Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt 1. Khái niệm về tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt Tội phạm là một khái niệm được đề cập đến trong BLHS, theo đó: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa”. Các hành vi xâm phạm sở hữu đến mức bị coi là tội phạm được quy định trong BLHS.
Đối với nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt được quy định từ Điều 133 đến Điều 140 BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và từ Điều 168 đến Điều 175 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Mặc dù có nhiều tội danh khác nhau, nhưng chúng đều có một đặc điểm chung, đó là luôn luôn có hành vi chiếm đoạt. Chiếm đoạt (tài sản) là hành vi cố ý dịch chuyển một cách trái pháp luật tài sản đang thuộc sở hữu hoặc đang thuộc sự quản lý của chủ thể khác thành tài sản của mình. Hành vi chiếm đoạt xâm phạm đến quyền sở hữu tài sản.
Chiếm đoạt là quá trình vừa làm cho chủ tài sản, người quản lý hợp pháp mất 7 tài sản (mất khả năng thực tế thực hiện quyền sở hữu của mình) vừa tạo cho người chiếm đoạt có tài sản đó (có khả năng thực tế thực hiện việc chiếm hữu, việc sử dụng và việc định đoạt tài sản). Đối tượng của hành vi này chỉ có thể là tài sản còn trong sự chiếm hữu, sự quản lý của chủ tài sản hoặc người quản lý hợp pháp tài sản. Theo đó, về phương diện khách quan, hành vi chiếm đoạt được coi là bắt đầu khi người chiếm đoạt bắt đầu thực hiện việc làm mất khả năng chiếm hữu của chủ tài sản để tạo ra khả năng đó cho mình. Hành vi chiếm đoạt dù thực hiện bằng hình thức nào đều gây ra thiệt hại vật chất cho chủ sở hữu, thiệt hại đó biểu hiện dưới dạng mất mát, hao mòn, hao hụt, làm giảm bớt giá trị … Vì vậy, gây thiệt hại vật chất là dấu hiệu đặc trưng của hành vi chiếm đoạt.
Hành vi chiếm đoạt hoàn thành khi người chiếm đoạt đã làm chủ được tài sản chiếm đoạt (đã chiếm đoạt được), tức là đã gây ra thiệt hại vật chất. Tuy nhiên, trong một số trường hợp chiếm đoạt tuy chưa gây ra thiệt hại vật chất nhưng cũng được coi là hoàn thành (như tội cướp, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản …). Hành vi chiếm đoạt có thể thực hiện bằng những thủ đoạn khác nhau như: dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lén lút bí mật, lừa đảo … tùy thuộc vào thủ đoạn chiếm đoạt mà hành vi chiếm đoạt cấu thành các tội khác nhau trong các tội xâm phạm sở hữu được BLHS quy định. Hành vi chiếm đoạt bao giờ cũng được thực hiện do lỗi cố ý trực tiếp, tức là kẻ phạm tội nhận thức được hành vi của mình là trái pháp luật, nhưng vì động cơ vụ lợi mà lấy tài sản của người khác, ở đây có thể thấy động cơ và mục đích vụ lợi là dấu hiệu đặc trưng của hành vi chiếm đoạt.
Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm sau: Tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong mặt khách quan của các Điều từ 133 đến 140 BLHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và các Điều từ 168 đến Điều 175 BLHS năm 8 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm vào quyền sở hữu được pháp luật bảo vệ. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt Khi tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm nói chung, của từng nhóm tội phạm và tội phạm cụ thể nói riêng, Tội phạm học đã nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm. Muốn ngăn chặn, loại trừ tội phạm xảy ra thì trước hết phải làm sáng tỏ được lý do vì đâu mà tội phạm phát sinh, tồn tại, vận động trong đời sống xã hội. Do đó các nhà tội phạm học đã nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm để tìm ra những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tình hình tội phạm nói chung và các tội XPSH CTCCĐ nói riêng.
Theo từ điển tiếng Việt, thuật ngữ “nguyên nhân” được định nghĩa là: “Điều gây ra một kết quả hoặc làm xảy ra một việc, một hiện tượng” [49, tr. Triết học Mác – xít quan niệm cho rằng, nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, các hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Không có sự tác động qua lại thì không có nguyên nhân.Và để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó như tình hình tội phạm chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra thông qua ý thức của con người và trong điều kiện nhất định. Như vậy kết quả do nguyên nhân gây ra phụ thuộc vào những điều kiện nhất định.
Điều kiện, tuy không sản sinh ra kết quả, song tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả. Về bản chất điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định. Theo GS,TS Võ Khánh Vinh: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ 9 sinh ra và tái xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân”.
Với tính cách là những hiện tượng xã hội tiêu cực, nguyên nhân và điều kiện xuất hiện trong xã hội, tồn tại trong xã hội, có nguồn gốc và bản chất mang tính xã hội; chúng bao giờ cũng nằm trong hệ thống các mâu thuẫn xã hội trong tất cả mọi mặt, lĩnh vực của đời sống xã hội. Các hiện tượng tiêu cực này luôn tương tác qua lại với nhau sinh ra tình hình tội phạm. Đến lượt mình tình hình tội phạm cũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực tham gia vào quá trình tương tác qua lại đó nên tái xuất ra tình hình tội phạm như là một kết quả tất yếu. Điều kiện của tình hình tội phạm cũng giống như nguyên nhân đó là hiện tượng xã hội tiêu cực, tuy nhiên điều kiện của tình hình tội phạm không sinh ra tình hình mà nó chỉ là chất xúc tác có tác dụng hỗ trợ, thúc đẩy tình hình tội phạm.
Ví dụ, đó là những khiếm khuyết, thiếu sót trong hoạt động kinh tế, cơ chế quản lý … Từ những khái quát nêu trên, có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt là sự tác động qua lại giữa các hiện tượng, qúa trình xã hội tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực thuộc cá nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt. Giữa nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH CTCCĐ có những phạm vi ảnh hưởng khác nhau. Trong thực tế, việc phân định rõ đâu là nguyên nhân đâu là điều kiện của tình hình các tội XPSH CTCCĐ là việc khó khăn và phức tạp. Điều kiện đưa đến tình hình các tội XPSH CTCCĐ cũng là 10 các hiện tượng xã hội tiêu cực, nhưng khác với nguyên nhân ở chỗ nó không làm phát sinh ra tội phạm mà nó chỉ tạo ra hoàn cảnh thuận lợi cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của tình hình các tội XPSH CTCCĐ.
Trong thực tiễn cũng như trong lý luận giữa nguyên nhân và điều kiện của tình trạng tội phạm trong một số trường hợp đối với hiện tượng tội phạm này là nguyên nhân nhưng đối với hiện tượng tội phạm khác nó lại là điều kiện. Tóm lại, từ những phân tích khái quát trên đây có thể kết luận rằng: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH CTCCĐ là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả là tình hình các tội XPSH CTCCĐ, sự phân biệt đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện chỉ mang tính chất tương đối. Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm lại luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai, tức là loại trừ cả những yếu tố thuộc về nguyên nhân và loại trừ cả những yếu tố thuộc về điều kiện phát sinh tình hình các tội XPSH CTCCĐ. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trên địa bàn thành phố Phan Rang-Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận Trong các đối tượng nghiên cứu của tội phạm học thì nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là đối tượng đóng vai trò quan trọng, tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu, nhận thức các đối tượng khác của tội phạm học.
Cho nên, việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH CTCCĐ một cách sâu sắc, toàn diện sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đọat Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH CTCCĐ góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của chính 11 nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.