Nguyên Tắc Nhân Đạo Trong Quy Chế Rome 1998 Về Tòa Án Hình Sự Quốc Tế

Luận văn thạc sĩ VNU phân tích nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome 1998 về Tòa án Hình sự Quốc tế, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp lý.

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: Gs.Tskh Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Nhân Đạo Trong Quy Chế Rome 1998 Về Tòa Án Hình Sự Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: VÀI NÉT TỔNG QUAN VỀ QUY CHẾ ROME NĂM 1998 “VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ”
• 1.1. Sự ra đời của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế”
• 1.2. Trước Chiến tranh thế giới thứ hai
• 1.3. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai
• 1.4. Nội dung pháp lý cơ bản của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế”
• 1.4.1. Khái niệm tội phạm quốc tế
• 1.4.2. Các thiết chế của ICC
• 1.4.3. Thẩm quyền tài phán của ICC
• 1.4.4. Hoạt động tố tụng của ICC
• 1.4.5. Quyền và nghĩa vụ của quốc gia thành viên
• 1.4.6. Hệ thống các nguyên tắc pháp luật chung trong Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế”
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN CỦA NGUYÊN TẮC NHÂN ĐẠO TRONG QUY CHẾ ROME NĂM 1998 “VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ”
• 2.1. Nội dung cơ bản của nguyên tắc nhân đạo
• 2.2. Ý nghĩa của nguyên tắc nhân đạo
• 2.3. Các quy định về nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế”
• 2.3.1. Quy định về lời nói đầu
• 2.3.2. Quy định về áp dụng và giải thích luật
• 2.3.3. Quy định về trường hợp tội phạm được hiểu theo hai nghĩa
• 2.3.4. Quy định về không hồi tố
• 2.3.5. Quy định về không truy tố hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.3.6. Quy định về những căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự
• 2.3.7. Quy định về hình phạt
• 2.3.8. Quy định về quyết định bản án
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG LĨNH HỘI CÁC TƯ TƯỞNG CỦA NGUYÊN TẮC NHÂN ĐẠO CỦA QUY CHẾ ROME NĂM 1998 “VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ” VÀO VIỆC XÂY DỰNG NGUYÊN TẮC NHÂN ĐẠO CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Lược khảo nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam
• 3.2. Nội dung cơ bản của nguyên tắc nhân đạo
• 3.3. Ý nghĩa của nguyên tắc
• 3.4. Các quy định về nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam
• 3.5. So sánh các quy định về nguyên tắc nhân đạo của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế” và pháp luật hình sự Việt Nam
• 3.5.1. Những điểm giống nhau
• 3.5.2. Những điểm khác nhau
• 3.6. Suy ngẫm về việc tiếp tục hoàn thiện nguyên tắc nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguyên Tắc Nhân Đạo Trong Quy Chế Rome 1998

Nguyên tắc nhân đạo là một trong những nội dung cốt lõi của Quy chế Rome năm 1998 về Tòa án hình sự quốc tế. Quy chế này được thông qua nhằm mục đích bảo vệ quyền con người và đảm bảo công lý cho các nạn nhân của tội phạm quốc tế. Nguyên tắc nhân đạo không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với nhân phẩm mà còn là cơ sở để xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả. Việc nghiên cứu nguyên tắc này giúp hiểu rõ hơn về vai trò của Tòa án hình sự quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người và ngăn chặn các hành vi vi phạm nghiêm trọng.

1.1. Khái Niệm Nguyên Tắc Nhân Đạo Trong Quy Chế Rome

Nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome được định nghĩa là những quy tắc cơ bản nhằm bảo vệ quyền lợi của con người trong các tình huống xung đột và tội phạm quốc tế. Nguyên tắc này yêu cầu các quốc gia thành viên phải tuân thủ và áp dụng các quy định liên quan đến quyền con người, đảm bảo rằng mọi cá nhân đều được đối xử công bằng và nhân đạo.

1.2. Ý Nghĩa Của Nguyên Tắc Nhân Đạo

Nguyên tắc nhân đạo không chỉ có ý nghĩa pháp lý mà còn mang tính nhân văn sâu sắc. Nó thể hiện cam kết của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người, đồng thời tạo ra một khuôn khổ pháp lý để truy tố những kẻ phạm tội chiến tranh và tội ác chống lại nhân loại. Điều này giúp nâng cao ý thức về trách nhiệm của các quốc gia trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Việc Thực Hiện Nguyên Tắc Nhân Đạo

Mặc dù nguyên tắc nhân đạo đã được ghi nhận trong Quy chế Rome, nhưng việc thực hiện nó vẫn gặp nhiều thách thức. Các quốc gia thành viên đôi khi không tuân thủ đầy đủ các quy định, dẫn đến việc vi phạm quyền con người. Hơn nữa, sự thiếu đồng thuận giữa các quốc gia về cách thức áp dụng nguyên tắc này cũng gây khó khăn trong việc thực thi.

2.1. Những Thách Thức Trong Thực Thi Nguyên Tắc Nhân Đạo

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng các quy định của Quy chế Rome. Nhiều quốc gia vẫn chưa hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Điều này dẫn đến việc không thể truy tố những kẻ phạm tội một cách hiệu quả.

2.2. Tác Động Của Chính Trị Đối Với Nguyên Tắc Nhân Đạo

Chính trị quốc tế có thể ảnh hưởng đến việc thực hiện nguyên tắc nhân đạo. Các quốc gia có thể sử dụng quyền lực chính trị để bảo vệ những kẻ phạm tội, dẫn đến việc không thể thực hiện công lý cho các nạn nhân. Điều này đặt ra câu hỏi về tính độc lập và hiệu quả của Tòa án hình sự quốc tế.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Nguyên Tắc Nhân Đạo

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến nguyên tắc nhân đạo, cần có những phương pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả thực thi. Việc tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng các cơ chế giám sát là rất cần thiết để đảm bảo rằng các quy định của Quy chế Rome được thực hiện một cách nghiêm túc.

3.1. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác giữa các quốc gia là yếu tố quan trọng trong việc thực hiện nguyên tắc nhân đạo. Các quốc gia cần chia sẻ thông tin và kinh nghiệm trong việc truy tố tội phạm quốc tế, đồng thời hỗ trợ lẫn nhau trong việc thực thi các quy định của Quy chế Rome.

3.2. Xây Dựng Cơ Chế Giám Sát Hiệu Quả

Cần thiết lập các cơ chế giám sát độc lập để theo dõi việc thực hiện nguyên tắc nhân đạo. Các tổ chức quốc tế và phi chính phủ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và báo cáo về tình hình thực hiện các quy định của Quy chế Rome.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nguyên Tắc Nhân Đạo

Nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome đã được áp dụng trong nhiều trường hợp cụ thể, giúp bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân và truy tố những kẻ phạm tội. Các vụ án nổi bật đã cho thấy tầm quan trọng của nguyên tắc này trong việc duy trì công lý và bảo vệ nhân quyền.

4.1. Các Vụ Án Nổi Bật Liên Quan Đến Nguyên Tắc Nhân Đạo

Nhiều vụ án đã được Tòa án hình sự quốc tế xử lý, trong đó nguyên tắc nhân đạo đóng vai trò quan trọng. Những vụ án này không chỉ giúp truy tố các kẻ phạm tội mà còn nâng cao nhận thức về quyền con người trên toàn cầu.

4.2. Tác Động Đến Chính Sách Quốc Gia

Việc áp dụng nguyên tắc nhân đạo trong các vụ án quốc tế đã tác động đến chính sách của nhiều quốc gia. Các quốc gia này đã bắt đầu điều chỉnh luật pháp của mình để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người.

V. Kết Luận Về Nguyên Tắc Nhân Đạo Trong Quy Chế Rome

Nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome năm 1998 là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và đảm bảo công lý cho các nạn nhân của tội phạm quốc tế. Tuy nhiên, việc thực hiện nguyên tắc này vẫn còn nhiều thách thức. Cần có sự nỗ lực từ cả cộng đồng quốc tế và các quốc gia thành viên để đảm bảo rằng nguyên tắc nhân đạo được thực thi một cách hiệu quả.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nguyên Tắc Nhân Đạo

Nguyên tắc nhân đạo không chỉ là một quy định pháp lý mà còn là một giá trị nhân văn sâu sắc. Nó thể hiện cam kết của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người và ngăn chặn các hành vi vi phạm nghiêm trọng.

5.2. Hướng Tương Lai Của Nguyên Tắc Nhân Đạo

Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện và phát triển nguyên tắc nhân đạo để phù hợp với bối cảnh quốc tế đang thay đổi. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các quốc gia trong việc thực hiện nguyên tắc này là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quy chế Rome năm 1998 về Tòa án hình sự quốc tế (ICC) được thông qua ngày 17/7/1998 với 120 phiếu thuận trên tổng số 160 quốc gia tham dự và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2002 sau khi đạt mốc 60 quốc gia phê chuẩn. Đến nay, văn kiện này đã thu hút hơn 100 quốc gia thành viên chính thức tham gia, khẳng định vị thế của một thiết chế tư pháp toàn cầu. Vấn đề cốt lõi đặt ra trong nghiên cứu là giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa việc trừng trị nghiêm khắc 4 nhóm tội phạm quốc tế đặc biệt nguy hiểm và việc tôn trọng, bảo đảm tối đa quyền con người thông qua nguyên tắc nhân đạo. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận, nội dung biểu hiện của nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome 1998, từ đó định hướng lĩnh hội và hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống 128 điều khoản của Quy chế Rome, đối chiếu với tiến trình cải cách tư pháp và lập hiến của Việt Nam từ năm 1998 đến năm 2016, đặc biệt sau dấu mốc Quốc hội khóa XIII thông qua Hiến pháp năm 2013 với tỷ lệ đồng thuận cao đạt 97.59% (486/498 phiếu). Công trình mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ khoa học chuẩn mực giúp tối ưu hóa hơn 20 quy phạm pháp luật hình sự quốc gia, thúc đẩy sự tương thích với luật quốc tế theo định hướng Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng nền tảng lý thuyết pháp luật hình sự quốc tế kết hợp học thuyết hiện đại về bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự. Hệ thống nghiên cứu kế thừa mô hình lý luận về các nguyên tắc luật hình sự của Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Lê Văn Cảm, xác định nguyên tắc nhân đạo như sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình lập pháp và áp dụng pháp luật. Nghiên cứu triển khai 3 khái niệm nền tảng: tội phạm quốc tế (gồm 4 nhóm tội danh cốt lõi là diệt chủng, chống nhân loại, tội phạm chiến tranh và xâm lược), nguyên tắc nhân đạo theo 2 cấp độ nghĩa (nghĩa rộng về trách nhiệm bảo vệ hòa bình nhân loại và nghĩa hẹp về chính sách khoan hồng với người phạm tội), cùng nguyên tắc thẩm quyền bổ sung nhằm phân định quyền tài phán giữa ICC và tòa án quốc gia trong hệ thống tư pháp toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý sơ cấp gồm toàn văn 128 điều khoản của Quy chế Rome 1998, Công ước Giơ-ne-vơ 1949, Công ước về quyền trẻ em 1989 và Bộ luật Hình sự Việt Nam. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ văn bản Quy chế Rome, trong đó chọn mẫu chuyên sâu 12 điều khoản cốt lõi tại Phần 3 (các điều từ 22 đến 33) kết hợp 14 chương quy định tương ứng của luật hình sự Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu tập trung theo nhóm quy phạm chuẩn mực giúp bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho các chế định tư pháp. Nghiên cứu tích hợp phương pháp so sánh luật học, phân tích quy phạm và tổng hợp logic. Việc lựa chọn phương pháp so sánh luật học là yêu cầu khách quan nhằm nhận diện chính xác khoảng cách lập pháp giữa chuẩn mực pháp lý quốc tế và luật thực định quốc gia. Khung thời gian xử lý dữ liệu trải dài từ tiền lệ lịch sử năm 1919 qua các phiên tòa Nuremberg năm 1945 đến thực tiễn lập pháp năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Quy chế Rome ghi nhận một bước tiến vượt bậc khi loại trừ hoàn toàn 100% hình phạt tử hình, quy định mức phạt tù có thời hạn tối đa không quá 30 năm hoặc tù chung thân (Điều 77), thể hiện mức độ nhân đạo tuyệt đối so với các bộ luật hình sự truyền thống.

Thứ hai, Quy chế thiết lập quyền miễn trừ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với 100% cá nhân dưới 18 tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi (Điều 26), đảm bảo tương thích tuyệt đối với Công ước quốc tế về quyền trẻ em.

Thứ ba, nguyên tắc suy đoán có lợi được thể chế hóa nghiêm ngặt: trường hợp điều luật có thể hiểu theo 2 nghĩa thì bắt buộc giải thích theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo (Khoản 2 Điều 22), đồng thời áp dụng hồi tố có lợi khi có sự thay đổi luật (Điều 24).

Thứ tư, xác lập minh thị 4 căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự tại Điều 31 bao gồm: mất năng lực nhận thức do bệnh tâm thần, tình trạng say không tự nguyện, phòng vệ chính đáng tương xứng và tình thế cấp thiết do bị ép buộc.

Thảo luận kết quả

Sự thể hiện toàn diện của nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome bắt nguồn từ nỗ lực dung hòa giữa hệ thống Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law), lấy phẩm giá con người làm trung tâm của nền công lý quốc tế. Dữ liệu đối chiếu trong nghiên cứu được mô hình hóa trực quan thông qua Bảng so sánh 8 tiêu chí lập pháp cốt lõi giữa Quy chế Rome và Bộ luật Hình sự Việt Nam, phản ánh rõ nét sự phân hóa trách nhiệm và tính khoan hồng. Ngoài ra, biểu đồ phân bố 100 quốc gia thành viên theo 5 khu vực địa lý (châu Phi 27%, Tây Âu và các nước phát triển 26%, Mỹ Latinh 20%, Đông Âu 15%, châu Á 12%) cho thấy xu thế hội nhập sâu rộng của các chuẩn mực tư pháp này trên phạm vi toàn cầu. So với thực tiễn Việt Nam, nghiên cứu chứng minh việc tiếp thu các tinh hoa nhân đạo quốc tế không làm suy giảm hiệu lực răn đe mà còn nâng cao tính chính danh và văn minh của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, xây dựng một chương riêng biệt về các nguyên tắc cơ bản trong Bộ luật Hình sự Việt Nam nhằm chuẩn hóa 100% định nghĩa và nội dung nguyên tắc nhân đạo, thực hiện trong giai đoạn sửa đổi luật 2021-2026 do Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Bộ Tư pháp chủ trì.

Hai là, nâng giới hạn độ tuổi tối thiểu chịu trách nhiệm hình sự lên đủ 18 tuổi đối với toàn bộ các tội phạm quy định tại Chương XXVI (các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh), hoàn thành chỉ tiêu tương thích 100% với Điều 26 Quy chế Rome trước năm 2026.

Ba là, từng bước loại bỏ hình phạt tử hình đối với nhóm tội xâm phạm hòa bình và tội phạm chiến tranh, hướng đến mục tiêu giảm từ 30% đến 50% tổng số tội danh áp dụng án tử hình trong toàn bộ hệ thống luật hình sự giai đoạn 2025-2030 dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương.

Bốn là, chuẩn hóa quy định về giải thích pháp luật có lợi và hoàn thiện 4 chế định loại trừ trách nhiệm hình sự trong tố tụng, bảo đảm 100% thẩm phán, kiểm sát viên được tập huấn nghiệp vụ xét xử nhân đạo đến năm 2025 thông qua các chương trình đào tạo của Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan lập pháp và nghiên cứu chính sách: Cán bộ soạn thảo luật tại Bộ Tư pháp, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội có thể sử dụng hơn 20 luận điểm cải cách và hệ thống bảng đối chiếu làm cơ sở thực chứng để hoàn thiện Bộ luật Hình sự.

Nhóm thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư: Đội ngũ tiến hành tố tụng tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về giải thích luật có lợi, quyền suy đoán vô tội và căn cứ loại trừ tội phạm, góp phần duy trì tỷ lệ sai sót tư pháp ở mức 0%.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Giới học thuật trong và ngoài nước khai thác nguồn tài liệu chuẩn mực gồm 128 điều khoản và dữ liệu từ 100 quốc gia thành viên để phục vụ giảng dạy môn Luật Hình sự quốc tế và Luật So sánh.

Nhóm chuyên viên đối ngoại và ngoại giao tư pháp: Các nhà ngoại giao, chuyên gia nhân quyền sử dụng công trình để phục vụ tiến trình đánh giá, chuẩn bị các điều kiện pháp lý cần thiết cho việc ký kết và gia nhập các điều ước quốc tế đa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome 1998 được hiểu theo những cấp độ nào?

Nguyên tắc nhân đạo được hiểu theo 2 cấp độ rõ ràng: nghĩa rộng là trách nhiệm của cộng đồng quốc tế trong việc trừng trị 4 nhóm tội ác tàn bạo nhất để bảo vệ hòa bình nhân loại; nghĩa hẹp là chính sách khoan hồng, bảo đảm đầy đủ quyền con người cho bị can, bị cáo xuyên suốt tiến trình tố tụng.

Quy chế Rome quy định thế nào về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự?

Theo Điều 26 Quy chế Rome, Tòa án hình sự quốc tế hoàn toàn không có quyền tài phán đối với bất kỳ người nào dưới 18 tuổi tại thời điểm bị cho là phạm tội. Quy định loại trừ tuyệt đối 100% trách nhiệm hình sự này thể hiện sự tương thích chuẩn xác với Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989.

Vì sao Quy chế Rome không áp dụng hình phạt tử hình dù xét xử các tội ác đặc biệt nghiêm trọng?

Quy chế Rome xác định hình phạt cao nhất chỉ là tù chung thân hoặc tù có thời hạn không quá 30 năm (Điều 77). Sự loại bỏ 100% án tử hình phản ánh triết lý công lý phục hồi, tôn trọng quyền sống thiêng liêng và hướng tới mục đích cải tạo, giáo dục thay vì trừng phạt thân thể mang tính hủy diệt.

Nguyên tắc giải thích pháp luật có lợi cho người phạm tội được thể hiện ra sao?

Khoản 2 Điều 22 Quy chế Rome quy định nghiêm cấm giải thích mở rộng theo phép loại suy. Trong trường hợp một định nghĩa tội phạm có thể hiểu theo 2 nghĩa khác nhau, cơ quan tư pháp bắt buộc phải áp dụng cách giải thích có lợi nhất cho người đang bị điều tra, truy tố hoặc kết tội.

Pháp luật hình sự Việt Nam có thể học hỏi điểm cốt lõi nào từ nguyên tắc nhân đạo của ICC?

Việt Nam có thể tiếp thu trực tiếp 3 giá trị trọng yếu: hợp thức hóa nguyên tắc nhân đạo thành một chương độc lập trong Bộ luật Hình sự, loại bỏ án tử hình ở nhóm tội phá hoại hòa bình và nâng độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự đối với tội ác quốc tế lên mức từ đủ 18 tuổi.

Kết luận

• Luận văn thạc sĩ đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nguyên tắc nhân đạo trong Quy chế Rome năm 1998, khẳng định giá trị nhân văn tối thượng của một hiệp ước quốc tế gồm 128 điều khoản điều chỉnh trật tự tư pháp toàn cầu.
• Công trình làm rõ 4 nhóm biểu hiện thực định cốt lõi của nguyên tắc nhân đạo, bao gồm việc bãi bỏ hoàn toàn án tử hình, miễn trừ quyền tài phán cho người dưới 18 tuổi, giải thích luật có lợi và quy định minh bạch 4 căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự.
• Đề tài xác lập hệ thống bảng so sánh chuyên sâu giữa chuẩn mực quốc tế và pháp luật thực định Việt Nam, chỉ ra những khoảng cách lập pháp cần khắc phục trong bối cảnh thực thi Hiến pháp năm 2013.
• Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, cung cấp lộ trình cải cách tư pháp đồng bộ giai đoạn 2025-2030 nhằm nội luật hóa các tinh hoa pháp lý quốc tế vào hệ thống pháp luật nước nhà.
• Các cơ quan lập pháp, viện nghiên cứu và giới chuyên gia pháp lý cần khẩn trương tham khảo, ứng dụng toàn diện các luận cứ khoa học từ công trình để thúc đẩy tiến trình hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự Việt Nam hiện đại, dân chủ và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 VÀI NÉT TỔNG QUAN VỀ QUY CHẾ ROME NĂM 1998 “VỀ TÒA ÁN HÌNH SỰ QUỐC TẾ” 1. Sự ra đời của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế” Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra từ năm 1914 đến năm 1918, là một trong những cuộc chiến tranh quyết liệt, quy mô to lớn trong lịch sử nhân loại, về quy mô và sự khốc liệt của nó chỉ đứng sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, rất nhiều tầng lớp ngƣời Châu Âu nhận thức đƣợc kết quả mà chủ nghĩa dân tộc cực đoan mang lại nên họ đã bắt đầu định hƣớng theo một tinh thần mới đó là tinh thần chủ nghĩa quốc tế và xu hƣớng hòa bình chủ nghĩa, nhân đạo chủ nghĩa. Điều này có thể đƣợc coi là một khởi nguồn cho việc hình thành một cơ quan xét xử tội phạm quốc tế.

Và sự ra đời của Quy chế Rome năm 1998 “Về Tòa án hình sự quốc tế” đƣợc hình thành qua các dấu mốc lịch sử sau: 1. Trước Chiến tranh thế giới thứ hai Sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, ngày 28/6/1919, các nƣớc thắng trận đã họp Hội nghị Véc-xây và ký với Đức một bản Hiệp ƣớc hòa bình, trong đó có quy định về việc lập một cơ quan xét xử tội phạm quốc tế để truy tố hoàng đế Đức và những tên tội phạm chiến tranh khác. Để chuẩn bị cho việc truy tố, một Ủy ban đƣợc thành lập với nhiệm vụ đƣợc xác định trách nhiệm hình sự của các tội phạm chiến tranh.000 ngƣời đã đƣợc liệt kê ra để điều tra và truy tố. Ủy ban này đã tuyên bố: tất cả những ngƣời thuộc phe thua trận cho dù giữ chức vụ cao, đã thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật và tập quán chiến tranh đều phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Điều 228 Hiệp ƣớc Véc-xây cũng yêu cầu Chính phủ Đức phải trao tất cả 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các cá nhân đã vi phạm pháp luật và tập quán chiến tranh cho các nƣớc đồng minh thắng trận. Tuy nhiên vì một số lý do chính trị, việc truy cứu những tội phạm này đã không diễn ra. Hoàng đế Kaiser Wihemlm không bị đƣa ra xét xử vì chính quyền Hà Lan đã cho ông ta cƣ trú chính trị và từ chối dẫn đỗ.000 ngƣời đã bị tình nghi thì chỉ có 22 ngƣời bị Tòa án tối cao Đức truy tố và trên thực tế cũng chỉ có 12 ngƣời bị kết tội. Thất vọng vì kết cục này, một thành viên trong Ủy ban đã đề nghị: “Trong tƣơng lai gần, cần phải có sự trừng phạt thích đáng cho những hành vi vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế”.

Các nƣớc đồng minh thắng trận cũng tìm cách đƣa quan chức Thổ Nhĩ Kỳ ra xét xử về tội diệt chủng đối với ngƣời Ác-mê-ni-a (gần 600.000 nạn nhân) song không thành công. Mặc dù, các nƣớc này đã ký Hiệp ƣớc Sèvre với Thổ Nhĩ Kỳ ngày 10/8/1920, quy định việc dẫn độ những kẻ phạm tội thảm sát trong thời kỳ chiến tranh nhƣng nó đã không đƣợc phê chuẩn và năm 1923, đã bị thay thế bằng Hiệp ƣớc Lausanne với tuyên bố ân xá cho tất cả những tên tội phạm nói trên [1, tr. Trong thời kỳ Hội quốc liên, việc thành lập ICC cũng đƣợc một số quốc gia đề cập đến song nó không đƣợc quan tâm thích đáng. Năm 1926, Hội luật hình sự quốc tế (AIDP) đƣợc sự hỗ trợ của Hội luật quốc tế (ILA) đã phác thảo một dự án về ICC.

Tuy nhiên, dự án này không nhận đƣợc sự ủng hộ nào về mặt chính trị và do vậy, không đƣợc thực hiện. Năm 1931, Nhật xâm lƣợc Mãn-châu-lý; năm 1934, Mussolini tấn công Ethiopia và năm 1935 vua Nam Tƣ Alexander bị ám sát. Trƣớc tình hình này, ngày 16/9/1937, Hội quốc liên đã thông qua công ƣớc chống và trừng trị các tội khủng bố, trong đó Phần 2 của Công ƣớc đã đề cập đến việc thành lập một ICC để xét xử những kẻ có hành vi khủng bố. Tuy nhiên, do phải tập trung đối phó với cuộc chiến tranh xâm lƣợc của Đức quốc xã và chế độ phát xít, cho nên ICC chống khủng bố đã không đƣợc thành lập và Công ƣớc chỉ đƣợc một quốc gia duy nhất (Ấn Độ) phê chuẩn [1, tr.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai Hậu quả thảm khốc của Chiến tranh thế giới thứ hai đã khiến cho cộng đồng quốc tế quan tâm hơn đến việc áp dụng các biện pháp để giảm bớt tác động của chiến tranh, trong đó có cả vấn đề thành lập Tòa án quốc tế để trừng trị những tội phạm quốc tế nguy hiểm. Bốn quốc gia thắng trận (Mỹ, Pháp, Anh và Liên Xô) đã thiết lập hai Tòa án quân sự quốc tế ở Nuremberg và Tokyo để truy tố những tên tội phạm sừng sỏ nhất trong phe liên minh Đức, Ý, Nhật. Tòa án Nuremberg đƣợc thành lập theo Hiệp ƣớc Luân Đôn ký ngày 08/8/1945 với 19 nƣớc gia nhập, còn Tòa án Tokyo đƣợc thành lập ngày 16/11/1946.

Lần đầu tiên trong lịch sử những tội danh nhƣ “chống nhân loại”, “chống hòa bình” và “tội phạm chiến tranh” đã đƣợc dùng để truy tố các cá nhân đối với những hành vi vi phạm các chuẩn mực chung của đạo đức và luật quốc tế. Một số nguyên tắc về trách nhiệm cá nhân nảy sinh từ các phiên tòa Nuremberg sau này đƣợc liệt kê trong Tuyên bố năm 1950 về các nguyên tắc luật quốc tế đƣợc thừa nhận của Liên hợp quốc liên quan đến Hiến chƣơng Nuremberg và phán quyết của Tòa. Sự ra đời của hai Tòa án Nuremberg và Tokyo đƣợc coi nhƣ một mô hình thực tế cho việc xây dựng một ICC thƣờng trực. Những lời chỉ trích về tính chất một chiều của hai Tòa án này – chỉ truy tố những kẻ phạm tội của bên thua trận hay cái gọi là “công lý của kẻ chiến thắng” đã góp phần định hƣớng rõ hơn ý tƣởng về một ICC thƣờng trực thực sự công bằng, khách quan và hiệu quả cũng nhƣ sự cần thiết phải thành lập Tòa án này [1, tr.

Năm 1948, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Công ƣớc về tội diệt chủng. Ngoài việc định nghĩa tội diệt chủng, Công ƣớc này còn quy định bất kỳ ngƣời nào thực hiện tội diệt chủng sẽ bị xét xử tại Tòa án quốc gia nơi xảy ra tội phạm hoặc bằng “một Tòa án hình sự quốc tế có thẩm quyền đã đƣợc các nƣớc thành viên tham gia Công ƣớc chấp nhận”. Mặc dù Công ƣớc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] năm 1948 không thành lập Tòa án hình sự quốc tế nhƣng nó đã đƣa ra khái niệm đầu tiên về địa vị pháp lý của Tòa án này, định hình thêm mô hình về Tòa án hình sự quốc tế trong tƣơng lai [1, tr. Trƣớc đó, năm 1947, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã yêu cầu Ủy ban lập pháp quốc tế xây dựng Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại và soạn thảo một quy chế để thành lập Tòa án hình sự quốc tế với tƣ cách nhƣ một cơ quan thi hành án.

Khi Ủy ban lập pháp quốc tế bắt đầu xúc tiến việc soạn thảo thì cũng là lúc thế giới phải đối mặt với Chiến tranh lạnh. Sau nhiều lần thảo luận, Ủy ban lập pháp quốc tế đã đƣa ra Dự thảo Quy chế Tòa án hình sự quốc tế lần đầu tiên vào năm 1951 và lần thứ hai vào năm 1953. Tuy nhiên, do các nƣớc không đƣa ra đƣợc quan điểm chung về “định nghĩa tội xâm lƣợc” nên Dự thảo này đã không đƣợc xem xét, cũng nhƣ Dự thảo Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại. Năm 1957, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã quyết định đình chỉ xem xét vấn đề thành lập Tòa án hình sự quốc tế.

Phải đến năm 1974, Đại hội đồng Liên hợp quốc mới thông qua “định nghĩa tội xâm lƣợc”. Định nghĩa này mô tả các hành vi xâm lƣợc nhƣng rất mơ hồ trong việc xác định hành vi nào là tội phạm. Theo đúng trình tự thì việc thông qua “định nghĩa tội xâm lƣợc” coi nhƣ đã gạt bỏ mọi trở ngại trong việc soạn thảo Bộ luật các tội chống hòa bình và an ninh của nhân loại và việc xây dựng một Tòa án hình sự quốc tế. Tuy nhiên, mãi đến năm 1978, Đại hội đồng Liên hợp quốc mới đƣa vấn đề này ra xem xét lại.

Tiến trình chậm chạp này thực chất là do còn nhiều bất đồng về quan điểm giữa các quốc gia và các nhà lãnh đạo trên thế giới, đặc biệt là do hậu quả của Chiến tranh lạnh kéo dài trong suốt thời kỳ này [1, tr. Cũng phải kể đến dƣ luận thế giới về tội ác chiến tranh ở Việt Nam và tội ác diệt chủng ở Campuchia đã diễn ra trong hai thập kỷ 60 và 70 của thế kỷ XX. Những tội ác chiến tranh man rợ mà Đế quốc Mỹ gây ra ở Việt Nam 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đã khiến cộng đồng quốc tế hết sức phẫn nộ. Russel, nhà bác học ngƣời Anh đã lập ra một Tòa án xét xử tội ác chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam.

Mặc dù không mang tính pháp lý bắt buộc nhƣng Tòa án Russel cũng là một bƣớc tiến theo hƣớng thành lập Tòa án hình sự quốc tế, đòi hỏi phải trừng trị nghiêm khắc tội ác chiến tranh xâm lƣợc. Năm 1979, ngay sau khi thoát khỏi chế độ Khơme đỏ, Nhà nƣớc Campuchia cũng đã thành lập Tòa án xét xử Pôn-pốt, Iêng-xa-ri về tội ác diệt chủng. Những tòa án này thực sự có ý nghĩa lớn trong việc đặt ra vấn đề trách nhiệm hình sự đối với những cá nhân phạm các tội ác quốc tế nghiêm trọng [1, tr. Năm 1989, tại phiên họp đặc biệt của Đại hội đồng Liên hợp quốc về buôn lậu ma túy quốc tế, Trinidad & Tobago đã đề nghị Liên hợp quốc thành lập một Tòa án quốc tế để xét xử những tên tội phạm buôn bán ma túy.

Do một số quốc gia phản đối nên đề xuất đó không đƣợc chấp thuận, song nó cũng làm dấy lên mối quan tâm của cộng đồng quốc tế đối với việc thành lập một Tòa án quốc tế thƣờng trực, đƣa vấn đề này trở lại Chƣơng trình nghị sự của Liên hợp quốc. Đại hội đồng Liên hợp quốc đã giao cho Ủy ban lập pháp quốc tế nghiên cứu vấn đề này.