Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM PHÁP CHẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam Trong những năm vừa qua, thực hiện các Nghị quyết của Đảng, nhất là Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”, Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 “Về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị “Về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, công cuộc cải cách tƣ pháp và tuân thủ nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật đã đƣợc các cấp ủy, tổ chức đảng lãnh đạo tổ chức thực hiện với quyết tâm cao, đạt đƣợc nhiều kết quả. Nhận thức và sự quan tâm của toàn xã hội đối với công tác tƣ pháp có nhiều thay đổi theo hƣớng tích cực, cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm đã đƣợc nâng lên một bƣớc, góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trƣờng ổn định cho sự phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, các quyền và lợi ích cơ bản của tổ chức, công dân, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Bên cạnh đó, các cơ quan bảo vệ pháp luật và Tòa án luôn luôn tuân thủ các nguyên tắc của Luật TTHS nói chung, nguyên tắc bảo đảm pháp chế XHCN nói riêng trong hoạt động TTHS, bảo đảm mọi tội phạm đều đƣợc xử lý nghiêm minh, kịp thời, không để lọt tội phạm và ngƣời phạm tội, không làm oan ngƣời vô tội. Khi tiến hành các hoạt động TTHS của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng phải đƣợc tiến hành theo quy định của pháp luật TTHS. Tuân thủ nghiêm chỉnh và đầy đủ chính là thực hiện pháp chế XHCN trong TTHS đƣợc bảo đảm. Do đó, trƣớc khi đƣa ra khái niệm nguyên tắc bảo đảm pháp 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chế XHCN trong Luật TTHS Việt Nam thì việc làm rõ hai phạm trù “nguyên tắc” và “pháp chế XHCN” là cần thiết.
Trƣớc hết, thuật ngữ “nguyên tắc” đƣợc bắt nguồn từ tiếng Latinh là “Principium” có ba nghĩa sau đây: 1) Luận điểm cơ bản, luận điểm gốc của học thuyết nào đó; tƣ tƣởng chỉ đạo của quy tắc hoạt động; 2) Niềm tin, quan điểm đối với sự vật và chính quan điểm, niềm tin đó xác định quy tắc hành vi; 3) Nguyên lý cấu trúc và hoạt động của bộ máy dụng cụ thiết bị nào đó. Hay còn đƣợc hiểu là “cái gì đó mang tính xuất phát điểm, dẫn đầu, chủ đạo” [63, tr. Còn theo Từ điển Tiếng Việt, nguyên tắc đƣợc hiểu là: “Điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm” [57, tr. Xét trong lĩnh vực pháp luật, các tác giả của Giáo trình Lý luận chung về Nhà nƣớc và pháp luật đã đƣa ra định nghĩa nguyên tắc pháp luật nhƣ sau: “Nguyên tắc là những tư tưởng chủ đạo, cơ bản mang tính xuất phát điểm, cấu thành một bộ phận quan trọng nhất của pháp luật, phản ánh quy luật và cấu trúc của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định và liên hệ mật thiết với bản chất của kiểu pháp luật tương ứng với hình thái kinh tế - xã hội đó” [45, tr.
Hoặc theo cách tiếp cận của GS. Đào Trí Úc, nguyên tắc pháp luật đƣợc hiểu là: “Những tư tưởng xuất phát điểm, có tính chủ đạo, định hướng là quy tắc cơ bản của hành động” [46, tr. Nhƣ vậy, trong hệ thống các quy phạm pháp luật TTHS, các nguyên tắc của Luật TTHS có vai trò, vị trí quan trọng, thể hiện bản chất của Luật TTHS, là cơ sở cho mọi hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật TTHS, cũng nhƣ bảo đảm việc thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật TTHS của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, cũng nhƣ tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Vấn đề thứ hai cần làm rõ là “pháp chế xã hội chủ nghĩa”.
Dƣới góc độ Lý luận về Nhà nƣớc và pháp luật, pháp chế XHCN và bảo đảm thực hiện nó là một trong những vấn đề có tính lý luận và thực tiễn, trƣớc hết giúp chúng ta nhận thức một cách toàn diện và sâu sắc một trong những yếu tố (đặc trƣng) không thể thiếu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo nên Nhà nƣớc pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân. Sau đó, nghiên cứu về pháp chế XHCN góp phần đƣa ra những giải pháp khả thi cho việc thực hiện đầy đủ và thống nhất pháp luật trong bộ máy và hệ thống cơ quan Nhà nƣớc, trong xã hội và trong toàn thể nhân dân, bảo đảm việc sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Thực tiễn pháp lý xã hội trƣớc đây và hiện nay chỉ ra rằng, các đạo luật tốt là điều kiện bảo đảm cho sự tuân thủ pháp chế, nhƣng đồng thời nó cũng sẽ mất đi giá trị khi thiếu sự bảo đảm tuân thủ của pháp chế. Do đó, pháp luật là điều kiện vật chất của pháp chế.
Pháp chế là một trong những nhân tố quan trọng của việc xây dựng và thực hiện pháp luật XHCN. Nói một cách khác, sự tuân thủ một cách nghiêm chỉnh pháp luật có tính bắt buộc không chỉ đối với các hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật, mà còn có tính bắt buộc đối với các chủ thể trong hoạt động xây dựng pháp luật (lập pháp). Một nền pháp chế thống nhất, vững chắc là cơ sở cần thiết cho hệ thống pháp luật điều chỉnh có hiệu quả các quan hệ xã hội, phát huy đƣợc hiệu lực của mình; mặt khác, chỉ khi có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ, phù hợp và đƣợc sửa đổi, điều chỉnh, bổ sung kịp thời khi cần thiết, thì nền pháp chế mới đƣợc củng cố và tăng cƣờng, qua đó tôn trọng và bảo vệ hữu hiệu các quyền con ngƣời và quyền công dân. Vì vậy, mục đích của pháp chế là tạo lập đƣợc một trật tự pháp luật.
Trật tự pháp luật là hệ quả của pháp chế. Pháp chế cần đƣợc đề cao thành nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc. Nó đòi hỏi việc tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc phải đƣợc tiến hành theo đúng quy định của pháp luật; mọi công chức Nhà nƣớc phải nghiêm chỉnh và triệt để tôn trọng pháp luật khi thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình, mọi vi phạm pháp luật đều phải xử lý nghiêm minh. Các tổ chức, chính trị, xã hội cũng có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật của Nhà nƣớc.
Bảo đảm và thực hiện tốt nguyên tắc pháp chế là cơ sở cho bộ máy Nhà nƣớc hoạt động, phát huy đầy đủ hiệu lực và bảo đảm công bằng xã hội. Hiện nay, các sách báo pháp lý ở nƣớc ta đề cập nhiều về Nhà nƣớc pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, trong đó đề cao pháp luật, trƣớc hết là 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiến pháp và các đạo luật, đề cao quyền con ngƣời trong đời sống xã hội, phân công quyền lực trong tổ chức bộ máy nhà nƣớc. Điều này càng đƣợc thể hiện rõ nét trong Hiến pháp năm 2013. Với phƣơng pháp tiếp cận ấy, rõ ràng pháp chế theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, là một nội dung cơ bản của Nhà nƣớc pháp quyền.
Học thuyết về pháp chế XHCN của chủ nghĩa Mác - Lênin là sự kế thừa và phát triển các tƣ tƣởng văn minh và tiến bộ trong lịch sử nhân loại trƣớc đó. Vì vậy, định hƣớng xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền Việt Nam XHCN của dân, do dân và vì dân ở nƣớc ta không thể tách rời kho tàng lý luận và giá trị của chủ nghĩa Mác - Lênin về pháp chế XHCN. Tóm lại, với tính chất là một nguyên tắc pháp luật, nguyên tắc pháp chế luôn luôn giữ vai trò chỉ đạo, định hƣớng cho toàn bộ cơ chế điều chỉnh pháp luật, có ảnh hƣởng rất lớn tới ý thức pháp luật, trật tự pháp luật và văn hóa pháp lý trong xã hội và đƣợc thể hiện qua các nội dung nhƣ sau: - Pháp chế là một trong những nguyên tắc cơ bản cho việc tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc XHCN. - Pháp chế là một trong những nguyên tắc chủ yếu cho việc tổ chức và hoạt động của các tổ chức xã hội.
- Pháp chế là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong xử sự giữa các công dân với nhau. - Pháp chế là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của việc bảo đảm và phát huy dân chủ XHCN [31, tr. Ngoài ra, xét dƣới góc độ chung, nguyên tắc pháp chế còn ảnh hƣởng sâu sắc tới chất lƣợng và hiệu quả của pháp luật. Trong mỗi ngành luật khác nhau, xuất phát từ các chức năng và nhiệm vụ mà mỗi ngành luật thực hiện, pháp chế XHCN có các nội dung, yêu cầu, tiêu chí cụ thể riêng và là nguyên tắc của ngành luật ấy.
Theo đó, trong pháp luật TTHS, khi có hành vi phạm tội xảy ra, việc phát hiện, xác định tội phạm và ngƣời phạm tội có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong công cuộc đấu tranh chống tội phạm. Về vấn đề này, trƣớc đây, V.I Lênin đã chỉ ra rằng - tác dụng phòng ngừa của hình phạt. hoàn toàn không phải ở chỗ hình phạt đó phải nặng, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà ở chỗ đã phạm tội thì không thoát khỏi sự trừng phạt. Điều quan trọng không phải đã phạm tội thì phải trừng phạt nặng, mà là ở chỗ không tội phạm nào không bị phát hiện [10, tr.
Nhƣ vậy, để bảo đảm cho việc phát hiện, xác định tội phạm và ngƣời phạm tội đƣợc chính xác, xử lý nghiêm minh, không để lọt ngƣời phạm tội, không làm oan ngƣời vô tội, đồng thời bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời dân, Bộ luật TTHS Việt Nam đã quy định rõ ràng trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.