Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nguyên tắc độc lập xét xử được quy định ngay từ Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa về tổ chức các Tòa án và các ngạch Thẩm phán: “Mỗi Thẩm phán xử án quyết định theo pháp luật và lương tâm của mình. Không quyền lực nào được can thiệp trực tiếp hay gián tiếp vào công việc xử án” [118, tr. Nguyên tắc này tiếp tục quy định tại Hiến pháp năm 1946 và các bản Hiến pháp sau này.
Tuy nhiên, trong hoạt động tư pháp những năm đầu kháng chiến đã phát sinh một số vấn đề cần được nghiên cứu làm rõ đối với việc thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử. Điều này được thể hiện qua cuộc tranh luận gay gắt trên Báo Sự Thật của Đảng Cộng sản Đông Dương trong các năm 1947, 1948 giữa học giả Quang Đạm và một số cán bộ tư pháp về độc lập của Tòa án, qua đó làm sáng tỏ một số nội dung mới của nguyên tắc này trong thể chế của Nhà nước dân chủ nhân dân. Khi công cuộc đổi mới bắt đầu, cải cách tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử và bảo đảm cho Tòa án độc lập đã được nghiên cứu nhiều hơn so với giai đoạn trước. Tuy nhiên, việc nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật mới chỉ dừng lại ở mức độ ban đầu, mang tính khái lược, chủ yếu ở giáo trình Luật TTHS của các cơ sở đào tạo; Bình luận khoa học các điều luật của Bộ luật TTHS, sách chuyên khảo mà chưa có những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về nguyên tắc này.
Các công trình nghiên cứu giai đoạn này có một phần nội dung trực tiếp đề cập đến nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật như: cuốn Bình luận khoa học Bộ luật TTHS năm 1988 của Viện Khoa học pháp lý (NXB Thành phố Hồ Chí Minh năm 1999) [114]; Bình luận khoa học Bộ luật TTHS năm 2003 do PGS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên (NXB Công an nhân dân 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm 2004) [125] chỉ ra cơ sở của việc quy định nguyên tắc này trong Bộ luật TTHS là xuất phát từ nguyên tắc Hiến định về tổ chức và hoạt động của Tòa án; Bình luận khoa học Bộ luật TTHS năm 2003 của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, NXB Chính trị Quốc gia năm 2005 [117] đã có sự phân tích sâu hơn nguyên tắc này. Bên cạnh đó có một số Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của các cơ sở đào tạo luật ở bậc đại học như: Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2001 do PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên [14]; Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2011 do PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên [78] đều phân tích các nguyên tắc của luật TTHS và cụ thể là nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, ghi nhận đó là một nguyên tắc cơ bản của hoạt động tư pháp; về nội dung, nguyên tắc độc lập xét xử của Tòa án được đề cập theo cách giải thích tại sao phải thực hiện sự độc lập này và các biện pháp đảm bảo cho Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Như vậy, các cuốn Bình luận khoa học Bộ luật TTHS và các giáo trình luật TTHS, sách chuyên khảo mới chỉ giới thiệu ở mức độ rất khái quát mà chưa bàn một cách toàn diện nội dung của nguyên tắc độc lập xét xử trong luật TTHS. Sau này, các cuốn sách chuyên khảo có nội dung liên quan nhiều đến nguyên tắc độc lập xét xử như: cuốn sách do GS.
Đào Trí Úc chủ biên: “Hệ thống tư pháp và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay”, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002 [97]. Cuốn sách đã đề cập đến các khái niệm cơ bản như hệ thống tư pháp, cơ quan tư pháp, vai trò trung tâm của Tòa án trong hệ thống tư pháp; vai trò của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát trong hệ thống tư pháp; các nguyên tắc và điều kiện đổi mới hệ thống tư pháp, xác định độc lập xét xử là một trong những mục tiêu quan trọng của cải cách tư pháp. Cuốn sách do GS. Lê Cảm và PGS.
Nguyễn Ngọc Chí đồng chủ biên “Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004 [6]. Cuốn sách là kết quả của hội thảo khoa học về chủ đề cải cách tư pháp do Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức, bao gồm nhiều bài viết của các nhà khoa học về quyền lực tư pháp, về thủ tục tố tụng tư pháp, về mối quan hệ giữa các nhánh quyền lực tư pháp, hành pháp, lập pháp và những phương hướng đổi mới tổ chức và hoạt động 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của các cơ quan tư pháp đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, trong đó xác định độc lập xét xử là nguyên tắc cơ bản nhất của tư pháp trong Nhà nước pháp quyền XHCN, nêu được một số hạn chế trong thực hiện nguyên tắc này và kiến nghị giải pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử trong điều kiện cải cách tư pháp. Cuốn “Thể chế tư pháp trong Nhà nước pháp quyền” do PGS. Nguyễn Đăng Dung chủ biên, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2004 [16].
Cuốn sách lần đầu tiên nêu khái niệm thể chế tư pháp trong Nhà nước pháp quyền, thể chế tư pháp với việc thực hiện các nguyên tắc của nhà nước pháp quyền và các loại hình thể chế tư pháp với một số mô hình tổ chức tư pháp đặc trưng trên thế giới. Tác giả cũng đã nêu và phân tích quá trình hình thành và phát triển của hệ thống Tòa án và những vấn đề đặt ra cho cải cách tư pháp ở Việt Nam. Điểm nhấn của công trình này là nêu và phân tích được độc lập tư pháp là một trong những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền, đề xuất một số biện pháp thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử trong tình hình hiện nay. Cuốn sách của TS.
Tô Văn Hòa: “Tính độc lập của Tòa án - nghiên cứu pháp lý về các khía cạnh lý luận, thực tiễn ở Đức, Mỹ, Pháp, Việt Nam và các kiến nghị đối với Việt Nam”, NXB Lao động, Hà Nội, 2007 [36], bàn về một số đặc trưng của hoạt động xét xử ở các nền tư pháp theo hệ thống pháp luật khác nhau. Đồng thời nêu những giá trị chung của tư pháp đó là nguyên tắc độc lập của Tòa án như là một nguyên tắc không thể thiếu trong tổ chức thực hiện quyền tư pháp ở các nhà nước đương đại. Tác giả cũng phân tích về nguyên tắc độc lập xét xử trong pháp luật Việt Nam, nêu ra giới hạn thời gian của nguyên tắc, sự bảo đảm hiến định, các biện pháp bảo đảm thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử nói chung đối với các loại thủ tục tố tụng tư pháp, tính độc lập của cá nhân Thẩm phán. và đưa ra một số kiến nghị nhằm thực hiện tốt hơn nguyên tắc này.
Cuốn sách của LS. Lưu Tiến Dũng “Độc lập xét xử trong Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam”, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2012 [20] đã làm rõ các cơ sở khoa học của độc lập xét xử, nhiều công trình nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau nhưng đều có một kết luận thống nhất rằng độc lập xét xử là thuộc tính không thể thiếu được của bất kỳ nền tư pháp nào. Sự độc lập đó có thể theo chiều ngang hoặc chiều dọc, nhưng dù theo chiều nào thì bản lĩnh, sự kiên định và năng lực toàn diện của Thẩm phán vẫn là các yếu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố quyết định cho sự độc lập của họ khi xét xử. Tác giả cũng nêu vai trò quan trọng của độc lập xét xử trong một Nhà nước pháp quyền và những yếu tố cơ bản bảo đảm độc lập xét xử.
Thông qua việc đánh giá thực trạng các cơ sở hiến định và pháp luật về độc lập xét xử nhìn từ góc độ tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước và thực tiễn thi hành, nhận thức rõ vai trò quan trọng của độc lập xét xử trong một Nhà nước pháp quyền bảo đảm thực thi quyền con người, tác giả đã đưa ra các giải pháp nhằm tăng cường độc lập xét xử trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và công cuộc cải cách tư pháp hiện nay ở nước ta. Cuốn sách “Cải cách tư pháp vì một nền tư pháp liêm chính” do GS. Đào Trí Úc và PGS. Vũ Công Giao chủ biên, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014 [101] đã đề cập một số vấn đề lý luận về bản chất, đặc điểm, các nguyên tắc chủ đạo của quyền tư pháp, về tư pháp trong Nhà nước pháp quyền, về tính độc lập như là một đặc trưng cơ bản nhất của quyền tư pháp, về vị trí trung tâm của Tòa án trong cải cách tư pháp ở Việt Nam trong việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người.
Đồng thời cũng nêu các giải pháp bảo đảm sự liêm chính của tư pháp để Tòa án được độc lập. Cuốn “Độc lập tư pháp ở Việt Nam và tiêu chí đánh giá” do GS.TS Lê Hồng Hạnh và TS. Đặng Công Cường chủ biên, NXB Hồng Đức, Hà Nội, 2015 đã nghiên cứu độc lập tư pháp trên cơ sở triết lý kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền bằng tư pháp độc lập. Coi độc lập tư pháp là “giá trị vĩ đại của nhân loại trong tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước” [34, tr.
Các tác giả nghiên cứu khá sâu về thực trạng độc lập tư pháp ở Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới; sự đánh giá của công chúng về độc lập tư pháp; đưa ra những khuyến nghị về độc lập tư pháp theo tinh thần cải cách tư pháp.