Chương 1: MỘT VÀI NÉT KHÁI QUÁT VỀ VỊ TRÍ , VAI TRÒ, QUYỀN HẠN, TRÁCH NHIỆM CỦA THẨM PHÁN VÀ HỘI THẨM NHÂN DÂN 1. VỊ TRÍ, VAI TRÒ, QUYỀN HẠN VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA THẨM PHÁN. Thẩm phán dù ở quốc gia nào, châu lục nào và thuộc hệ thống pháp luật nào thì cũng đều có nhiệm vụ xét xử và làm việc trong một cơ quan nhà nƣớc có tên gọi là Toà án (đôi khi là giải quyết các công việc khác theo quy định của pháp luật mỗi nƣớc). Tuy nhiên, trên Thế Giới tuỳ thuộc vào từng hệ thống pháp luật mà cách thức chọn lựa Thẩm phán và nhiệm vụ, quyền hạn của các Thẩm phán đƣợc quy định không giống nhau.
Theo hệ thống pháp luật Common Law, nguồn để bổ nhiệm Thẩm phán chính là từ các vị luật sƣ danh tiếng và tài giỏi. Tiêu biểu cho hệ thống pháp luật này là Vƣơng quốc Anh và Hoa Kỳ. Tại hai quốc gia này, các vị Thẩm phán đều có xuất thân từ các luật sƣ tranh tụng hoặc luật sƣ tƣ vấn danh tiếng vì tâm lý chung đều chỉ ra nếu không có trình độ ngang bằng hoặc xuất sắc hơn các luật sƣ thì một Thẩm phán thật khó có thể đảm đƣơng vị trí trọng tài trong một phiên toà. Cũng theo hệ thống pháp luật này, khi tham gia xét xử, nhiệm vụ và quyền hạn của Thẩm phán có rất nhiều khác biệt.
Đơn cử nhƣ ở Anh, trong tố tụng nói chung và tố tụng hình sự nói riêng, Thẩm phán thể hiện vai trò thụ động hơn các luật sƣ. Theo pháp luật Anh, về nguyên tắc, việc tiến hành các thủ tục tố tụng là trách nhiệm của các bên (thông qua luật sƣ của mình). Vai trò chính của các Thẩm phán trong khi xét xử là đảm bảo sự tuân thủ của các thủ tục tố tụng, ở Anh có câu thành ngữ “Thẩm phán nào mở miệng nói thì không còn suy nghĩ đƣợc” [13, tr. Thậm chí vào năm 1955, tại Anh, Toà phúc thẩm đã gửi trả một vụ việc để xét xử lại với lý do duy nhất là Thẩm phán xử sơ thẩm vụ kiện đó đã hỏi quá nhiều, làm cho các bên không thể xuất trình đƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download8: add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Bích Diệp - Cao học Luật khóa 10 chứng cứ tốt nhất [13, tr.
Câu thành ngữ trên, nếu ở các nƣớc theo hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, có lẽ cần đƣợc phát biểu là “Thẩm phán nào không mở miệng nói thì không xét xử đƣợc” và đối với nhiều luật gia trên Thế Giới, vụ việc bị cấp phúc thẩm huỷ vào năm 1955 ở Anh là một điều lạ lùng trong lịch sử tƣ pháp. Vƣơng quốc Anh là quê hƣơng của mô hình đối tụng và Hoa Kỳ chính là nơi hệ tố tụng tranh tụng đƣợc hoàn thiện, phát triển rực rỡ và phiên toà trong hệ tố tụng tranh tụng chính là minh chứng rõ nét nhất cho sự khác biệt trong quyền hạn của Thẩm phán tại các nƣớc theo hệ thống pháp luật Common Law với các nƣớc theo truyền thống pháp luật Civil Law. Theo quy định của hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, khi xét xử Thẩm phán không đƣợc nghiên cứu hồ sơ từ trƣớc, không có bất kỳ thông tin nào về vụ án và tại phiên toà, với vai trò trọng tài, quyền hạn của các Thẩm phán sẽ chỉ đƣợc phát huy khi Bồi thẩm đoàn đƣa ra phán quyết bị cáo là ngƣời có tội. Bởi theo quy định của pháp luật, Thẩm phán có nghĩa vụ xác định tội danh cũng nhƣ mức hình phạt đƣợc áp dụng đối với bị cáo.
Tại phiên toà hình sự theo hình thức tố tụng tranh tụng của các nƣớc thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, không có sự liên hệ, ràng buộc giữa Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà và các bị cáo trong một vụ án hình sự. Bởi lẽ, Thẩm phán không tham gia xét hỏi bị cáo và càng không có nhiệm vụ chứng minh tội phạm nhƣ một tầng nấc cao hơn của hoạt động điều tra. Và với vị trí, vai trò nhƣ thế, Thẩm phán chỉ phải chịu trách nhiệm trong phạm vi và quyền hạn do luật định, cụ thể họ phải chịu trách nhiệm về những phán quyết của mình đối với việc xác định tội danh và mức hình phạt đƣợc áp dụng đối với các bị cáo. Còn tại một số quốc gia theo hệ thống pháp luật Civil Law, thì ứng viên Thẩm phán thông thƣờng là các giáo sƣ luật hoặc thƣ ký Toà án hoặc những LUAN VAN CHAT LUONG download9: add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Bích Diệp - Cao học Luật khóa 10 chức danh khác đang công tác tại Toà án nhƣng đều phải có một điểm chung là đƣợc đào tạo một cách bàn bản và có chuyên môn về luật.
Và ngƣời ta gọi pháp luật của hệ thống Châu Âu lục địa là pháp luật hàn lâm, các luật gia của hệ thống pháp luật này là các luật gia “sách vở”. Không giống nhƣ ở các nƣớc theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, nơi mà các Thẩm phán đều trƣởng thành từ việc áp dụng thực tiễn pháp luật, ở các nƣớc theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, thông thƣờng nguồn bổ nhiệm Thẩm phán đều từ các trung tâm đào tạo về chức danh tƣ pháp của quốc gia. Đơn cử nhƣ tại Nhật Bản, nguồn bổ nhiệm Thẩm phán thông thƣờng có 3 cách: một là bổ nhiệm Thẩm phán trong số các Thẩm phán cấp dƣới hoặc trong số các luật sƣ, trong số các công tố viên, giáo sƣ đại học luật hoặc thậm chí những ngƣời khác có hiểu biết rộng về pháp luật và có kinh nghiệm. Thông thƣờng, ở nhiều quốc gia, việc bổ nhiệm Thẩm phán đƣợc tiến hành trên cơ sở chọn lựa của Hội đồng tuyển chọn sau khi nhận đƣợc đề cử của các cán bộ trong ngành thông qua việc tổ chức lấy phiếu tín nhiệm.
Nhƣng tại nhiều quốc gia Châu Âu và các quốc gia đang phát triển ở Châu Á, châu Phi và khu vực Nam Mỹ, ứng cử viên Thẩm phán phải vƣợt qua một kỳ thi đầy cạnh tranh. Ví dụ, tại Nhật Bản - một quốc gia phát triển thuộc diện hàng đầu trong khu vực, để trở thành Thẩm phán thí sinh phải trải qua kỳ thi pháp luật quốc gia để vào học tại Viện nghiên cứu và đào tạo pháp luật thuộc Toà án Tối cao, kỳ thi này bao gồm có 3 bƣớc và đƣợc đánh giá là một trong những kỳ thi khó khăn nhất ở Nhật Bản. Điều này có thể đƣợc minh chứng qua các thông số sau đây, vào những năm 60-80 của thế kỷ trƣớc, hàng năm, ở Nhật Bản có khoảng 25.000 thí sinh tham dự kỳ thi quốc gia này nhƣng chỉ có khoảng 500 ngƣời thi đỗ (tỷ lệ khoảng 2%) và vào cuối thập kỷ 90, tuy con số thí sinh tham dự ngày càng tăng nhƣng mỗi năm số thí sinh thi đỗ cũng chỉ dừng lại ở mức khoảng hơn 700 thí sinh [13, tr. Nhƣng điều đáng nói ở đây là nếu đã vƣợt qua đƣợc kỳ thi này, học viên LUAN VAN CHAT LUONG download10: add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Bích Diệp - Cao học Luật khóa 10 sẽ đƣợc Chính phủ cấp lƣơng trong thời gian 2 năm học và khi ra trƣờng họ sẽ thực sự là những vị quan toà công minh và tài giỏi, đem lại niềm tin cho nhân dân vào pháp luật và công lý.
Và cái khó của nghề Thẩm phán ở Nhật Bản là sau khi đƣợc đào tạo một cách bài bản và nghiêm túc ở Viện nghiên cứu và đào tạo pháp luật, một học viên phải trả qua 10 năm làm Thẩm phán tập sự trƣớc khi đƣợc bổ nhiệm chính thức. Nhƣ vậy, có thể thấy rất rõ mức độ khó khăn và sự danh giá của nghề Thẩm phán ở một trong những nƣớc có nền kinh tế phát triển vào bậc nhất trên Thế Giới và đƣơng nhiên không ai có thể đặt ra nghi vấn xung quanh vấn đề trình độ của các “luật gia quyền lực” nhƣ cách mà các luật sƣ ở Nhật Bản gọi Thẩm phán và các Công tố viên. Ở một số nƣớc theo hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa - nơi áp dụng hình thức tố tụng thẩm vấn, khi xét xử một vụ án hình sự, thông thƣờng không có sự tách bạch giữa quyền hạn và trách nhiệm của Thẩm phán và các Bồi thẩm viên (Hội thẩm nhân dân) vì họ cùng xác định bị cáo có tội hay không có tội cũng nhƣ xác định tội danh và mức hình phạt đƣợc áp dụng đối với bị cáo. Theo hệ thống pháp luật Civil Law, Thẩm phán đóng vai trò quyết định trong quá trình xét xử, Thẩm phán có trong tay toàn bộ tài liệu về quá trình điều tra, là ngƣời đặt câu hỏi cho những ngƣời tham gia phiên toà.
Vị trí của luật sƣ gỡ tội rất lu mờ. Luật sƣ chỉ đƣợc phát biểu khi Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà cho phép. Thậm chí ở một số nƣớc theo hệ thống này, Thẩm phán còn làm nhiệm vụ điều tra, hoặc đánh giá sự cần thiết đƣa vụ án ra xét xử. Hiện nay, ở một số nƣớc đang trong thời kỳ quá độ hoặc đang tiếp thu những hạt nhân hợp lý của hệ tranh tụng, về quyền hạn và nhiệm vụ của Thẩm phán tuy cũng đã có sự tách bạch so với Bồi thẩm đoàn (về việc phán quyết bị cáo có tội hay không có tội và xác định tội danh cũng nhƣ mức hình phạt áp dụng đối với bị cáo) nhƣng đâu đó vẫn có sự khác biệt, ví dụ có nơi Thẩm phán trƣớc khi xét xử vẫn đƣợc nghiên cứu hồ sơ hay nhƣ ở Nhật Bản trƣớc khi mở phiên toà, LUAN VAN CHAT LUONG download11: add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sỹ Vũ Thị Bích Diệp - Cao học Luật khóa 10 Thẩm phán phải đƣợc đọc bản cáo trạng và tại phiên toà Công tố viên phải chuyển hồ sơ cho Thẩm phán - Chủ toạ phiên toà nghiên cứu và xem xét.
Nhƣ vậy, điểm khác biệt lớn nhất giữa hình thức tố tụng thẩm vấn truyền thống và hình thức tố tụng tranh tụng là tại phiên toà hình sự, trong khi tố tụng tranh tụng coi Thẩm phán nhƣ một vị trọng tài thì tố tụng thẩm vấn cổ điển coi Thẩm phán nhƣ một điều tra viên cấp cao với nhiệm vụ chủ yếu là làm rõ hành vi phạm tội của bị cáo và các tình tiết có liên quan để từ đó đƣa ra phán quyết cuối cùng. Với quy định nhƣ vậy, Thẩm phán sẽ phải chịu trách nhiệm về toàn bộ hành vi của mình từ việc phán quyết bị cáo có tội hay không có tội đến việc xác định tội danh và mức hình phạt đƣợc áp dụng đối với bị cáo.