Luận Văn Thạc Sĩ Về Nguyên Tắc Công Bằng Trong Luật Hình Sự Việt Nam Tại Đắk Lắk

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls nguyên tắc công bằng trong luật hình sự việt nam trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lê Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Tiến Việt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Nguyên Tắc Công Bằng Trong Luật Hình Sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và ý nghĩa của nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam
• 1.2. Nội dung của nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam
• 1.3. Khái quát sự hình thành và phát triển tư tưởng của nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến nay
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN NỘI DUNG CỦA NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM, PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. Sự thể hiện nội dung của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hình sự Việt Nam
• 2.2. Sự thể hiện nội dung của nguyên tắc công bằng trong pháp luật quốc tế và pháp luật hình sự một số nước trên thế giới
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC THI NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG THỰC TIỄN XÉT XỬ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM
• 3.1. Thực thi nguyên tắc công bằng trong thực tiễn xét xử trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 3.2. Những giải pháp bảo đảm thực thi nguyên tắc công bằng trong thực tiễn thi hành
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguyên Tắc Công Bằng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam là một trong những giá trị cốt lõi, thể hiện sự công bằng trong xử lý tội phạm. Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo quyền lợi của người bị buộc tội mà còn bảo vệ lợi ích của xã hội. Việc nghiên cứu nguyên tắc công bằng giúp làm rõ hơn về khái niệm, nội dung và ý nghĩa của nó trong bối cảnh pháp luật hiện hành.

1.1. Khái Niệm Công Bằng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Công bằng trong luật hình sự Việt Nam được hiểu là sự đối xử công bằng giữa các cá nhân trong quá trình xét xử. Điều này bao gồm việc đảm bảo quyền lợi của người bị buộc tội và sự công bằng trong các quyết định của tòa án.

1.2. Ý Nghĩa Của Nguyên Tắc Công Bằng Trong Pháp Luật

Nguyên tắc công bằng không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một giá trị xã hội quan trọng. Nó giúp xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp và đảm bảo sự công bằng trong xã hội.

II. Vấn Đề Thực Tiễn Về Nguyên Tắc Công Bằng Tại Đắk Lắk

Tại Đắk Lắk, việc thực thi nguyên tắc công bằng trong luật hình sự gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự thiếu đồng bộ trong áp dụng pháp luật và sự khác biệt trong nhận thức về công bằng giữa các cơ quan tư pháp đã dẫn đến những bất cập trong thực tiễn.

2.1. Tình Hình Thực Thi Nguyên Tắc Công Bằng Tại Đắk Lắk

Thực tiễn cho thấy, nguyên tắc công bằng chưa được thực thi triệt để tại Đắk Lắk. Nhiều vụ án vẫn còn tồn tại tình trạng oan sai, dẫn đến sự bất bình trong xã hội.

2.2. Những Thách Thức Trong Việc Đảm Bảo Công Bằng

Các thách thức bao gồm sự thiếu hụt về nguồn lực, sự không đồng nhất trong quy trình xét xử và sự thiếu hiểu biết về quyền lợi của người bị buộc tội.

III. Phương Pháp Nâng Cao Nguyên Tắc Công Bằng Trong Luật Hình Sự

Để nâng cao nguyên tắc công bằng trong luật hình sự, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc cải cách pháp luật đến nâng cao nhận thức của cán bộ tư pháp. Việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng xét xử mà còn tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

3.1. Cải Cách Pháp Luật Để Đảm Bảo Công Bằng

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong Bộ luật hình sự để ghi nhận rõ ràng nguyên tắc công bằng, từ đó tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực thi.

3.2. Đào Tạo Nâng Cao Nhận Thức Về Công Bằng

Tổ chức các khóa đào tạo cho cán bộ tư pháp về nguyên tắc công bằng, giúp họ hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của nguyên tắc này trong thực tiễn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nguyên Tắc Công Bằng Trong Xét Xử

Việc áp dụng nguyên tắc công bằng trong xét xử không chỉ là trách nhiệm của tòa án mà còn là của toàn bộ hệ thống tư pháp. Các cơ quan liên quan cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi của người bị buộc tội được bảo vệ.

4.1. Vai Trò Của Tòa Án Trong Việc Đảm Bảo Công Bằng

Tòa án cần thực hiện đúng quy trình xét xử, đảm bảo mọi bên đều có cơ hội trình bày ý kiến và bảo vệ quyền lợi của mình.

4.2. Sự Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan Tư Pháp

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án để đảm bảo nguyên tắc công bằng được thực thi hiệu quả.

V. Kết Luận Về Nguyên Tắc Công Bằng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam là một vấn đề quan trọng, cần được nghiên cứu và thực thi một cách nghiêm túc. Việc đảm bảo công bằng không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

5.1. Tương Lai Của Nguyên Tắc Công Bằng

Trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, nguyên tắc công bằng cần được chú trọng hơn nữa để đáp ứng yêu cầu của xã hội.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Để Nâng Cao Công Bằng

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi nguyên tắc công bằng, từ việc cải cách pháp luật đến nâng cao nhận thức của cán bộ tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Công bằng xã hội là khát vọng lớn lao của nhân loại tiến bộ và là mục tiêu cốt lõi trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI và Hiến pháp năm 2013 (Điều 16 và Điều 31), công bằng vừa là giá trị xã hội nền tảng, vừa là định hướng chỉ đạo cho mọi hoạt động tư pháp. Trong lĩnh vực luật hình sự, công bằng đóng vai trò quyết định đến tính khách quan, nghiêm minh của bản án, bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Tuy nhiên, trong suốt hơn 20 năm kể từ công trình nghiên cứu chuyên sâu của Giáo sư Võ Khánh Vinh năm 1994, các nghiên cứu lý luận hình sự tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận nguyên tắc công bằng lồng ghép trong hệ thống nguyên tắc chung mà chưa có công trình chuyên khảo toàn diện cấp thạc sĩ phân tích chuyên sâu dưới góc độ thực tiễn thi hành. Về mặt lập pháp, Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) dù có nhiều bước tiến nhưng vẫn chưa ghi nhận nguyên tắc công bằng thành một điều khoản độc lập.

Nghiên cứu của học viên Lê Thị Thanh Thủy dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Trịnh Tiến Việt đã giải quyết khoảng trống này. Đề tài tập trung làm rõ bản chất lý luận, đánh giá sự thể hiện của nguyên tắc trong hệ thống pháp luật thực định và khảo sát thực tiễn 150 vụ án sơ thẩm với 287 bị cáo tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 5 năm (2009 - 2013). Công trình đề xuất các giải pháp lập pháp và áp dụng pháp luật, đóng góp trực tiếp vào công cuộc cải cách tư pháp và sửa đổi Bộ luật Hình sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý luận đa chiều của triết học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về công bằng và hợp lý, cùng các học thuyết pháp lý hiện đại:

• Học thuyết công lý và công bằng (Justice as Fairness): Tiếp thu quan điểm của John Rawls và Ambrose Bierce, công bằng phản ánh tính tương xứng giữa nghĩa vụ và quyền lợi, giữa hành vi vi phạm pháp luật và mức độ trừng phạt từ Nhà nước.
• Học thuyết hai chiều của công bằng hình sự: Tiếp cận theo phân tích của Giáo sư Võ Khánh Vinh về "công bằng ngang nhau" (mọi chủ thể vi phạm đều chịu sự điều chỉnh bình đẳng trước pháp luật hình sự) và "công bằng phân phối" (biện pháp trách nhiệm hình sự phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân người phạm tội).
• Hệ thống nguyên tắc công minh: Vận dụng hệ thống quan điểm của Giáo sư Lê Văn Cảm về 3 yêu cầu cốt lõi: hình phạt phù hợp hậu quả và lỗi; trao quyền lựa chọn chế tài tương đối cho Tòa án; và nguyên tắc không truy cứu trách nhiệm hình sự 2 lần về cùng một tội phạm (Non bis in idem).
• Các khái niệm cốt lõi: Phân hóa trách nhiệm hình sự, tương xứng chế tài, cá thể hóa hình phạt và đối xử bình đẳng không phân biệt thành phần xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu nghiên cứu: Dữ liệu thứ cấp gồm các văn bản lập quy từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Pháp lệnh năm 1967, hai Pháp lệnh năm 1970, Bộ luật Hình sự năm 1985 và Bộ luật Hình sự năm 1999. Dữ liệu thực chứng là hồ sơ xét xử 150 vụ án hình sự sơ thẩm với 287 bị cáo tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk từ năm 2009 đến năm 2013.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với quy mô 150 vụ án sơ thẩm đại diện cho 4 nhóm tội phạm chính, phản ánh đặc thù địa bàn Tây Nguyên đa dân tộc, đa dạng về cơ cấu tội phạm kinh tế, trật tự xã hội và xâm phạm sở hữu.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học (đối chiếu với Bộ luật Hình sự Liên bang Nga và Trung Quốc), phương pháp lịch sử cụ thể và thống kê xã hội học. Cách tiếp cận này giúp lượng hóa mức độ tương xứng của các phán quyết tư pháp, tránh nhận định cảm tính và làm rõ mối tương quan giữa lý luận với thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra các phát hiện khoa học quan trọng qua khảo sát lập pháp và thực tiễn xét xử:

• Sự chuyển biến trong phân loại tội phạm: Bộ luật Hình sự năm 1985 chỉ phân chia 2 loại tội phạm, trong khi Bộ luật Hình sự năm 1999 đã phân hóa khoa học thành 4 loại (ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng) gắn liền với 4 khung thời hiệu truy cứu lần lượt là 5 năm, 10 năm, 15 năm và 20 năm.
• Cơ cấu hình phạt áp dụng thực tế: Phân tích 287 bị cáo trong 150 vụ án sơ thẩm tại Đắk Lắk (2009 - 2013) cho thấy hình phạt tù có thời hạn chiếm tỷ trọng chủ đạo khoảng 72%, hình phạt cải tạo không giam giữ và cho hưởng án treo chiếm khoảng 21%, các hình phạt khác và miễn trách nhiệm hình sự chiếm khoảng 7%.
• Phân hóa trách nhiệm đồng phạm và mức độ phạm tội: Tòa án đã thực hiện nghiêm túc việc xử lý nghiêm nhóm chủ mưu, cầm đầu và khoan hồng cho người giúp sức. Đối với chuẩn bị phạm tội, khung hình phạt tối đa được khống chế không quá 20 năm tù hoặc 1/2 mức phạt tù thông thường; đối với phạm tội chưa đạt, mức phạt tù có thời hạn không vượt quá 3/4 khung chế tài tương ứng.
• Bảo đảm quyền lợi người chưa thành niên: Trong nhóm bị cáo từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, 100% vụ án đều loại trừ hình phạt tù chung thân, tử hình; mức phạt tù áp dụng đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không vượt quá 12 năm tù và nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không quá 18 năm tù.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu xét xử 5 năm trên địa bàn Đắk Lắk có thể được mô tả trực quan qua bảng thống kê và biểu đồ cột chồng (stacked bar chart), phản ánh rõ mức độ nghiêm khắc tăng dần tương ứng với tính chất nguy hiểm của 4 nhóm tội phạm. Sự phân bổ này cho thấy nguyên tắc công bằng phân phối đã được các Hội đồng xét xử quán triệt tương đối đồng đều.

Tuy nhiên, thực tiễn xét xử vẫn bộc lộ một số tồn tại. Ước tính khoảng 6% đến 8% bản án còn có sự chênh lệch trong việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự giữa các Tòa án cấp huyện, dẫn đến tình trạng cùng một hành vi và hậu quả nhưng mức án tuyên có sự chênh lệch đáng kể. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc thiếu định lượng rõ ràng cho một số tình tiết giảm nhẹ mang tính định tính và tác động từ nhận thức pháp luật chưa đồng đều của một bộ phận cán bộ tiến hành tố tụng. So sánh quốc tế cho thấy, việc pháp điển hóa rõ ràng nguyên tắc công bằng như Điều 6 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga năm 1996 và Điều 5 Bộ luật Hình sự Trung Quốc năm 1997 là kinh nghiệm quý để Việt Nam hoàn thiện khung pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo đảm nguyên tắc công bằng được thực thi triệt để trong thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Ghi nhận chính thức nguyên tắc công bằng trong Bộ luật Hình sự: Quốc hội cần bổ sung 1 điều luật riêng quy định về "Nguyên tắc công bằng" tại Phần chung của Bộ luật Hình sự sửa đổi, xác lập rõ 2 trụ cột: bình đẳng trước pháp luật và tính tương xứng giữa hình phạt với hành vi, nhân thân người phạm tội.
2. Chuẩn hóa và định lượng các tình tiết lượng hình: Tòa án nhân dân Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ tại Điều 46 và Điều 48 Bộ luật Hình sự, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ sai sót, chênh lệch mức án bất hợp lý xuống dưới 2% trên phạm vi toàn quốc trước năm 2017.
3. Kiện toàn và đào tạo đội ngũ Thẩm phán: Đặt mục tiêu 100% Thẩm phán và Thư ký Tòa án tại tỉnh Đắk Lắk cũng như khu vực Tây Nguyên tham gia ít nhất 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng cân nhắc, cá thể hóa hình phạt và phòng chống định kiến xét xử.
4. Mở rộng các chế tài phi giam giữ và tư pháp phục hồi: Tăng tỷ lệ áp dụng các biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn và phạt tiền đối với tội phạm ít nghiêm trọng lên mức 30% - 35% trong giai đoạn tiếp theo, đặc biệt ưu tiên áp dụng cho đối tượng người chưa thành niên và đồng bào dân tộc thiểu số có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư: Sử dụng luận văn làm tài liệu tra cứu thực tiễn để nâng cao chất lượng tranh tụng, lượng hình công minh, hạn chế tối đa rủi ro oan sai hoặc xử phạt không tương xứng trong các vụ án hình sự.
• Cơ quan soạn thảo chính sách và đại biểu Quốc hội: Khảo sát các cơ sở lý luận và số liệu thực chứng 5 năm để phục vụ công tác lập pháp, trực tiếp đóng góp vào quá trình hoàn thiện dự thảo Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật: Nguồn tài liệu chuyên khảo tham khảo có hệ thống về hệ thống nguyên tắc luật hình sự, lý luận trừng phạt và chính sách hình sự Việt Nam qua các thời kỳ.
• Cơ quan quản lý tư pháp tỉnh Đắk Lắk và khu vực Tây Nguyên: Tham khảo các phân tích thực tế về đặc thù kinh tế - xã hội địa phương để xây dựng chiến lược phòng chống tội phạm phù hợp với bối cảnh vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự được hiểu như thế nào?
Nguyên tắc công bằng là tư tưởng chỉ đạo toàn bộ quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự, đòi hỏi sự đối xử bình đẳng giữa những người phạm tội và bảo đảm tính tương xứng giữa biện pháp trách nhiệm hình sự với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi cùng nhân thân người phạm tội.

Tại sao việc phân loại tội phạm thành 4 nhóm lại thể hiện sự công bằng?
Bộ luật Hình sự năm 1999 phân loại 4 nhóm tội phạm với khung hình phạt từ dưới 3 năm đến tử hình gắn liền với thời hiệu truy cứu từ 5 đến 20 năm. Cách phân hóa này giúp cá thể hóa hình phạt chính xác, bảo đảm hành vi nguy hiểm hơn phải chịu chế tài nghiêm khắc hơn.

Quy định nào bảo đảm công bằng cho người chưa thành niên phạm tội?
Khoản 2 và 5 Điều 69 Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định không áp dụng tù chung thân, tử hình và giảm mức hình phạt tối đa xuống không quá 12 năm (với người từ 14 đến dưới 16 tuổi) hoặc 18 năm (từ 16 đến dưới 18 tuổi), thể hiện tính nhân đạo và công bằng theo lứa tuổi.

Thực tiễn xét xử 150 vụ án tại Đắk Lắk ghi nhận tồn tại gì lớn nhất?
Khảo sát 287 bị cáo giai đoạn 2009 - 2013 cho thấy vẫn còn khoảng 6% - 8% bản án có sự chênh lệch mức phạt giữa các địa bàn cấp huyện đối với các vụ án có tình tiết tương đương, chủ yếu do thiếu hướng dẫn định lượng chi tiết cho một số tình tiết giảm nhẹ.

Kinh nghiệm quốc tế nào được luận văn đề xuất áp dụng cho Việt Nam?
Luận văn đề xuất Việt Nam học tập kinh nghiệm của Liên bang Nga (Điều 6 BLHS 1996) và Trung Quốc (Điều 5 BLHS 1997) trong việc trực tiếp ghi nhận một điều khoản riêng về nguyên tắc công bằng trong phần chung của đạo luật hình sự.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam từ góc độ triết học, đạo đức và pháp lý hiện đại.
• Phân tích sâu sắc quá trình phát triển tư tưởng công bằng qua các giai đoạn lập pháp từ năm 1945, qua hai Pháp lệnh năm 1970 đến Bộ luật Hình sự năm 1985 và năm 1999.
• Đánh giá thực chứng 150 vụ án sơ thẩm với 287 bị cáo tại Đắk Lắk (2009 - 2013), chỉ rõ những thành tựu đạt được và nguyên nhân của các hạn chế trong lượng hình.
• Đưa ra hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về lập pháp, hướng dẫn áp dụng pháp luật và đào tạo cán bộ tư pháp nhằm hoàn thiện Bộ luật Hình sự.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch; khuyến khích các chuyên gia, nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn tiếp tục khai thác dữ liệu của đề tài để phục vụ công tác cải cách tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Công bằng là một khái niệm đa chiều, tiếp cận dưới nhiều góc độ sẽ cho ra những nội hàm khác nhau. Để có thể phân tích, đánh giá sự thể hiện của nguyên tắc công bằng trong pháp luật hình sự, nhất định phải làm rõ khái niệm này ở bình diện pháp lý và chỉ ra những biểu hiện, ý nghĩa của nó trong pháp luật hình sự. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC CÔNG BẰNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm công bằng dưới các góc độ triết học, xã hội, đạo đức, kinh tế và pháp luật Công bằng xã hội là lý tưởng, khát vọng và nỗ lực chung của nhân loại tiến bộ.

Ở nước ta, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (năm 2011) cũng thể hiện lý tưởng này qua việc nhấn mạnh về mục tiêu của cách mạng Việt Nam hiện nay là: “xây dựng Việt Nam trở thành một nước dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [6, tr. Công bằng là một phạm trù, khái niệm đa chiều, tiếp cận và đứng trên lập trường khác nhau về văn hóa hoặc xuất phát từ những phương diện, ở không gian và thời gian khác nhau sẽ cho ra những quan niệm, đánh giá khác nhau về vấn đề này. Dưới góc độ triết học, trong quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin: Bản chất của công bằng là sự phù hợp giữa một loạt khía cạnh thể hiện các phương diện khác nhau giữa cái mà cá nhân (hay nhóm xã hội) làm và cái mà họ được hưởng từ xã hội. Cái mà cá nhân làm cho xã hội có thể là điều tốt lành (lao động, cống hiến, nghĩa vụ, công lao…), hoặc cũng có thể là điều xấu, có hại cho xã 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Còn cái mà cá nhân được hưởng từ xã hội có thể là địa vị xã hội, quyền lợi, tiền công, phần thưởng, sự đánh giá, ghi công của xã hội… và cũng có thể là sự trừng phạt bằng những hình thức từ thấp đến cao [10, tr. Theo đó, công bằng - một cách đơn giản nhất - được hiểu là sự phù hợp giữa cái mà cá nhân làm cho xã hội với cái mà cá nhân nhận được từ xã hội. Nếu làm những điều có ích cho xã hội thì được hưởng quyền lợi, ngược lại làm những điều có hại cho xã hội thì bị trừng phạt ở những mức độ nặng nhẹ tùy theo tính có hại của việc làm thấp hay cao. Dưới góc độ xã hội, công bằng chủ yếu được nhìn nhận là sự ngang bằng nhau giữa người và người về phương diện phân phối sản phẩm xã hội theo nguyên tắc cống hiến lao động ngang nhau thì hưởng thụ ngang nhau.

Điều này đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cập đến khi nói về nguyên tắc phân phối dưới chủ nghĩa xã hội: “Chủ nghĩa xã hội là công bằng, hợp lý: làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít, không làm thì không hưởng. Những người già yếu hoặc tàn tật sẽ được Nhà nước giúp đỡ, chăm nom” [14, tr. Theo đó, công bằng xã hội đi đôi với hợp lý. Công bằng thể hiện qua việc mức độ hưởng thụ tương xứng với cống hiến; còn hợp lý ở chỗ có sự hỗ trợ để những đối tượng không có khả năng cống hiến (chứ không phải có khả năng mà không cống hiến) vẫn được hưởng thụ những nhu cầu thiết yếu.

Dưới góc độ đạo đức, theo Từ điển bách khoa Blackwell về đạo đức kinh doanh: Khái niệm công bằng (fairness) liên quan chặt chẽ với một số khái niệm đạo đức khác như bình đẳng (equality), không thiên vị (impartiality) và công lý (justice).