Luận văn thạc sĩ về các hình phạt chính không tước tự do theo Luật Hình sự tại Hà Giang

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích các hình phạt chính không tước tự do theo luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Nông Thế Chiến
• Người hướng dẫn: Gs.Tskh Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Các Hình Phạt Chính Không Tước Tự Do Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO
• 1.1. Vài nét về khái niệm, các đặc điểm cơ bản và mục đích của hình phạt
• 1.2. Khái niệm hình phạt
• 1.3. Một số đặc điểm cơ bản của hình phạt
• 1.4. Mục đích của hình phạt
• 1.5. Lý luận về các hình phạt chính không tước tự do
• 1.6. Khái niệm các hình phạt chính không tước tự do
• 1.7. Dấu hiệu cơ bản của các hình phạt chính không tước tự do
• 1.8. Chức năng của các hình phạt chính không tước tự do
• 1.9. Phân biệt hình phạt chính không tước tự do với các hình phạt khác
• 1.10. Lược khảo lịch sử hình thành và phát triển của các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt chính không tước tự do từ giai đoạn sau cách mạng tháng 8 năm 1945 đến khi trước khi có Bộ luật hình sự năm 1999
• 1.10.1. Sau năm 1945 đến trước khi việc pháp điển hóa lần thứ nhất bằng BLHS Việt Nam năm 1985
• 1.10.2. Các quy phạm về hình phạt chính không tước tự do sau khi pháp điển hóa Luật hình sự Việt Nam lần thứ nhất trong BLHS năm 1985
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC HÌNH PHẠT NÀY TẠI HÀ GIANG
• 2.1. Các quy định của BLHS năm 1999 về hình phạt chính không tước tự do
• 2.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt chính không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà Giang, một số tồn tại, hạn chế và nguyên nhân cơ bản
• 2.2.1. Thực tiễn áp dụng
• 2.2.2. Một số tồn tại, hạn chế trong thực tiễn áp dụng các hình phạt chính không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà Giang và nguyên nhân cơ bản của tồn tại, hạn chế này
• 2.2.3. Một số tồn tại, hạn chế về lập pháp và trong thực tiễn áp dụng
• 2.2.4. Nguyên nhân của một số tồn tại, hạn chế trên
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƯỚC TỰ DO
• 3.1. Tăng cường công tác giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật, giám đốc xét xử, kiểm tra hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa án các cấp
• 3.2. Tăng cường đội ngũ cán bộ, nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, ý thức pháp luật và trách nhiệm nghề nghiệp của đội ngũ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân
• 3.3. Bổ sung, sửa đổi những hạn chế bất cập trong luật thực định đối với quy định đối với mỗi loại hình phạt chính không tước tự do
• 3.4. Tuyên truyền, phổ biến, nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân
• 3.5. Tăng cường sự hợp tác quốc tế và trao đổi kinh nghiệm lập pháp hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHỦ YẾU

Tóm tắt

I. Tổng quan về các hình phạt chính không tước tự do theo luật hình sự Việt Nam

Các hình phạt chính không tước tự do là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Chúng bao gồm các hình phạt như cảnh cáo, phạt tiền và cải tạo không giam giữ. Những hình phạt này không chỉ nhằm mục đích trừng phạt mà còn có vai trò giáo dục và cải tạo người phạm tội, giúp họ tái hòa nhập cộng đồng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hình phạt không tước tự do

Hình phạt không tước tự do được định nghĩa là các biện pháp xử lý đối với người phạm tội mà không làm mất quyền tự do của họ. Đặc điểm của hình phạt này là tính nhân đạo, khả năng cải tạo và giáo dục người phạm tội.

1.2. Mục đích của hình phạt không tước tự do

Mục đích chính của hình phạt không tước tự do là giáo dục, cải tạo người phạm tội, đồng thời ngăn ngừa tội phạm và bảo vệ xã hội. Hình phạt này cũng giúp giảm bớt gánh nặng cho hệ thống giam giữ.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng hình phạt không tước tự do

Mặc dù hình phạt không tước tự do có nhiều ưu điểm, nhưng việc áp dụng chúng trong thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các quy định pháp luật còn thiếu rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện.

2.1. Những khó khăn trong quy định pháp luật

Nhiều quy định về hình phạt không tước tự do còn chung chung, thiếu cụ thể, gây khó khăn cho các cơ quan thực thi pháp luật trong việc áp dụng.

2.2. Thực trạng áp dụng hình phạt không tước tự do tại Hà Giang

Tại Hà Giang, việc áp dụng hình phạt không tước tự do còn hạn chế, số lượng vụ án được xử lý bằng hình phạt này chưa cao, dẫn đến nhiều người phạm tội không được cải tạo đúng cách.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt không tước tự do

Để nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt không tước tự do, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

3.1. Tăng cường công tác tuyên truyền pháp luật

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền về hình phạt không tước tự do để nâng cao nhận thức của cộng đồng và người phạm tội về lợi ích của hình phạt này.

3.2. Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp

Cán bộ tư pháp cần được đào tạo chuyên sâu về các hình phạt không tước tự do để có thể áp dụng hiệu quả và đúng quy định pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hình phạt không tước tự do

Nghiên cứu về hình phạt không tước tự do cho thấy rằng việc áp dụng hình phạt này có thể mang lại nhiều lợi ích cho xã hội, giúp giảm tỷ lệ tái phạm tội.

4.1. Kết quả từ thực tiễn áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ

Nhiều trường hợp người phạm tội được cải tạo thành công thông qua hình phạt cải tạo không giam giữ, cho thấy tính khả thi và hiệu quả của hình phạt này.

4.2. Đánh giá tác động của hình phạt tiền

Hình phạt tiền đã giúp Nhà nước thu hồi một phần thiệt hại do tội phạm gây ra, đồng thời tạo điều kiện cho người phạm tội có cơ hội hoàn lương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hình phạt không tước tự do

Hình phạt không tước tự do có vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Việc hoàn thiện các quy định và nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt này sẽ góp phần vào công cuộc cải cách tư pháp.

5.1. Tương lai của hình phạt không tước tự do

Trong tương lai, hình phạt không tước tự do sẽ tiếp tục được phát triển và hoàn thiện, nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội và thực tiễn.

5.2. Đề xuất cải cách pháp luật hình sự

Cần có những đề xuất cụ thể để cải cách pháp luật hình sự, nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt không tước tự do, bảo đảm tính nhân đạo và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã đặt ra định hướng trọng tâm là đổi mới chính sách hình sự theo hướng đề cao tính nhân đạo, giảm áp dụng hình phạt tù, đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng các chế tài không giam giữ. Bộ luật Hình sự năm 1999, được sửa đổi, bổ sung năm 2009, đã cụ thể hóa định hướng này qua ba hình phạt chính không tước tự do gồm cảnh cáo, phạt tiền và cải tạo không giam giữ. Tuy nhiên, trong thực tiễn tư pháp, việc áp dụng nhóm hình phạt này vẫn còn chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 8% đến 12% trên tổng số các vụ án hình sự được xét xử hàng năm.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự mất cân đối giữa hệ thống chế tài tước tự do truyền thống và các chế tài phi giam giữ, dẫn đến áp lực quá tải nghiêm trọng tại các trại giam và làm gia tăng chi phí ngân sách nhà nước lên tới hàng trăm tỷ đồng mỗi năm. Mục tiêu của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, rà soát tính đồng bộ của hệ thống quy phạm pháp luật, và đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng các hình phạt chính không tước tự do trên địa bàn tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 6 năm từ năm 2009 đến năm 2014.

Hà Giang là địa bàn miền núi đặc thù với 274 km đường biên giới, gồm 10 huyện và 1 thành phố trực thuộc, nơi có hơn 80% dân số là đồng bào thuộc 22 dân tộc thiểu số cùng sinh sống. Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện Bộ luật Hình sự năm 2015, góp phần nâng cao tỷ lệ chuyển hướng xử lý tội phạm ít nghiêm trọng tại cộng đồng và thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp toàn diện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận hành dựa trên lý thuyết mục đích của hình phạt được chuẩn hóa tại Điều 27 Bộ luật Hình sự năm 1999, xác định hình phạt không đơn thuần mang tính chất trừng trị mà mục đích tối hậu là giáo dục, cải tạo người phạm tội và phòng ngừa chung cho toàn xã hội. Nội dung trừng trị đóng vai trò là phương tiện, còn cải tạo và phục hồi xã hội là đích đến trọng tâm.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa và nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự, khẳng định tính tương xứng giữa mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội với sự can thiệp từ quyền lực nhà nước.

Ba khái niệm pháp lý chủ chốt được phân tích xuyên suốt công trình gồm:

1. Hình phạt chính không tước tự do là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước do Tòa án tuyên phạt trong bản án kết tội mà không tước đoạt hay hạn chế quyền tự do thân thể của người bị kết án.
2. Tội phạm ít nghiêm trọng là loại tội phạm gây nguy hại không lớn cho xã hội với mức cao nhất của khung hình phạt là đến 3 năm tù theo quy định tại khoản 3 Điều 8 Bộ luật Hình sự.
3. Chế định xóa án tích gắn liền với cơ chế rút ngắn thời hạn theo dõi nhân thân bất lợi từ 1 năm xuống còn một phần ba thời hạn nếu người bị kết án có tiến bộ rõ rệt theo Điều 64 và Điều 66 Bộ luật Hình sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, báo cáo thống kê định kỳ của Tòa án nhân dân tối cao và nguồn dữ liệu sơ cấp từ Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 1.250 hồ sơ vụ án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm có hiệu lực pháp luật được xét xử tại 11 Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang trong suốt timeline 6 năm từ năm 2009 đến năm 2014.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp chọn mẫu điển hình đối với các nhóm tội phạm về trật tự quản lý kinh tế, trật tự công cộng và trật tự quản lý hành chính được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp thống kê xã hội học pháp luật và phương pháp luật học so sánh đối chiếu giữa Bộ luật Hình sự năm 1985 với Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi 2009).

Việc lựa chọn các phương pháp phân tích này giúp lượng hóa chính xác mối quan hệ giữa cấu trúc quy định lập pháp và khả năng hiện thực hóa bản án trên thực tế, chỉ rõ các rào cản kỹ thuật pháp lý khiến thẩm phán ngần ngại tuyên các chế tài phi giam giữ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hình phạt cảnh cáo có phạm vi quy định hạn chế và tỷ lệ áp dụng trên thực tế cực kỳ thấp. Trong Bộ luật Hình sự năm 1999, chế tài cảnh cáo chỉ được ghi nhận tại 35 trên tổng số 272 tội danh thuộc phần các tội phạm, chiếm tỷ lệ khoảng 12%. Thống kê thực tiễn xét xử tại địa bàn tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2009 - 2014 cho thấy số lượng bị cáo bị áp dụng hình phạt cảnh cáo chỉ chiếm dưới 1,5% tổng số bị cáo bị kết án, dù số lượng tội phạm ít nghiêm trọng chiếm tỷ trọng trên 35%.

Thứ hai, hình phạt tiền là hình phạt chính có bước tiến về mặt lập pháp nhưng gặp điểm nghẽn nghiêm trọng trong khâu thi hành án. Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009 đã tăng số điều luật quy định phạt tiền là hình phạt chính từ 68 điều lên 76 điều, xác lập mức sàn thấp nhất là 1.000.000 đồng và mức trần lên tới 1.000.000.000 đồng. Tuy nhiên, tại Hà Giang, tỷ lệ thi hành thực tế các bản án phạt tiền là hình phạt chính chỉ đạt xấp xỉ 28% về giá trị tài sản phải thu nộp, do phần lớn người phạm tội thuộc hộ nghèo và không có tài sản tích lũy.

Thứ ba, hình phạt cải tạo không giam giữ với thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm và mức khấu trừ thu nhập từ 5% đến 20% chỉ chiếm tỷ lệ dao động từ 4% đến 6% trong cơ cấu hình phạt được tuyên. Cơ chế quy đổi 1 ngày tạm giam bằng 3 ngày cải tạo không giam giữ cũng phát sinh vướng mắc khi thời gian tạm giam của bị can trong giai đoạn điều tra vượt quá mức hình phạt cải tạo dự kiến tuyên.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tỷ lệ áp dụng hình phạt không tước tự do ở mức thấp bắt nguồn từ thói quen tư duy tố tụng thiên về trừng phạt nghiêm khắc của một bộ phận Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân, cùng tâm lý e ngại trách nhiệm nếu người chấp hành án tiếp tục vi phạm pháp luật trong thời gian thử thách.

Các dữ liệu thực chứng này có thể được biểu diễn rõ ràng qua một biểu đồ hình cột so sánh tương quan số lượng án phạt tù có thời hạn chiếm trên 75% với nhóm hình phạt cảnh cáo, phạt tiền và cải tạo không giam giữ chiếm dưới 15% qua từng năm từ 2009 đến 2014. Một bảng thống kê đối chiếu chi tiết giữa 10 huyện vùng cao và thành phố Hà Giang cũng sẽ phản ánh sự phân hóa sâu sắc về tỷ lệ thi hành án phạt tiền, nơi các huyện nghèo thuộc diện hỗ trợ giảm nghèo có tỷ lệ tồn đọng án chưa thi hành lên tới trên 70%.

So sánh với các công trình nghiên cứu chuyên sâu của các học giả đầu ngành trong lĩnh vực luật hình sự, kết quả nghiên cứu tái khẳng định rằng nếu không có cơ chế giám sát xã hội và bảo đảm việc làm tại cơ sở cấp xã, các hình phạt phi giam giữ sẽ rất dễ bị hình thức hóa, làm suy giảm tính răn đe của pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống lập pháp hình sự bằng việc ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cụ thể tiêu chí định lượng về các trường hợp áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền và cải tạo không giam giữ. Mục tiêu đặt ra là mở rộng tỷ lệ quy định hình phạt tiền là hình phạt chính trong các nhóm tội phạm kinh tế, môi trường và trật tự công cộng lên tối thiểu 35% trong giai đoạn 2016 - 2020 do Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao chủ trì thực hiện.

Thứ hai, đổi mới triệt để cơ chế phối hợp thi hành án tại cơ sở giữa Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an xã và các đoàn thể nhân dân nhằm nâng cao hiệu quả giám sát người bị phạt cải tạo không giam giữ. Bộ Tư pháp và chính quyền địa phương cần thiết lập quy trình quản lý lao động, giải quyết việc làm tại chỗ, phấn đấu nâng tỷ lệ người chấp hành án tái hòa nhập cộng đồng thành công đạt trên 95% trước năm 2018.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp cho đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân thông qua việc tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn nghiệp vụ mỗi năm tại Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang, chuyển dịch định hướng xét xử từ trừng trị thuần túy sang phục hồi và giáo dục cộng đồng.

Thứ tư, đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý lưu động bằng tiếng dân tộc thiểu số tại 10 huyện vùng cao, với chỉ tiêu thực hiện trên 50 đợt tuyên truyền mỗi năm, giúp hơn 80% người dân vùng sâu vùng xa tiếp cận và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật hình sự.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án các cấp có thể sử dụng luận văn như tài liệu thực chứng để chuẩn hóa việc cân nhắc tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và điều kiện nhân thân khi lựa chọn loại hình phạt phù hợp, tránh lạm dụng hình phạt tù giam.

Thứ two, Kiểm sát viên thuộc Viện kiểm sát nhân dân các cấp áp dụng công trình nhằm nâng cao chất lượng công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử, bảo đảm việc truy tố, lượng hình đúng quy định pháp luật và kiến nghị khắc phục các vi phạm trong thi hành án hình sự tại cộng đồng.

Thứ ba, Nhà hoạch định chính sách và cán bộ nghiên cứu lập pháp tại các cơ quan của Quốc hội, Bộ Tư pháp khai thác các luận cứ khoa học để hoàn thiện quy định về các chế tài phi giam giữ trong quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và Luật Thi hành án hình sự.

Thứ tư, Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự sử dụng luận văn làm nguồn tư liệu học thuật giá trị phục vụ giảng dạy, nghiên cứu cấu trúc hệ thống hình phạt và phương pháp đánh giá thực tiễn tư pháp địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Khác biệt cốt lõi giữa hình phạt chính không tước tự do và hình phạt tù là gì?
Hình phạt chính không tước tự do như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ không cách ly người phạm tội khỏi đời sống xã hội. Bị án được tự do thân thể, sinh hoạt, làm việc tại nơi cư trú dưới sự giám sát của chính quyền xã, phường, giúp tiết kiệm chi phí giam giữ của Nhà nước và duy trì nguồn thu nhập gia đình.

Người bị kết án phạt cảnh cáo phải chịu những hậu quả pháp lý nào?
Hình phạt cảnh cáo mang tính răn đe tinh thần công khai tại phiên tòa. Dù không chịu tổn thất về thể xác hay tài sản, người bị phạt cảnh cáo vẫn phải chịu hậu quả pháp lý là án tích trong thời hạn 1 năm. Nếu có tiến bộ rõ rệt và lập công, thời hạn xóa án tích có thể được Tòa án xem xét rút ngắn còn 4 tháng.

Mức phạt tiền là hình phạt chính được xác định dựa trên những căn cứ nào?
Theo Điều 30 Bộ luật Hình sự, mức phạt tiền được quyết định dựa trên tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm, tình hình tài sản của người phạm tội và sự biến động giá cả thị trường. Khung tiền phạt thấp nhất là 1.000.000 đồng và cao nhất lên tới 1.000.000.000 đồng tùy theo từng điều luật cụ thể.

Người chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ có bắt buộc phải bị khấu trừ thu nhập không?
Việc khấu trừ thu nhập từ 5% đến 20% để sung công quỹ nhà nước chỉ áp dụng đối với người bị kết án có việc làm và thu nhập ổn định. Trong trường hợp người chấp hành án là người nghèo, lao động tự do không có thu nhập thường xuyên tại các xã vùng cao, Tòa án có thể miễn việc khấu trừ khoản tiền này.

Tại sao việc áp dụng hình phạt tiền và cải tạo không giam giữ tại Hà Giang còn gặp nhiều vướng mắc?
Hà Giang có hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn khiến khả năng nộp phạt bằng tiền mặt rất thấp. Bên cạnh đó, địa bàn đồi núi hiểm trở và sự thiếu thốn về nhân lực chuyên trách tại cấp xã gây cản trở lớn cho công tác giám sát, theo dõi quá trình cải tạo của người bị kết án.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa hệ thống lý luận toàn diện về bản chất, chức năng và vị trí của 3 loại hình phạt chính không tước tự do trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.
• Công trình đã làm rõ tiến trình phát triển lập pháp từ các sắc lệnh năm 1945, qua Bộ luật Hình sự năm 1985 đến Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi 2009).
• Luận văn lượng hóa cụ thể thực trạng xét xử các hình phạt phi giam giữ trong 6 năm tại tỉnh Hà Giang, chỉ rõ tỷ lệ áp dụng chế tài cảnh cáo dưới 1,5% và phạt tiền thi hành đạt 28%.
• Nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá từ hoàn thiện hướng dẫn lập pháp, nâng cao năng lực Thẩm phán đến đổi mới cơ chế giám sát tại cơ sở cấp xã.
• Công trình đóng góp nền tảng dữ liệu thực nghiệm quan trọng hỗ trợ triển khai hiệu quả các chế định tư pháp mới trong chu kỳ cải cách pháp luật giai đoạn 2016 - 2025.

Các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ sở đào tạo luật và học viên quan tâm có thể khai thác trực tiếp toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ công tác xét xử và phát triển các đề tài học thuật chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo chủ yếu, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề chung về hình phạt chính không tƣớc tự do. Chƣơng 2: Thực trạng các quy định của BLHS 1999 về hình phạt chính không tƣớc tự do và thực tiễn áp dụng các quy phạm này tại Hà Giang giai đoạn 2009-2014. Chƣơng 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các hình phạt chính không tƣớc tự do. - Danh mục Tài liệu tham khảo.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT CHÍNH KHÔNG TƢỚC TỰ DO 1. VÀI NÉT VỀ KHÁI NIỆM, CÁC ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN VÀ MỤC ĐÍCH CỦA HÌNH PHẠT 1. Khái niệm hình phạt Tội phạm là một hiện tuợng xã hội tiêu cực có tính nguy hiểm cao cho xã hội, mang tính lịch sử và bản chất giai cấp sâu sắc. Đấu tranh với tội phạm là nhiệm vụ tất yếu khách quan nhằm bảo vệ và duy trì điều kiện tồn tại của giai cấp thống trị, của nhà nƣớc trong bất kì một xã hội nào.

Hình phạt đƣợc coi là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nƣớc, là công cụ hữu hiệu trong cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm. Mác đã từng viết: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho lợi ích giai cấp thống trị trong một xã hội nhất định” và “Hình phạt chẳng qua là thủ đoạn tự vệ của xã hội với những hành vi xâm phạm những điều kiện tồn tại của xã hội đó” [Các Mác, F. Toàn tập, tập 8, trang 531]. Trong lịch sử luật hình sự Việt Nam, chế định hình phạt cùng chế định tội phạm là những chế định quan trọng nhất của luật hình sự Việt Nam.

Có rất nhiều quan điểm khoa học xung quanh chế định hình phạt. Trong Bộ luật hình sự năm 1985 cũng nhƣ trong các văn bản pháp luật hình sự trƣớc đó tuy chƣa có khái niệm pháp lý về hình phạt song trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, các cơ sở đào tạo có rất nhiều quan điểm nhìn chung là thống nhất về hình phạt. Có thể viện dẫn một vài quan điểm về hình phạt sau đây: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế Nhà nước nghiêm khắc nhất quy định trong luật hình sự được Toà án áp dụng cho chính người đã thực hiện tội phạm nhằm trừng trị và cải tạo họ, góp phần vào việc đấu tranh phòng và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân” [19,tr. “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế do Toà án quyết định trong bản án với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và được thể hiện ở việc tước đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với người bị kết án”[65,tr.

“Hình phạt là biện pháp cưỡng chế Nhà nước do Toà án áp dụng đối với người thực hiện tội phạm theo quy định của luật hình sự, tước bỏ hoặc hạn chế quyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm mục đích giáo dục cải tạo người phạm tội nhằm ngăn ngừa họ phạm tội mới”[34,tr. “Hình phạt là biện cưỡng chế Nhà nước được luật hình sự quy định và do Toà án áp dụng có nội dung tước bỏ hoặc hạn chế quyền và lợi ích của người phạm tội, nhằm trừng trị, giáo dục họ cũng như nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm”[26,tr. Bộ luật hình sự năm 1999 đƣợc Quốc Hội thông qua ngày 21/12/1999 tại kì họp thứ 6, khoá X có hiệu lực từ ngày 1/7/2000, lần đầu tiên đã đƣa ra khái niệm pháp lý chính thức của hình phạt tại Điều 26: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước đoạt hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội. Hình phạt được quy định trong BLHS và do Toà án quyết định”[41,tr.

Từ các quan niệm đã nêu về khái niệm hình phạt trong khoa học Luật hình sự, có thể định nghĩa khái niệm khoa học về hình phạt nhƣ sau: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự của Nhà nước do Tòa án có thẩm quyền quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật nhằm tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự. Một số đặc điểm cơ bản của hình phạt 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ta có thể rút ra những đặc điểm cơ bản của hình phạt từ định nghĩa khoa học của khái niệm hình phạt nhƣ sau: Thứ nhất: Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự so với tất cả các biện pháp cƣỡng chế về hình sự khác của Nhà nƣớc. So với các biện pháp cƣỡng chế khác (biện pháp cƣỡng chế hành chính, biện pháp cƣỡng chế tố tụng hình sự, các biện pháp tƣ pháp khác trong luật hình sự) thì hình phạt hạn chế hoặc tƣớc bỏ những quyền và lợi ích thiết thân của ngƣời phạm tội nhƣ quyền sống (hình phạt tử hình), quyền tự do (hình phạt tù có thời hạn), quyền sở hữu (hình phạt tiền). Ngoài nội dung trên, hình phạt bao giờ cũng để lại cho ngƣời bị kết án hậu quả pháp lý là án tích trong một thời hạn nhất định theo quy định của BLHS.

Án tích là đặc điểm nhân thân bất lợi cho ngƣời phạm tội trong đời sống xã hội, trong khi ngƣời phạm tội có hành vi vi phạm pháp luật. Án tích có thể bị coi là tình tiết định tội (khoản 1 Điều 143 BLHS năm 1999), tình tiết định khung tăng nặng (điểm c khoản 2 Điều 143 BLHS năm 1999), tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (điểm g khoản 1 Điều 48 BLHS). Thứ hai: Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế đƣợc áp dụng theo trình tự riêng biệt. Tòa án là cơ quan duy nhất có quyền nhân danh Nhà nƣớc áp dụng hình phạt cho ngƣời phạm tội.

Tòa án là một thiết chế đặc biệt trong Nhà nƣớc, đƣợc Nhà nƣớc trao cho thẩm quyền đặc biệt, đó là thẩm quyền xét xử. Chỉ có Tòa án mới có quyền nhân danh Nhà nƣớc quyết định một ngƣời có phải chịu hình phạt hay không. Thẩm quyền xét xử của Tòa án là thẩm quyền hiến định, Điều 102 Hiến pháp năm 2013 của nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định rõ "Tòa án là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp" [46,tr. Điều 2 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 cũng xác định "Tòa án nhân danh nước CHXHCN Việt Nam xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính" [45,tr.

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ ba: Hình phạt chỉ có thể đuợc áp dụng với ngƣời có hành vi phạm tội, điểm này đã thể hiện rõ tính pháp chế của luật hình sự Việt Nam. Mọi công dân đều phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình theo quy định của pháp luật. Điều 2 BLHS 1999: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự”[44,tr.47] và trong toàn bộ phần riêng BLHS đều quy định TNHS của cá nhân, hình phạt chỉ đƣợc áp dụng đối với riêng bản thân ngƣời bị kết án chứ không đƣợc phép áp dụng đối với tập thể, với các thành viên trong gia đình hoặc với những ngƣời thân thích khác của ngƣời phạm tội. Nhƣ vậy Luật hình sự Việt Nam không cho phép ngƣời khác chịu hình phạt thay cho ngƣời phạm tội.

Thứ tư: Hình phạt đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự. Trong BLHS năm 1999 hình phạt đƣợc quy định ở phần chung và phần các tội phạm. Phần chung quy định về khái niệm, mục đích, hệ thống hình phạt. Phần các tội phạm quy định các loại và mức hình phạt cho từng tội phạm cụ thể.

Việc quy định hình phạt trong BLHS đảm bảo tính nghiêm minh, tính hợp pháp, và thống nhất cho việc quyết định hình phạt trên thực tế. Những đặc điểm cơ bản trên đây giúp ta phân biệt hình phạt với các biện pháp cƣỡng chế khác của nhà nƣớc nhƣ các biện pháp cƣỡng chế hành chính (cảnh cáo, phạt tiền); cƣỡng chế trong luật tố tụng hình sự (bắt ngƣời, tạm giam, tạm giữ.); các biện pháp tƣ pháp khác trong luật hình sự và góp phần làm rõ bản chất của hình phạt. Mục đích của hình phạt Hình phạt tuy không ảnh hƣởng trực tiếp đến những điều kiện và nguyên nhân làm phát sinh tội phạm. Nhƣng hình phạt với nội dung hạn chế hoặc tƣớc bỏ những quyền và lợi ích của ngƣời phạm tội có những ảnh hƣởng, những tác động nhất định đối với ngƣời phạm tội cũng nhƣ những nguời khác trong xã hội theo những khuynh hƣớng khác nhau.

Những khuynh hƣớng tác động đó chính là mục đích của hình phạt. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mục đích của hình phạt sẽ quyết định việc quy định từng loại hình phạt nói riêng và hệ thống hình phạt nói chung, quyết định những quy định về hình phạt trong luật và việc áp dụng hình phạt trong thực tế. Chính vì vậy mục đích của hình phạt là vấn đề có ý nghĩa không chỉ về mặt lí luận mà còn có ý nghĩa đặc biệt trong thực tiễn. Bộ luật Hình sự 1985 tuy chƣa đƣa ra đƣợc khái niệm pháp lý về hình phạt Song mục đích hình phạt thì đã đƣợc quy phạm hoá tại Điều 20.

Trong BLHS năm 1999 mục đích hình phạt đƣợc quy định tại Điều 27: “Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn nhằm cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội, tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm mục đích giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm”. Tuy mục đích hình phạt đã đƣợc quy định trong luật hiện hành nhƣng trong nhận thức của các nhà nghiên cứu vẫn chƣa đạt đƣợc sự thống nhất. Một số học giả trong các công trình nghiên cứu của mình cho rằng: “Trừng trị là nội dung, là thuộc tính, là phương thức thực hiện hình phạt, trừng trị là tiền đề quan trọng để đạt được mục đích phòng ngừa tội phạm” [34,tr.

Các nhà khoa học theo trƣờng phái này chỉ thừa nhận giáo dục, phòng ngừa là mục đích của hình phạt còn trừng trị chỉ là tiền đề để đạt đƣợc mục đích đó mà thôi.