Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE THỦ TỤC XÉT HOI TẠI PHIEN TOA HÌNH SU THEO BO LUẬT TO TUNG HINH SU VIET NAM 1. Khái niệm thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sw Để giải quyết, xét xử một vụ án hình sự đúng người, đúng tội, đúng quy định pháp luật, tránh oan sai, bỏ lọt tội phạm, bỏ lọt người phạm tội các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiễn hành tô tụng, trong suốt quá trình giải quyết vụ án cần thực hiện rất nhiều bước, quy trình theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự nhưng hoạt động tại phiên tòa giữ vai trò trung tâm. Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa là khâu quan trọng hàng đầu của quá trình xét xử tại phiên tòa, việc đặt câu hỏi va trả lời của các chủ thé liên quan có ý nghĩa quan trong nhằm mục đích xác định sự thật khách quan của vụ án. Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển các quy định của Pháp luật tố tụng hình sự qua các thời kỳ xây dựng và phát triển của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ năm 1945 đến nay, thì chưa có văn bản pháp luật nào nêu khái niệm về thủ tục xét hỏi.
Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và các văn bản quy phạm pháp luật khác hướng dẫn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự cũng không nêu khái niệm thủ tục xét hỏi. Thủ tục xét hỏi hiện nay được hiểu chung nhất là: Thủ tục là phương thức, cách thức giải quyết một vấn đề, công việc nào đó theo một trình tự nhất định, một thê lệ thống nhất, gồm một loạt nhiệm vụ liên quan chặt chẽ với nhau nhằm đạt được kết quả mong muốn. Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Từ điển Tiếng Việt phô thông thì “xér” là tìm hiểu, cân nhắc dé nhận biết, đánh giá, kết luận về cái gì đó; còn “#ở¿” là nói ra những điêu mình muôn người ta cho mình biệt với yêu câu trả lời. Theo Từ điển Tiếng Việt thì “Xér Adi” là một động từ chỉ “Nhà chức trách hỏi kĩ để phát hiện hành vi phạm pháp luật hoặc tim hiểu sự thật về một vụ án”.
O đây xét hỏi được hiểu dưới góc độ chung, có tính khái quát. Với nghĩa của Từ điển cho thấy bao giờ hoạt động xét hỏi cũng phải do chủ thể có quyên hạn thực hiện. Theo cách giải thích này thì “Xét hỏi” gắn với “Hỏi kr”, nghĩa là “Xét hỏi” phải kĩ lưỡng, tường tận dé phát hiện vấn đề, phát hiện sự thật. Như vậy, có thé hiểu “xé hởi” là việc tìm hiểu, kiểm tra một vấn dé thông qua việc hỏi và trả lời trực tiếp giữa người hỏi và người được hỏi.
Về khái niệm xét hỏi hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau: Theo tác gia Dinh Văn Qué thì: Xét hỏi tại phiên tòa mà nhiều người quen gọi là thâm van. Xét hỏi tại phiên tòa là một phần (Một giai đoạn) của quá trình xét xử một vụ án hình sự, trong đó Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự có thê kiểm tra các chứng cứ, kết luận điều tra, bản cáo trạng một cách công khai về những tình tiết của vụ án [10]. Quan điểm này đã nêu rõ được vi trí, bản chất của hoạt động xét hỏi nhưng vẫn chưa làm rõ được vai trò của hoạt động này cũng như chưa nêu lên cách thức tiễn hành hoạt động xét hỏi. Theo giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam của trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: “Thu tục xét hỏi tại phiên tòa được quy định trong Bộ luật to tụng hình sự nhằm xem xét công khai những chứng cứ đã thu thập được ở giai đoạn điều tra và chứng cứ mới dé chứng minh vụ án” [24].
Định nghĩa này đánh giá hoạt động xét hỏi chủ yếu ở việc xem xét chứng cứ và chưa nêu bật được những vấn đề quan trọng khác trong thủ tục xét hỏi như về mặt chủ thê và vai trò trung tâm của giai đoạn xét hỏi trong toàn bộ quá trình xét xử sơ thâm một vụ án hình sự. Theo giáo trình luật tố tụng hình sự của trường Đại học Luật Hà Nội thì thủ tục xét hỏi tại phiên tòa nhằm xem xét công khai những chứng cứ đã thu thập trong giai đoạn điều tra và chứng cứ mới để chứng minh vụ án. Giống VỚI quan điểm trên, Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam của trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa đầy đủ hơn: “Xét hỏi là cuộc diéu tra công khai được thực hiện qua việc xét hỏi bị cáo và những người tham gia to tụng, xem xét vật chứng, các tài liệu nhằm kiểm tra các chứng cứ và làm sáng tỏ mọi tình tiết của vụ án” [25]. Các quan điểm này đã đề cập đến mục đích, ý nghĩa của xét hỏi là kiểm tra các chứng cứ về mọi tình tiết của vụ án, tuy nhiên lại chưa nêu lên được chủ thể của việc xét hỏi.
Quan điểm khác, theo giáo trình luật Tố tụng hình sự Việt Nam do tác giả Võ Khanh Vinh chủ biên lại cho rằng: “Xé/ hỏi tại phiên tòa là cuộc điều tra công khai chính thức của Hội dong xét xử về vụ án”. Quan điểm này khang định, phiên tòa là sự tiếp tục quá trình điều tra, Hội đồng xét xử đóng vai trò chính trong hoạt động này, đây là đặc trưng của mô hình tố tụng thẩm vấn. Tuy nhiên, mô hình tố tụng nước ta hiện nay là tố tụng pha trộn đã có sự tiếp thu những hạt nhân hợp lý của tổ tụng tranh tụng thì rõ ràng khái niệm này không còn phù hợp. Các quan điểm này dù tiếp cận ở những khía cạnh khác nhau nhưng đều đã nêu lên những đặc trưng của hoạt động xét hỏi tại phiên tòa.
Từ những quan điểm trên, theo tác giả có thể rút ra một khái niệm chung về thủ tục xét hỏi như sau: Thu tuc xét hoi là hoạt động trọng tâm trong quá trình xét xử vụ án hình sự, trong đó các chủ thể được pháp luật cho phép, dưới sự diéu hành của chủ tọa phiên tòa sẽ đặt câu hoi va đưa ra câu trả lời nhằm mục đích xem xét, thẩm tra, đánh gid tài liệu, chứng cứ một cách toàn diện làm cơ sở cho việc tim ra sự thật khách quan cua vụ án. Đặc điểm về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự Xuất phát từ một số nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự về việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, nguyên tắc suy đoán vô tội, xác định sự thật của vụ án, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc vé các cơ quan có thầm quyền tố tụng. Người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội. Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng phải áp dụng các biện pháp hợp pháp dé xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ.
Làm rõ chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người bị buộc tội. Như vậy, khi điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự, cơ quan có thâm quyên tiễn hành tố tụng phải chứng minh: Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội; ai là người thực hiện hành vi phạm tội, có lỗi hay không có lỗi, do có ý hay vô ý, có năng lực chịu trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội; những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, đặc điểm về nhân thân của bị can, bị cáo; tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; nguyên nhân và điều kiện phạm tội; những tình tiết khác liên quan đến việc loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt. Tòa án là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân. Về mặt pháp luật tố tụng quy định: Tòa án xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục, Hội đồng xét xử trực tiếp xác định những tình tiết của vụ án bằng cách hỏi, nghe ý kiến của bị cáo, bị hại, đương sự hoặc người đại diện của họ, người làm chứng, người giám định, người khác tham gia phiên tòa được Tòa án triệu tập; xem xét, kiểm tra tài liệu, chứng cứ đã thu thập; công 11 bố biên ban, tài liệu và tiến hành hoạt động tố tụng khác để kiểm tra chứng cứ; nghe ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự.
Việc xét xử phải được bảo đảm liên tục trừ thời gian nghỉ và tạm ngừng phiên tòa. Như vậy, dé đảm bảo cho thủ tục xét hỏi tại phiên tòa thì sự có mặt của Kiểm sát viên, bị cáo, người bị hại, nguyên bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người làm chứng là hết sức cần thiết. Qua nghiên cứu về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa được quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và từ khái niệm trên ta có thé rút ra được một số đặc trưng cơ bản về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa như sau: Một là: Xét hỏi là một hoạt động được tiễn hành tại phiên tòa hình sự, có thé là phiên tòa hình sự sơ thẩm, phúc thâm. Đây là một hoạt động tố tụng được thực hiện bởi những chủ thể khác nhau theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự như Tham phán, Hội thâm, Kiểm sát viên, người bào chữa, người giám định, người định giá tài sản, bị cáo, người bị hại, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
Việc xét hỏi và quyết định người hỏi trước, hỏi sau theo thứ tự phù hợp do Tham phan chu toa phién toa điều hành.