên thế giới được can thiệp vào các quyết sách, quyền tài phán của các quốc gia trong phạm vi lãnh thổ quốc gia đó, không được dùng bất cứ hình thức nào để xâm phạm độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của một quốc gia có chủ quyền. Mọi sự can thiệp của các quốc gia khác và tổ chức quốc tế dưới bất cứ hình thức nào vào quốc gia bất kỳ là vi phạm nghiêm trọng luật quốc tế.
26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tôn trọng chủ quyền quốc gia là nghĩa vụ bắt buộc và vô điều kiện đối với các quốc gia trên thế giới. Điều đó có nghĩa là việc tôn trọng chủ quyền của quốc gia không phụ thuộc vào sự công nhận lẫn nhau hay tồn tại quan hệ bình thường giữa các quốc gia với nhau, bởi vì chủ quyền là thuộc tính chính trị pháp lý của quốc gia, các quốc gia đương nhiên là chủ thể bình đẳng trong quan hệ quốc tế. Do vậy, việc tôn trọng chủ quyền quốc gia là đương nhiên, không phụ thuộc vào các yếu tố khác. - Tôn trọng chủ quyền quốc gia cũng có nghĩa là tôn trọng quyền của mỗi quốc gia tự lựa chọn cho mình chế độ kinh tế, chính trị và xã hội.
Mỗi quốc gia có quyền lựa chọn con đường phát triển của đất nước mình như chế độ chính trị, con đường phát triển kinh tế, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này được quy định rất rõ ràng trong Hiến chương Liên hợp quốc và nhiều văn bản quốc tế quan trọng như Tuyên bố về trao trả độc lập cho các nước và dân tộc thuộc địa năm 1960, hai công ước về quyền dân sự chính trị, quyền kinh tế, xã hội văn hóa năm 1966, Tuyên bố các nguyên tắc của Luật quốc tế năm 1970. Trong Hiến chương Liên hợp quốc các quốc gia đã cam kết theo đuổi mục đích: "phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền và dân tộc tự quyết" [29]. Mục đích này được cụ thể hóa trong nhiều điều khoản của hiến chương và Tuyên bố Liên hợp quốc năm 1970 về các nguyên tắc cơ bản của Luật quốc tế khẳng định: "Việc thiết lập một nhà nước độc lập có chủ quyền hay tự do gia nhập vào nhà nước độc lập khác hoặc liên kết với các quốc gia đó, cũng như việc thiết lập bất cứ chế độ chính trị nào do nhân dân tự do quyết định là các hình thức thể hiện quyền dân tộc tự quyết" [35].
Như vậy, các quốc gia khác không có quyền phản đối hay bác bỏ sự lựa chọn đó. Việc gây sức ép hay can thiệp nhằm bắt quốc gia từ bỏ chế độ chính trị, kinh tế, xã hội mà quốc gia đó đã lựa chọn là việc làm phi pháp, vi phạm chủ quyền quốc gia và vi phạm pháp luật quốc tế. - Tôn trọng chủ quyền quốc gia còn có nghĩa là tôn trọng sự thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, nói cách khác không một quốc gia nào 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong cộng đồng quốc tế được phép dùng bất cứ biện pháp nào để xâm lấn lãnh thổ quốc gia khác. Mọi hành vi trưng dụng lãnh thổ quốc gia cho các mục đích quân sự khi chưa có sự đồng ý của quốc gia là hành vi vi phạm luật quốc tế, vi phạm chủ quyền quốc gia một cách nghiêm trọng nhất.