Chương 1 VÀI NÉT TỔNG QUAN VỀ QUY CHẾ ROME NĂM 1998 “VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ” 1. Sự ra đời của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế” Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra từ năm 1914 đến năm 1918, là một trong những cuộc chiến tranh quyết liệt, quy mô to lớn trong lịch sử nhân loại, về quy mô và sự khốc liệt của nó chỉ đứng sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, rất nhiều tầng lớp ngƣời Châu Âu nhận thức đƣợc kết quả mà chủ nghĩa dân tộc cực đoan mang lại nên họ đã bắt đầu định hƣớng theo một tinh thần mới đó là tinh thần chủ nghĩa quốc tế và xu hƣớng hòa bình chủ nghĩa, nhân đạo chủ nghĩa. Điều này có thể đƣợc coi là một khởi nguồn cho việc hình thành một cơ quan xét xử tội phạm quốc tế.
Và sự ra đời của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế” đƣợc hình thành qua các dấu mốc lịch sử sau: 1. Trước Chiến tranh thế giới thứ hai Sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, ngày 28/6/1919, các nƣớc thắng trận đã họp Hội nghị Véc-xây và ký với Đức một bản Hiệp ƣớc hòa bình, trong đó có quy định về việc lập một cơ quan xét xử tội phạm quốc tế để truy tố hoàng đế Đức và những tên tội phạm chiến tranh khác. Để chuẩn bị cho việc truy tố, một Ủy ban đƣợc thành lập với nhiệm vụ đƣợc xác định trách nhiệm hình sự của các tội phạm chiến tranh.000 ngƣời đã đƣợc liệt kê ra để điều tra và truy tố. Ủy ban này đã tuyên bố: tất cả những ngƣời thuộc phe thua trận cho dù giữ chức vụ cao, đã thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật và tập quán chiến tranh đều phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Điều 228 Hiệp ƣớc Véc-xây cũng yêu cầu Chính phủ Đức phải trao tất cả 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các cá nhân đã vi phạm pháp luật và tập quán chiến tranh cho các nƣớc đồng minh thắng trận. Tuy nhiên vì một số lý do chính trị, việc truy cứu những tội phạm này đã không diễn ra. Hoàng đế Kaiser Wihemlm không bị đƣa ra xét xử vì chính quyền Hà Lan đã cho ông ta cƣ trú chính trị và từ chối dẫn đỗ.000 ngƣời đã bị tình nghi thì chỉ có 22 ngƣời bị Tòa án tối cao Đức truy tố và trên thực tế cũng chỉ có 12 ngƣời bị kết tội. Thất vọng vì kết cục này, một thành viên trong Ủy ban đã đề nghị: “Trong tƣơng lai gần, cần phải có sự trừng phạt thích đáng cho những hành vi vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế”.
Các nƣớc đồng minh thắng trận cũng tìm cách đƣa quan chức Thổ Nhĩ Kỳ ra xét xử về tội diệt chủng đối với ngƣời Ác-mê-ni-a (gần 600.000 nạn nhân) song không thành công. Mặc dù, các nƣớc này đã ký Hiệp ƣớc Sèvre với Thổ Nhĩ Kỳ ngày 10/8/1920, quy định việc dẫn độ những kẻ phạm tội thảm sát trong thời kỳ chiến tranh nhƣng nó đã không đƣợc phê chuẩn và năm 1923, đã bị thay thế bằng Hiệp ƣớc Lausanne với tuyên bố ân xá cho tất cả những tên tội phạm nói trên [1, tr. Trong thời kỳ Hội quốc liên, việc thành lập ICC cũng đƣợc một số quốc gia đề cập đến song nó không đƣợc quan tâm thích đáng. Năm 1926, Hội luật hình sự quốc tế (AIDP) đƣợc sự hỗ trợ của Hội luật quốc tế (ILA) đã phác thảo một dự án về ICC.
Tuy nhiên, dự án này không nhận đƣợc sự ủng hộ nào về mặt chính trị và do vậy, không đƣợc thực hiện. Năm 1931, Nhật xâm lƣợc Mãn-châu-lý; năm 1934, Mussolini tấn công Ethiopia và năm 1935 vua Nam Tƣ Alexander bị ám sát. Trƣớc tình hình này, ngày 16/9/1937, Hội quốc liên đã thông qua công ƣớc chống và trừng trị các tội khủng bố, trong đó Phần 2 của Công ƣớc đã đề cập đến việc thành lập một ICC để xét xử những kẻ có hành vi khủng bố. Tuy nhiên, do phải tập trung đối phó với cuộc chiến tranh xâm lƣợc của Đức quốc xã và chế độ phát xít, cho nên ICC chống khủng bố đã không đƣợc thành lập và Công ƣớc chỉ đƣợc một quốc gia duy nhất (Ấn Độ) phê chuẩn [1, tr.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai Hậu quả thảm khốc của Chiến tranh thế giới thứ hai đã khiến cho cộng đồng quốc tế quan tâm hơn đến việc áp dụng các biện pháp để giảm bớt tác động của chiến tranh, trong đó có cả vấn đề thành lập Tòa án quốc tế để trừng trị những tội phạm quốc tế nguy hiểm. Bốn quốc gia thắng trận (Mỹ, Pháp, Anh và Liên Xô) đã thiết lập hai Tòa án quân sự quốc tế ở Nuremberg và Tokyo để truy tố những tên tội phạm sừng sỏ nhất trong phe liên minh Đức, Ý, Nhật. Tòa án Nuremberg đƣợc thành lập theo Hiệp ƣớc Luân Đôn ký ngày 08/8/1945 với 19 nƣớc gia nhập, còn Tòa án Tokyo đƣợc thành lập ngày 16/11/1946.
Lần đầu tiên trong lịch sử những tội danh nhƣ “chống nhân loại”, “chống hòa bình” và “tội phạm chiến tranh” đã đƣợc dùng để truy tố các cá nhân đối với những hành vi vi phạm các chuẩn mực chung của đạo đức và luật quốc tế. Một số nguyên tắc về trách nhiệm cá nhân nảy sinh từ các phiên tòa Nuremberg sau này đƣợc liệt kê trong Tuyên bố năm 1950 về các nguyên tắc luật quốc tế đƣợc thừa nhận của Liên hợp quốc liên quan đến Hiến chƣơng Nuremberg và phán quyết của Tòa. Sự ra đời của hai Tòa án Nuremberg và Tokyo đƣợc coi nhƣ một mô hình thực tế cho việc xây dựng một ICC thƣờng trực. Những lời chỉ trích về tính chất một chiều của hai Tòa án này – chỉ truy tố những kẻ phạm tội của bên thua trận hay cái gọi là “công lý của kẻ chiến thắng” đã góp phần định hƣớng rõ hơn ý tƣởng về một ICC thƣờng trực thực sự công bằng, khách quan và hiệu quả cũng nhƣ sự cần thiết phải thành lập Tòa án này [1, tr.
Năm 1948, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Công ƣớc về tội diệt chủng. Ngoài việc định nghĩa tội diệt chủng, Công ƣớc này còn quy định bất kỳ ngƣời nào thực hiện tội diệt chủng sẽ bị xét xử tại Tòa án quốc gia nơi xảy ra tội phạm hoặc bằng “một Tòa án hình sự quốc tế có thẩm quyền đã đƣợc các nƣớc thành viên tham gia Công ƣớc chấp nhận”. Mặc dù Công ƣớc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm 1948 không thành lập Tòa án hình sự quốc tế nhƣng nó đã đƣa ra khái niệm đầu tiên về địa vị pháp lý của Tòa án này, định hình thêm mô hình về Tòa án hình sự quốc tế trong tƣơng lai [1, tr. Trƣớc đó, năm 1947, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã yêu cầu Ủy ban lập pháp quốc tế xây dựng Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại và soạn thảo một quy chế để thành lập Tòa án hình sự quốc tế với tƣ cách nhƣ một cơ quan thi hành án.
Khi Ủy ban lập pháp quốc tế bắt đầu xúc tiến việc soạn thảo thì cũng là lúc thế giới phải đối mặt với Chiến tranh lạnh. Sau nhiều lần thảo luận, Ủy ban lập pháp quốc tế đã đƣa ra Dự thảo Quy chế Tòa án hình sự quốc tế lần đầu tiên vào năm 1951 và lần thứ hai vào năm 1953. Tuy nhiên, do các nƣớc không đƣa ra đƣợc quan điểm chung về “định nghĩa tội xâm lƣợc” nên Dự thảo này đã không đƣợc xem xét, cũng nhƣ Dự thảo Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại. Năm 1957, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã quyết định đình chỉ xem xét vấn đề thành lập Tòa án hình sự quốc tế.
Phải đến năm 1974, Đại hội đồng Liên hợp quốc mới thông qua “định nghĩa tội xâm lƣợc”. Định nghĩa này mô tả các hành vi xâm lƣợc nhƣng rất mơ hồ trong việc xác định hành vi nào là tội phạm. Theo đúng trình tự thì việc thông qua “định nghĩa tội xâm lƣợc” coi nhƣ đã gạt bỏ mọi trở ngại trong việc soạn thảo Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại và việc xây dựng một Tòa án hình sự quốc tế. Tuy nhiên, mãi đến năm 1978, Đại hội đồng Liên hợp quốc mới đƣa vấn đề này ra xem xét lại.
Tiến trình chậm chạp này thực chất là do còn nhiều bất đồng về quan điểm giữa các quốc gia và các nhà lãnh đạo trên thế giới, đặc biệt là do hậu quả của Chiến tranh lạnh kéo dài trong suốt thời kỳ này [1, tr. Cũng phải kể đến dƣ luận thế giới về tội ác chiến tranh ở Việt Nam và tội ác diệt chủng ở Campuchia đã diễn ra trong hai thập kỷ 60 và 70 của thế kỷ XX. Những tội ác chiến tranh man rợ mà Đế quốc Mỹ gây ra ở Việt Nam 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã khiến cộng đồng quốc tế hết sức phẫn nộ. Russel, nhà bác học ngƣời Anh đã lập ra một Tòa án xét xử tội ác chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam.
Mặc dù không mang tính pháp lý bắt buộc nhƣng Tòa án Russel cũng là một bƣớc tiến theo hƣớng thành lập Tòa án hình sự quốc tế, đòi hỏi phải trừng trị nghiêm khắc tội ác chiến tranh xâm lƣợc. Năm 1979, ngay sau khi thoát khỏi chế độ Khơme đỏ, Nhà nƣớc Campuchia cũng đã thành lập Tòa án xét xử Pôn-pốt, Iêng-xa-ri về tội ác diệt chủng. Những tòa án này thực sự có ý nghĩa lớn trong việc đặt ra vấn đề trách nhiệm hình sự đối với những cá nhân phạm các tội ác quốc tế nghiêm trọng [1, tr. Năm 1989, tại phiên họp đặc biệt của Đại hội đồng Liên hợp quốc về buôn lậu ma túy quốc tế, Trinidad & Tobago đã đề nghị Liên hợp quốc thành lập một Tòa án quốc tế để xét xử những tên tội phạm buôn bán ma túy.
Do một số quốc gia phản đối nên đề xuất đó không đƣợc chấp thuận, song nó cũng làm dấy lên mối quan tâm của cộng đồng quốc tế đối với việc thành lập một Tòa án quốc tế thƣờng trực, đƣa vấn đề này trở lại Chƣơng trình nghị sự của Liên hợp quốc. Đại hội đồng Liên hợp quốc đã giao cho Ủy ban lập pháp quốc tế nghiên cứu vấn đề này.