Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA ĐƢƠNG SỰ VÀ NGƢỜI LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC THI HÀNH ÁN 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA ĐƢƠNG SỰ VÀ NGƢỜI LIÊN QUAN TRONG THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đƣơng sự và ngƣời liên quan đến việc thi hành án Thi hành án dân sự có vai trò quan trọng trong hoạt động tư pháp nói chung và trong quá trình giải quyết vụ án nói riêng. Hoạt động THADS là hoạt động cuối cùng, bảo đảm cho bản án, quyết định của Tòa án được chấp hành, góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, pháp chế XHCN, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và Nhà nước, góp phần giữ vững ổn định chính trị, xã hội, tăng cường hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước.
Chính vì lẽ đó, vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng của thi hành án nói chung, THADS nói riêng đã được khẳng định ngay tại Điều 106 Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013: "Bản án, quyết định của Tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành" [35]. Thi hành án dân sự là một dạng hoạt động mang tính hành chính - tư pháp nhằm thực hiện quyền lực nhà nước trong lĩnh vực tư pháp, bảo đảm hiệu lực thực tế của các bản án của Tòa án. Hoạt động này do cơ quan THADS của Nhà nước hoặc chủ thể được Nhà nước trao quyền trực tiếp thực hiện. Hoạt động THADS được tiến hành theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định nhằm đảm bảo công bằng và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các chủ thể trong thi hành án.
Vì vậy, để đảm bảo cho hoạt động THADS 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có hiệu quả, pháp luật THADS Việt Nam cần phải đặt ra những nguyên tắc làm nền tảng căn bản cho việc xây dựng các quy định cụ thể về trình tự, thủ tục và biện pháp THADS đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan đến việc THADS. Các nguyên tắc này là những tư tưởng pháp lí cơ bản, chủ đạo, chi phối và quyết định tổ chức và hoạt động THADS; phản ánh quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về THADS, xuyên suốt các quy phạm pháp luật THADS và thể hiện những đặc trưng của hoạt động THADS. Trong đó, nguyên tắc làm nền tảng chủ đạo, xuyên suốt trong hoạt động THADS là nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan đến việc THADS. Việc ghi nhận nguyên tắc này trong pháp luật là sự phản ánh khách quan của hoạt động THADS vì mục đích của THADS là bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mọi chủ thể có quyền lợi liên quan trong THADS.
Thuật ngữ "bảo đảm" trong tiếng Việt là "làm cho chắc chắn". Do vậy, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan trong THADS là làm cho quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan trong THADS chắc chắn có thể thực hiện được [43, tr. Về quy định tại Điều 5 của Luật THADS năm 2008, thì bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có nghĩa là trong quá trình THADS, quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được tôn trọng và được pháp luật bảo vệ. Để hiểu rõ hơn về khái niệm nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan trong THADS, ta cần phải làm rõ về bản chất của đương sự và người liên quan trong THADS.
Đây là yếu tố xác định chủ thể có quyền lợi cần được bảo vệ. Xét về thuật ngữ pháp lý thì thuật ngữ "đương sự" và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng cần được nghiên cứu làm rõ. Bùi Thị 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Huyền thì: "Đương sự trong thi hành án dân sự là người có quyền và nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến việc thi hành án dân sự, tham gia vào quá trình thi hành án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình" [25, tr. Đương sự trong THADS thông thường chính là đương sự trong vụ việc dân sự.
Đương sự trong thi hành án chính là những người được hưởng quyền hoặc phải thực hiện nghĩa vụ được xác định trong bản án, quyết định. Khái niệm về đương sự trong THADS đã từng được ghi nhận tại Điều 3 Pháp lệnh THADS năm 2004 theo hướng: Bản án, quyết định dân sự đã có hiệu lực pháp luật phải được người phải thi hành án, người được thi hành án, người có quyền, nghĩa vụ liên quan đến việc thi hành án (gọi chung là đương sự) nghiêm chỉnh thi hành và được các cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân và cá nhân tôn trọng [41]. Tuy nhiên, phạm vi chủ thể được coi là đương sự đã bị thu hẹp hơn trong Luật THADS năm 2008. Theo Khoản 1 Điều 3 Luật THADS thì các đương sự trong THADS chỉ bao gồm: Người được thi hành án và người phải thi hành án.
Quy định này không bao quát hết được tất cả các đối tượng có quyền và lợi ích hợp pháp cần được xem xét, bảo vệ trong quá trình THADS và khó có thể "định danh" người có quyền, nghĩa vụ liên quan trong THADS thuộc loại nào trong số các chủ thể có quyền lợi liên quan đến việc THADS. Từ đó dẫn tới tên gọi của nguyên tắc về bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự tại Điều 5 của Luật THADS năm 2008 được mô tả khá dài dòng là nguyên tắc "Bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan" [33] và Khoản 1 Điều 3 của Luật này giải thích theo hướng người được thi hành án là cá nhân, tổ chức được hưởng quyền và lợi ích trong bản án, quyết định được thi hành. Người phải thi hành án là cá nhân, tổ chức phải thực hiện nghĩa vụ trong bản án, quyết định được thi hành. Người có quyền, nghĩa vụ liên quan trong THADS là cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến việc thi hành án.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi nghiên cứu về nguyên tắc này, TS Nguyễn Công Bình khẳng định rằng: ". việc thi hành án dân sự không những phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự mà còn phải bảo đảm cả quyền, lợi ích hợp pháp của những người có quyền, nghĩa vụ liên quan đến việc thi hành án dân sự, không được xâm phạm, gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ" [1]. Tác giả này cũng đã chỉ ra cụ thể về yêu cầu của nguyên tắc như sau: - Trong THADS phải tôn trọng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. - Việc tổ chức THADS phải đúng pháp luật và đúng nội dung bản án, quyết định được thi hành để bảo đảm quyền, lợi ích của người được thi hành án, người phải thi hành án và không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của những người liên quan đến việc THADS.
- Bảo đảm cho người được thi hành án, người phải thi hành án và những người liên quan đến việc THADS được tham gia vào quá trình thi hành án để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ và bảo đảm quyền khiếu nại của họ đối với các hành vi trái pháp luật trong thi hành án. Ngoài ra, trong những trường hợp bán tài sản kê biên của người phải thi hành án thuộc sở hữu chung với người thứ ba thì họ phải được ưu tiên mua trước. Nếu người sở hữu tài sản chung với người phải thi hành án không mua thì việc bán tài sản đó cho người khác cũng phải theo đúng quy định của pháp luật thi hành án để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của họ [1, tr. Như vậy, về mặt pháp luật thì nội dung của nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo quy định tại Điều 5 của Luật THADS năm 2008 mới chỉ thể hiện được chủ thể có quyền lợi cần được tôn trọng và bảo vệ đồng thời việc tôn trọng, bảo vệ này là theo quy định của pháp luật mà chưa bao quát được các nội dung như việc tổ chức THADS phải đúng pháp luật và đúng nội dung bản án, quyết định được thi hành, không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những người liên quan đến việc THADS; bảo đảm cho chủ thể có quyền lợi được thực hiện quyền yêu cầu thi hành án, tham gia vào quá trình thi hành án và bảo đảm quyền khiếu nại của họ đối với các hành vi trái pháp luật trong thi hành án; bảo đảm quyền ưu tiên mua của các đồng sở hữu chủ đối với tài sản bị kê biên.
Ngoài ra, theo nghiên cứu của chúng tôi thì nguyên tắc này theo pháp luật hiện hành cũng chưa thể hiện được nội dung về chủ thể có trách nhiệm phải bảo đảm quyền lợi như cơ quan thi hành án, Thừa phát lại và các chủ thể có trách nhiệm hỗ trợ, phối hợp trong THADS. Từ những phân tích trên, tác giả mạnh dạn đưa ra khái niệm về nguyên tắc như sau: Nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và người liên quan trong THADS là tư tưởng pháp lý chủ đạo, có tính bắt buộc chung, được quy định trong pháp luật THADS, theo đó cơ quan thi hành án, Thừa phát lại và các chủ thể có trách nhiệm hỗ trợ, phối hợp trong THADS phải tổ chức THADS theo đúng pháp luật và đúng nội dung bản án, quyết định được thi hành, không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có quyền lợi và bảo đảm cho họ thực hiện quyền yêu cầu thi hành án, được tham gia vào quá trình thi hành án để bảo vệ quyền lợi của mình và thực hiện quyền khiếu nại đối với các hành vi trái pháp luật trong thi hành án.