Luận Văn Thạc Sĩ: Nguyên Tắc Thực Hiện Chế Độ Hai Cấp Xét Xử

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ls nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử những vấn đề lý luận và thực tiễn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho

• Tác giả: Lê Thị Hồng Hạnh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử - Những vấn đề lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. KHÁI NIỆM NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1.1. Cơ sở của nguyên tắc hai cấp xét xử trong luật tố tụng hình sự
• 1.1.2. Nội dung của nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử trong luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NGUYÊN TẮC THỰC HIỆN CHẾ ĐỘ HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGUYÊN TẮC THỰC HIỆN CHẾ ĐỘ HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử trong Luật Tố Tụng Hình Sự

Nguyên tắc hai cấp xét xử là một trong những nguyên tắc cơ bản trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003, nguyên tắc này được quy định nhằm tạo điều kiện cho việc xem xét lại các bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo và những người tham gia tố tụng khác, đồng thời đảm bảo tính công bằng và khách quan trong quá trình xét xử.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử

Nguyên tắc hai cấp xét xử được hiểu là mọi vụ án hình sự đều phải trải qua hai cấp xét xử: cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm. Điều này không chỉ giúp phát hiện và sửa chữa sai sót trong quá trình xét xử mà còn đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Nguyên tắc này thể hiện sự tôn trọng quyền con người và quyền được xét xử công bằng.

1.2. Lịch sử hình thành Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử tại Việt Nam

Nguyên tắc hai cấp xét xử đã được quy định trong BLTTHS năm 2003, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Trước đó, các quy định về xét xử chưa được rõ ràng và đồng bộ, dẫn đến nhiều bất cập trong thực tiễn áp dụng.

II. Vấn đề và Thách thức trong Thực Tiễn Áp Dụng Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử

Mặc dù nguyên tắc hai cấp xét xử đã được quy định rõ ràng, nhưng trong thực tiễn vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các quy định về xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của bị cáo mà còn làm giảm hiệu quả của hệ thống tư pháp.

2.1. Những vướng mắc trong quy trình xét xử sơ thẩm

Trong quá trình xét xử sơ thẩm, một số quy định trong BLTTHS chưa thực sự thống nhất, dẫn đến việc áp dụng không đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho các Thẩm phán trong việc đưa ra quyết định chính xác và công bằng.

2.2. Hạn chế trong quy trình xét xử phúc thẩm

Quy trình xét xử phúc thẩm cũng gặp nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc tiếp nhận và xử lý kháng cáo. Nhiều trường hợp kháng cáo không có căn cứ rõ ràng, chỉ nhằm mục đích trì hoãn việc thi hành án, gây khó khăn cho hệ thống tư pháp.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử

Để nâng cao hiệu quả của nguyên tắc hai cấp xét xử, cần có những giải pháp cụ thể nhằm khắc phục các hạn chế hiện tại. Việc cải cách quy trình xét xử, đào tạo nâng cao năng lực cho Thẩm phán và cán bộ tư pháp là rất cần thiết.

3.1. Cải cách quy trình xét xử

Cần thiết phải cải cách quy trình xét xử để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong xét xử có thể giúp giảm thiểu sai sót và nâng cao hiệu quả công việc.

3.2. Đào tạo nâng cao năng lực cho Thẩm phán

Đào tạo và bồi dưỡng kiến thức cho Thẩm phán là một trong những giải pháp quan trọng. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xét xử mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía người dân đối với hệ thống tư pháp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử

Việc áp dụng nguyên tắc hai cấp xét xử trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều vụ án đã được xem xét lại và sửa chữa kịp thời, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện để nâng cao hiệu quả.

4.1. Kết quả từ các vụ án đã xét xử

Nhiều vụ án đã được xét xử lại theo quy trình phúc thẩm, giúp phát hiện và sửa chữa sai sót trong xét xử sơ thẩm. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của bị cáo mà còn nâng cao tính công bằng trong hệ thống tư pháp.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Thực tiễn áp dụng nguyên tắc hai cấp xét xử đã chỉ ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Cần phải rút ra những bài học này để cải thiện quy trình xét xử và nâng cao chất lượng công việc của các cơ quan tư pháp.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nguyên Tắc Hai Cấp Xét Xử

Nguyên tắc hai cấp xét xử là một trong những yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và nâng cao chất lượng xét xử. Tương lai của nguyên tắc này phụ thuộc vào việc cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như nâng cao năng lực cho các cơ quan tư pháp.

5.1. Tầm quan trọng của việc duy trì nguyên tắc hai cấp xét xử

Việc duy trì nguyên tắc hai cấp xét xử là cần thiết để đảm bảo tính công bằng và khách quan trong xét xử. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của bị cáo mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía người dân đối với hệ thống tư pháp.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về nguyên tắc hai cấp xét xử. Việc áp dụng công nghệ thông tin và cải cách quy trình xét xử sẽ là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của ngành tư pháp, hàng năm có khoảng 15% đến 20% các bản án hình sự sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị và phải chuyển sang xét xử phúc thẩm. Thực tiễn này cho thấy vai trò sống còn của nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử trong việc bảo đảm công lý, bảo vệ quyền con người và hạn chế tối đa các nguy cơ oan sai. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận và giải quyết các mâu thuẫn, vướng mắc phát sinh từ việc thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử quy định tại Điều 20 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý, đánh giá thực trạng áp dụng tại Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2009, từ đó chỉ rõ những điểm nghẽn trong quan hệ giữa xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và các thủ tục đặc biệt. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát hệ thống Tòa án tại Việt Nam, gắn liền với tiến trình triển khai Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp. Ý nghĩa nghiên cứu của luận văn thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan xuống dưới mức 1.5%, nâng cao độ tin cậy của các phán quyết tư pháp và hoàn thiện chuẩn mực tố tụng hình sự quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Lý thuyết tài phán tư pháp hiện đại về quyền xét xử độc lập của Tòa án. Đồng thời, công trình tiếp thu sâu sắc các chuẩn mực nhân quyền quốc tế được ghi nhận tại Khoản 5 Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR) cùng Điều 81 Quy chế Rome về Tòa án hình sự quốc tế. Khung phân tích vận hành dựa trên 5 khái niệm học thuật then chốt:

1. Nguyên tắc hai cấp xét xử: Tư tưởng chỉ đạo bảo đảm mọi vụ án hình sự đều có thể được xét xử qua hai cấp là sơ thẩm và phúc thẩm nhằm tìm ra sự thật khách quan.
2. Cấp xét xử sơ thẩm: Cấp xét xử thứ nhất giải quyết toàn diện các vấn đề về tội danh, hình phạt, trách nhiệm dân sự và xử lý vật chứng.
3. Cấp xét xử phúc thẩm: Cấp xét xử thứ hai kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật khi có kháng cáo, kháng nghị.
4. Quyền kháng cáo, kháng nghị: Cơ chế pháp lý bảo đảm quyền tự bào chữa của người tham gia tố tụng và chức năng kiểm sát tư pháp của Viện kiểm sát trong thời hạn luật định (15 ngày đối với đương sự, 15 đến 30 ngày đối với Viện kiểm sát).
5. Giới hạn xét xử sơ thẩm: Phạm vi tài phán của Tòa án bị ràng buộc bởi quyết định truy tố của Viện kiểm sát theo Điều 196 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hơn 120 bản án hình sự thực tế kết hợp với các báo cáo tổng kết thường niên của ngành Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao giai đoạn 2003 - 2008. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định là 150 vụ án hình sự điển hình thuộc các nhóm tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích tại địa bàn Hà Nội và một số tỉnh thành trọng điểm. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học lịch sử qua 5 giai đoạn lập pháp (1946, 1960, 1981, 1988, 2003) và phương pháp thống kê mô tả. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đối chiếu chuẩn xác giữa quy định pháp luật thực định với thực tiễn xét xử, từ đó lượng hóa các sai sót nghiệp vụ và tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc cho các đề xuất lập pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc bãi bỏ thẩm quyền xét xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm của Tòa án nhân dân tối cao tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã xóa bỏ hoàn toàn sự bất bình đẳng lịch sử, đảm bảo 100% bị cáo phạm tội đặc biệt nghiêm trọng có quyền yêu cầu xét xử lại ở cấp phúc thẩm.

Thứ hai, việc mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm cho Tòa án nhân dân cấp huyện theo Điều 170 đối với các tội phạm có khung hình phạt lên đến 15 năm tù đã chuyển giao hơn 82% tổng số lượng án hình sự sơ thẩm về cấp huyện, tăng gần 35% áp lực thụ lý so với thời kỳ áp dụng Bộ luật năm 1988.

Thứ ba, thực tiễn xét xử ghi nhận khoảng 28% kháng cáo phúc thẩm xuất phát từ động cơ trì hoãn thi hành án hoặc do bị cáo nhận thức pháp luật chưa đầy đủ, làm phát sinh tình trạng thụ lý phúc thẩm kéo dài trung bình từ 60 đến 90 ngày cho mỗi vụ án.

Thứ tư, giới hạn xét xử tại Điều 196 bộc lộ mâu thuẫn lớn khi Hội đồng xét xử phát hiện hành vi phạm tội nặng hơn cáo trạng truy tố; khoảng 14% hồ sơ bị trả để điều tra bổ sung kéo dài do Tòa án không thể trực tiếp đổi tội danh nặng hơn nếu Viện kiểm sát giữ nguyên quan điểm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, trình độ Thẩm phán cấp sơ thẩm còn chênh lệch và việc thiếu các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất giữa Tòa án và Viện kiểm sát. Khi so sánh với mô hình tố tụng tranh tụng tại Mỹ (nơi phán quyết của bồi thẩm đoàn mang tính chung thẩm và cấp phúc thẩm chỉ xem xét lỗi thủ tục), hay mô hình 3 cấp (tam thẩm) tại Nhật Bản, chế độ hai cấp xét xử của Việt Nam thể hiện tính nhân đạo cao và phù hợp với mô hình tố tụng hỗn hợp thiên về thẩm vấn. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một biểu đồ cột phân bổ tỷ lệ thụ lý án sơ thẩm giữa cấp huyện (82%) và cấp tỉnh (18%), cùng một bảng so sánh đối chiếu quy trình xét xử của Việt Nam với Liên bang Nga, Trung Quốc và Nhật Bản. Kết quả thảo luận khẳng định nguyên tắc hai cấp xét xử là mô hình tối ưu nhất nhằm cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền con người và hiệu quả quản lý tư pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy định về giới hạn xét xử trong Bộ luật Tố tụng hình sự. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sửa đổi Điều 196 theo hướng cho phép Hội đồng xét xử cấp sơ thẩm có quyền xét xử bị cáo theo tội danh nặng hơn nếu kết quả tranh tụng tại phiên tòa chứng minh đầy đủ chứng cứ, hoàn thành sửa đổi trong giai đoạn 2011 - 2013 nhằm cắt giảm 50% số vụ việc phải trả hồ sơ điều tra bổ sung không cần thiết.

Thứ hai, chuẩn hóa thủ tục tiếp nhận và thụ lý kháng cáo, kháng nghị. Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế giải thích quyền kháng cáo cho bị cáo, rút ngắn thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm từ 60 ngày xuống còn 45 ngày đối với các vụ án đơn giản, triển khai áp dụng từ năm 2010.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và tính độc lập của Thẩm phán cấp sơ thẩm. Học viện Tòa án cùng Tòa án nhân dân các tỉnh cần tổ chức đào tạo chuyên sâu về kỹ năng tranh tụng cho 100% Thẩm phán cấp huyện, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán xuống dưới 1.0% trong lộ trình 3 năm.

Thứ tư, hiện đại hóa cơ sở vật chất và tăng cường ghi âm, ghi hình phiên tòa. Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao cần đầu tư hạ tầng số hóa hồ sơ phiên tòa tại 100% Tòa án cấp tỉnh và tối thiểu 70% Tòa án cấp huyện trong giai đoạn 2010 - 2015 nhằm đảm bảo tính công khai, minh bạch của hoạt động tranh tụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Luận văn cung cấp tài liệu nghiệp vụ chuyên sâu giúp nhận diện 10 lỗi kỹ thuật phổ biến trong hoạt động xét xử sơ thẩm, từ đó nâng cao chất lượng bản án và giảm thiểu tỷ lệ án bị cấp phúc thẩm tuyên hủy.

Nhóm thứ hai là Kiểm sát viên và Luật sư tranh tụng: Công trình làm rõ các căn cứ thực hiện quyền kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn 15 ngày, hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng chiến lược tranh tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự tại tòa.

Nhóm thứ ba là Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Luật: Luận văn là nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên khảo về môn Luật Tố tụng hình sự, cung cấp bức tranh lịch sử lập pháp qua 5 thời kỳ phát triển từ năm 1945 đến năm 2009.

Nhóm thứ tư là Chuyên viên lập pháp và Cán bộ cải cách tư pháp: Công trình cung cấp 4 giải pháp lập pháp thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào quá trình soạn thảo các dự án luật và đề án phân cấp Tòa án theo thẩm quyền xét xử.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên tắc hai cấp xét xử trong tố tụng hình sự Việt Nam gồm những cấp nào? Theo Điều 20 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, hai cấp xét xử chính thức bao gồm cấp xét xử sơ thẩm và cấp xét xử phúc thẩm. Phiên tòa sơ thẩm là lần xét xử đầu tiên giải quyết toàn diện vụ án; phiên tòa phúc thẩm chỉ diễn ra khi bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo hoặc kháng nghị trong thời hạn 15 đến 30 ngày.

2. Thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm có phải là cấp xét xử thứ ba không? Không. Giám đốc thẩm và tái thẩm là các thủ tục xét lại đặc biệt đối với bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị phát hiện có sai lầm nghiêm trọng (Điều 273) hoặc xuất hiện tình tiết mới làm thay đổi bản chất vụ án (Điều 291). Chúng mang tính chất giám đốc việc xét xử chứ không phải là một cấp xét xử tiếp nối.

3. Vì sao Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 bãi bỏ chế độ sơ thẩm đồng thời chung thẩm? Quy định cũ áp dụng cho các vụ án đặc biệt nghiêm trọng khiến người bị kết án tù chung thân hoặc tử hình bị tước mất quyền kháng cáo. Việc bãi bỏ thủ tục này nhằm bảo đảm nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, phù hợp với Điều 11 về quyền bào chữa và Khoản 5 Điều 14 Công ước quốc tế ICCPR năm 1966.

4. Thẩm quyền xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp huyện được quy định như thế nào? Theo Điều 170 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Tòa án nhân dân cấp huyện có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng có mức hình phạt tù cao nhất lên đến 15 năm, ngoại trừ tội xâm phạm an ninh quốc gia và một số tội danh đặc biệt phức tạp.

5. Điểm khác biệt lớn nhất giữa hai cấp xét xử của Việt Nam và mô hình tranh tụng tại Mỹ là gì? Tại Mỹ, phán quyết của bồi thẩm đoàn mang tính chung thẩm, Tòa phúc thẩm chỉ xem xét lại lỗi áp dụng pháp luật và vi phạm thủ tục. Tại Việt Nam, Tòa án cấp phúc thẩm xem xét lại toàn bộ bản án cả về mặt chứng cứ thực tế lẫn việc áp dụng pháp luật đối với nội dung bị kháng cáo, kháng nghị.

Kết luận

• Khẳng định nguyên tắc hai cấp xét xử là nguyên tắc cơ bản, giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam.
• Phân định rõ ràng bản chất giữa hai cấp xét xử thực chất (sơ thẩm, phúc thẩm) với các thủ tục xét lại bản án đã có hiệu lực (giám đốc thẩm, tái thẩm).
• Đánh giá toàn diện việc chuyển giao thẩm quyền xét xử các tội phạm có khung hình phạt đến 15 năm tù cho Tòa án cấp huyện.
• Nhận diện 4 bất cập lớn trong quy định về giới hạn xét xử tại Điều 196 và thực tiễn tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính ứng dụng cao định hướng cho lộ trình cải cách tư pháp đến năm 2020.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hoàn thiện hệ thống lý luận và giải quyết triệt để các vướng mắc thực tiễn xung quanh chế độ hai cấp xét xử, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho việc sửa đổi pháp luật tố tụng hình sự. Hãy tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng các kết quả của công trình này nhằm góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xét xử và bảo vệ nền công lý xã hội chủ nghĩa!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM NGUYÊN TẮC HAI CẤP XÉT XỬ TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Cơ sở của nguyên tắc hai cấp xét xử trong luật tố tụng hình sự Nguyên tắc hai cấp xét xử được quy định trong luật tố tụng hình sự Việt Nam và các văn bản pháp luật quốc tế (Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị ngày 16/12/1966 của Đại hội đồng Liên hợp quốc, Quy chế Rom về Tòa án hình sự quốc tế) xuất phát từ các lý do sau: Thứ nhất, đối với nước ta đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước trong giai đoạn hiện nay vẫn tiếp tục kiên định chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân và vì dân. Trong đó, mọi hoạt động của cơ quan nhà nước dù ở cấp nào cũng được thực hiện trên cơ sở pháp luật.

Xây dựng nhà nước pháp quyền không có nghĩa là chỉ hoàn thiện tổ chức quyền lực Nhà nước mà còn phải xây dựng tổng thể những nền tảng kinh tế, chính trị, pháp lý, văn hóa, nhằm đạt được mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Do đó, thực hiện pháp luật tố tụng hình sự theo yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải đề cao nguyên tắc phản ánh được tính dân chủ, công bằng, nhân đạo và pháp chế. Muốn đạt được như vậy, bên cạnh việc thực hiện các nguyên tắc như: Nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật…thì còn phải thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử, vì nguyên tắc này là một bảo đảm cho quá trình tìm ra sự thật khách quan của vụ án, giúp Tòa án xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, mọi tội phạm đều phải bị trừng trị đích đáng theo qui định pháp luật đồng thời không truy cứu oan người vô tội, tạo điều kiện cho các bị cáo bảo vệ quyền và lợi ích 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hợp pháp của mình, góp phần vào việc thực hiện xây dựng nhà nước pháp quyền, tất cả vì mục tiêu con người mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra. Thứ hai, hoạt động xét xử là một hoạt động phức tạp.

Ngày nay, trước những chuyển biến về hoàn cảnh thế giới và trong nước, với xu thế phát triển ngày càng cao của khoa học kỹ thuật và công nghệ tiên tiến làm phát sinh ra ngày càng nhiều loại hình tội phạm mới, tinh vi và phức tạp hơn. Thực tế chỉ ra rằng, các Thẩm phán là chủ tọa phiên tòa mặc dù được đào tạo chuyên môn về luật pháp, có kinh nghiệm xét xử và được bổ trợ những kinh nghiệm thực tế của 02 Hội thẩm nhân dân nhưng có thể vẫn mắc phải những sai lầm do trình độ nhận thức hoặc cảm tính cá nhân. Để khắc phục được những sai sót có thể xảy ra đó, pháp luật tạo điều kiện cho những người tham gia tố tụng sau khi xét xử lần đầu có cơ hội yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại một lần nữa theo thủ tục phúc thẩm. Tòa án cấp trên với Hội đồng xét xử (HĐXX) có số lượng Thẩm phán nhiều hơn có kinh nghiệm hơn sẽ là bảo đảm tốt hơn cho vụ án được giải quyết chính xác, khách quan, công bằng và cũng là cơ hội để Tòa án cấp trên sửa sai cho Tòa án cấp dưới, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Thứ ba, nguyên tắc hai cấp xét xử được áp dụng trên thực tế còn có tác dụng nâng cao tinh thần trách nhiệm của các Thẩm phán xét xử sơ thẩm. Thực tế cho thấy, với khả năng các phán quyết của họ có thể sẽ bị Tòa án phúc thẩm xem xét lại, thậm chí là hủy án sẽ làm cho các Thẩm phán - Chủ tọa phiên tòa ở cấp sơ thẩm thận trọng hơn, cân nhắc kỹ lưỡng, đầu tư nghiên cứu hồ sơ vụ án để có một quyết định chính xác. Mặt khác, nếu Thẩm phán bị phát hiện có dấu hiệu sai lầm trong nghiệm vụ sẽ là dấu ấn không tốt cho việc thăng tiến trong tương lai hoặc tái bổ nhiệm… Thứ tư, nguyên tắc hai cấp xét xử bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, bị cáo có quyền bào chữa, hoặc nhờ người khác bào chữa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình tại phiên tòa, có quyền tranh luận tại phiên tòa, nhưng vì lý do nào đó, bị cáo không thực hiện quyền này tại phiên tòa sơ thẩm thì nguyên tắc hai 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cấp xét xử tạo điều kiện cho bị cáo thực hiện quyền của mình tại phiên tòa phúc thẩm, đồng thời tạo điều kiện cho bị cáo suy ngẫm, ăn năn hối cải, bồi thường khắc phục hậu quả nhằm được hưởng sự khoan hồng của pháp luật, kể cả khi đã có bản án kết tội của Tòa án sơ thẩm.

Điều đó thể hiện sự nhân đạo của pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thứ năm, nguyên tắc hai cấp xét xử đảm bảo sự phù hợp giữa pháp luật quốc gia với pháp luật quốc tế trong hoạt động xây dựng pháp luật. Khi xây dựng pháp luật, pháp lệnh, Quốc hội nước ta luôn ưu tiên cho việc ban hành mới hoặc sửa đổi những qui định hiện hành sao cho phù hợp với Điều ước quốc tế, Công ước quốc tế đã ký kết hoặc gia nhập, đảm bảo cho các văn bản pháp luật đó được thực hiện. Điều đó có nghĩa là khi Chủ tịch nước hay người có thẩm quyền ký kết hoặc gia nhập Điều ước quốc tế, Công ước quốc tế thì các văn bản pháp luật quốc tế này phải được xem là một bộ phận của Pháp luật quốc gia.

Và do đó, nó phải được tồn tại trong tổng thể thống nhất và phối hợp với pháp luật trong nước. Do đó, việc qui định nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam cũng là một đảm bảo cho sự phù hợp với Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị ngày 16/12/1966 mà Việt Nam gia nhập ngày 24/9/1982 trong đó qui định: "Bất cứ người nào bị kết án là phạm tội đều có quyền yêu cầu Tòa án cấp cao hơn xét xử lại bản án và hình phạt đối với mình theo qui định pháp luật". Theo tác giả, trên đây là những cơ sở, lý do cơ bản để pháp luật quốc gia và các văn bản pháp luật quốc tế quy định nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử là một nguyên tắc cơ bản trong hệ thống các nguyên tắc của luật tố tụng hình sự 1. Nội dung của nguyên tắc thực hiện chế độ hai cấp xét xử trong luật tố tụng hình sự Việt Nam a) Nguyên tắc thực hành hai cấp xét xử được qui định trong các văn bản pháp luật của các quốc gia và văn bản pháp luật quốc tế, theo đó nguyên tắc này bao gồm những nội dung sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ nhất, bất kỳ một vụ án hình sự nào cũng được xét xử lần đầu tiên tại cấp xét xử sơ thẩm.

Đối với một vụ án hình sự, sơ thẩm là cấp xét xử đầu tiên, là lần xử thứ nhất hay còn gọi là cấp xét xử thứ nhất trong hoạt động xét xử của Tòa án. Việc xét xử phát sinh trên cơ sở bản cáo trạng của VKS. Điều này có nghĩa là chỉ khi có cáo trạng truy tố bị can ra Tòa của VKS thì mới có xét xử sơ thẩm. Việc xét xử sơ thẩm một vụ án hình sự được thực hiện thông qua một phiên tòa hình sự sơ thẩm và được diễn ra theo một thủ tục nhất định được quy định trong BLTTHS.

Bất kỳ một phiên tòa hình sự sơ thẩm nào dù đơn giản hay phức tạp, dù có một hay nhiều bị cáo cũng đều phải diễn ra theo thủ tục đó. Tại phiên tòa hình sự sơ thẩm, Tòa án giải quyết toàn bộ các vấn đề của vụ án, có nghĩa là trong bản án hình sự sơ thẩm, HĐXX sơ thẩm phải quyết định bị cáo có tội hay không có tội, phạm tội gì, áp dụng điểm, điều, khoản nào trong Bộ luật Hình sự (BLHS). Nếu có nhiều bị cáo thì áp dụng điểm, điều, khoản nào đối với từng bị cáo và quyết định hình phạt chính, hình phạt bổ sung (nếu có). Ngoài ra, HĐXX còn phải quyết định các vấn đề khác như bồi thường thiệt hại, xử lý vật chứng (nếu có), quyết định về phần án phí hình sự sơ thẩm và án phí dân sự sơ thẩm (nếu có), đồng thời tuyên bố quyền kháng cáo cho bị cáo và những người tham gia tố tụng khác.

Nói cách khác, HĐXX cấp sơ thẩm phải phân tích, đánh giá toàn bộ vụ án, trên cơ sở những vấn đề đã được tranh tụng tại phiên tòa, phân tích những chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội, đánh giá tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với bị cáo, đánh giá thiệt hại và xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng như lên hướng xử lý vật chứng (nếu có) để đi đến các quyết định trong bản án. Thứ hai, Bản án, quyết định của Tòa án sơ thẩm có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật. Tất cả các bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm đều có thể bị kháng cáo, kháng nghị không loại trừ trường 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hợp nào. Khi có kháng cáo, kháng nghị thì vụ án được xét xử ở cấp xét xử phúc thẩm.

Đây là cấp xét xử thứ hai và bao giờ cũng được tiến hành sau cấp xét xử sơ thẩm nhằm sửa chữa những sai lầm trong việc xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm. Đối tượng của phúc thẩm là các bản án, quyết định sơ thẩm và Tòa án có thẩm quyền xét xử phúc thẩm phải là Tòa án cấp trên của Tòa án đã xét xử sơ thẩm. Như vậy, không phải tất cả các vụ án đều phải trải qua thủ tục sơ thẩm và phúc thẩm mà chỉ những bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì mới được xét xử ở cấp phúc thẩm.