Đặt vấn đề Với sự tăng trưởng kinh tế và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, đặc biệt là các thành phố lớn ở Việt Nam như Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh cũng làm gia tăng nhu cầu xây dựng cơ sở vật chất và hạ tầng, giao thông, từ đó dẫn đến các vấn đề liên quan đến chất thải xây dựng ra môi trường. Bên cạnh đó, với ảnh hưởng của đại dịch COVID vừa qua, nhiều dự án xây dựng phải ngưng trệ và các hoạt động xây dựng cũng tạm dừng. Điều này cũng dẫn đến việc tồn đọng những vật tư không sử dụng được gây ra tình trạng lãng phí vật tư công trình tăng cao. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều hoạt động lãng phí trong quá trình thiết kế và xây dựng.
Hầu hết các lĩnh vực tiêu thụ tài nguyên vật chất nhiều hơn số tiền được tính toán ban đầu. Lãng phí là một trong những vấn đề cấp thiết trong ngành xây dựng. ❖ Phương diện định lượng Tổng chi phí vượt mức do chất thải xây dựng là 30% chi phí vật liệu [2], [3]. Tùy thuộc vào loại vật liệu, 8,5% đến 16,6% vật liệu được ghi nhận là lãng phí [4].
Chi phí vật liệu xây dựng có thể lên đến 65% tổng chi phí phát sinh trong việc xây dựng công trình kỹ thuật dân dụng. Ngành xây dựng đóng góp to lớn vào sự phát triển của bất kỳ quốc gia.Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích mà nó mang lại, ngành này cũng được biết đến với việc tạo ra nhiều vật liệu thừa [50]. Viện Xây dựng Mô-đun (Modular Building Institute - MBI, 2011) đã xác nhận rằng khả năng tạo ra chất thải từ các vật liệu thừa của ngành công nghiệp này ở Hoa Kỳ là rất đáng kể, lên tới khoảng 135 triệu tấn vật tư không được sử dụng đến các bãi chôn lấp mỗi năm. Tương tự, ngành xây dựng ở Anh đóng góp khoảng 36 triệu tấn vật liệu thừa cho các bãi chôn lấp mỗi năm, ước tính chiếm khoảng 35% tổng lượng chất thải được tạo ra ở Anh [44].
Ngoài ra, Úc tạo ra khoảng 19 triệu tấn chất thải từ các vật liệu thừa từ năm 2008–2009. Trong số này, 8,5 triệu tấn (45%) được chôn lấp trong khi 10,5 triệu tấn (55%) được tái chế [44]. Do đó, tỷ lệ được xử lý so với được tái chế ở Úc được cho là khá cao (0,81) và thể hiện sự thâm hụt tài chính và nguồn lực lớn đối với đất nước. Ngoài việc làm quá tải các bãi chôn lấp đã cho thấy chất thải vật liệu dẫn đến chi phí xây dựng cao HVTH: TĂNG MỸ NGỌC - 2170262 3 không cần thiết và giá nhà cũng tăng cao [45].
Các báo cáo cho thấy nỗ lực phối hợp của Hồng Kông, Úc, Đức và Đan Mạch trong việc tái chế chất thải [46]. Các quốc gia phát triển khác như Hoa Kỳ và Vương quốc Anh đang thực hiện các biện pháp bền vững để giảm thiểu lãng phí vật tư [55]. Lượng chất thải phát sinh từ các công trường xây dựng có thể ảnh hưởng đến môi trường. Tỷ lệ lãng phí vật liệu trung bình là 21% cát, 20,7% cốt liệu, 19,6% ống nước PVC, 19,5% gỗ làm ván khuôn, 8,3% xi măng, 17,1% khối bê tông, 17% thép cốt thép, 16,8% bê tông, 15,6% gạch men và 14,1% đá ốp [56].
Sự phát sinh chất thải thay đổi theo loại vật liệu như gạch (2-12%), gỗ (2-15%) và bê tông xi măng trơn (1-10%) trung bình gạch là loại vật liệu bị lãng phí nhiều nhất với tỷ lệ (6,82%), tiếp theo là gạch ốp lát (6,68%) và vữa từ thạch cao (6,63%) [49]. Các bằng chứng trên cho thấy rằng việc thực hiện các chiến lược giảm thiểu chất thải khác nhau giúp cải thiện môi trường xây dựng bền vững và hiệu quả [49]. Thực trạng quản lý và xử lý chất thải nói chung, chất thải xây dựng nói riêng đang là vấn đề cấp thiết của đời sống kinh tế xã hội Việt Nam. Theo thống kê sơ bộ mỗi ngày thành phố phát sinh khoảng trên 2.000 tấn chất thải xây dựng [5].
Nhiều chủ đầu tư đã tìm mọi cách để giảm chi phí xử lý chất thải nên đã đổ trộm chất thải ra môi trường. Điều này đã gây ra nhiều hệ lụy đối với xã hội như mất vệ sinh, ô nhiễm, bụi bẩn, ảnh hưởng tới cảnh quan thành phố, đến sự phát triển hạ tầng đô thị trong tương lai. Mặc dù rất khó để đưa ra số liệu chính xác về chất thải xây dựng được tạo ra trên một công trường xây dựng, nhưng người ta ước tính rằng có tới 10– 30% vật liệu xây dựng bị lãng phí [6, 7]. “Lâu nay, nguồn cung cát trên các con sông ở Thừa Thiên - Huế được bồi đắp sau các mùa lũ, tính ra, mỗi năm có khoảng từ 1,3-1,7 triệu m3 do mưa lũ trôi về bổ sung vào lòng sông.
Từ khi các đập thủy điện được xây dựng và đi vào hoạt động, lượng cát sỏi từ thượng nguồn bổ sung về hạ nguồn các con sông không còn nhiều như trước. Theo quy hoạch vật liệu xây dựng đến năm 2020, tầm nhìn 2030, tổng trữ lượng cát trên các con sông ở Thừa Thiên - Huế như: sông Bồ, sông Hương, sông Truồi hiện còn 2,75 triệu m 3. Với lượng cát hữu hạn như thế chỉ có thể đáp ứng nhu cầu làm vật liệu xây dựng trong HVTH: TĂNG MỸ NGỌC - 2170262 4 một vài năm tới. Tình hình này khiến “cát tặc” xuất hiện trên các dòng sông tại Huế là rất nhiều”.
Thông thường trong xây dựng, vật liệu cát chiếm khoảng 5-10% kết cấu. Giá cát tăng vọt như hiện nay ảnh hưởng trực tiếp đến mức đầu tư dự án, gây khó khăn cho nhà thầu, đơn vị thi công lẫn chủ đầu tư. Nếu tình trạng này kéo dài, đặc biệt là cát, có thể kéo theo hàng loạt công trình xây dựng bị chậm tiến độ. Theo giá vật liệu xây dựng tăng chóng mặt, trong đó sắt thép tăng 40-60% so với thời điểm trước Tết Nguyên đán không chỉ gây khó khăn đến người xây nhà, mà những nhà thầu xây dựng làm các công trình lớn cũng ảnh hưởng không kém [8].
Không chỉ sắt thép tăng mà xi măng, cáp đồng và các thiệt bị điện đều tăng dẫn đến gía thành xây dựng bị đội lên cao [8]. Do dự đoán cung cầu sai và nghỉ dịch COVID 19 nên sản lượng sản xuất giảm mà nhu cầu tăng lên nên mới dễ xảy ra tình trạng tăng giá. Chính vì vậy, tại các công trình vẫn diễn ra tình trạng lãng phí vật tư thì sẽ gây ảnh hưởng lớn đến kinh phí và môi trường ở địa phương đó [9]. Khi thế giới phải đối mặt với các vấn đề môi trường, các mối quan tâm đã hướng đến việc bảo tồn tài nguyên cho thế hệ tương lai.
Do đó, các tổ chức xây dựng nên xem xét các biện pháp giảm thiểu vật liệu thừa trên các công trường xây dựng để có thể giảm lãng phí vật tư đạt được các mục tiêu về tính bền vững. ❖ Phương diện định tính Tăng trưởng nhanh chóng trong các hoạt động xây dựng làm gia tăng các vấn đề về chất thải xây dựng trên toàn thế giới. Do các hệ thống quản lý và giảm thiểu chất thải phù hợp ít được ưu tiên nhất trong các ngành xây dựng của Ấn Độ dẫn đến việc tạo ra một lượng lớn chất thải vật liệu xây dựng hàng năm [50]. Tương tự, ở Ethiopia, lãng phí vật liệu xây dựng đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng ở Ethiopia, đặc biệt là trong các dự án xây dựng công trình công cộng và vấn đề này không được quan tâm [50].
Đây cũng là một vấn đề ở thị trấn Wolaita Sodo theo cách tương tự do những lý do khác nhau như tay nghề kém, quản lý địa điểm kém, v. Mặc dù không có số liệu thống kê để định lượng lượng chất thải được tạo ra trên các công trường xây dựng ở Nigeria, nhưng một báo cáo xác nhận rằng vật liệu thừa tràn ngập khắp của Nigeria địa điểm xây dựng [51]. Trên thực tế, có bằng HVTH: TĂNG MỸ NGỌC - 2170262 5 chứng cho thấy các hoạt động như hệ thống lưu trữ kém, kiểm soát vật liệu kém và đặc điểm kỹ thuật vật liệu sai, tạo ra lãng phí và tăng chi phí xây dựng. Chất thải xây dựng được cho là có liên quan mật thiết đến việc tiêu thụ tài nguyên trong lĩnh vực này.
Do đó, xét về cả tài nguyên và chất thải, việc giảm thiểu là rất quan trọng. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để xác định nguyên nhân gây lãng phí trong lĩnh vực xây dựng [49] Lãng phí về cơ bản là thời gian, vật liệu, thiết bị và nguồn nhân lực không sử dụng được dành cho một lần sử dụng nhưng đã bị mất hoặc bị quên lãng. Hoạt động xây dựng, trùng tu và phá dỡ tạo ra chất thải rắn như gạch, khối, bê tông, thép, ngói, gỗ, thủy tinh, xi măng, các vết cắt gia cố, thảm thực vật và các vật liệu liên quan khác, được gọi là chất thải vật lý [52]. Nhiều nhà nghiên cứu và thực tiễn chỉ ra rằng có nhiều hoạt động lãng phí trong quá trình thiết kế và xây dựng.
Chất thải phát sinh từ các giai đoạn xây dựng khác nhau như giai đoạn lập kế hoạch, ước tính và xây dựng. Hơn nữa, có một báo cáo đã chỉ ra rằng lãng phí xảy ra trong quá trình thiết kế, vận hành, mua sắm và xử lý vật liệu [68]. Nếu lãng phí vật liệu không được xử lý và quản lý đúng cách tại địa điểm dự án, điều này sẽ dẫn đến hủy hoại môi trường và tổn thất tài chính trong các giai đoạn xây dựng khác nhau [10], [11]. Việc áp dụng hệ thống quản lý và lập kế hoạch phù hợp về vật liệu xây dựng và cơ cấu tổ chức có thể mang lại lợi ích không chỉ cho các công ty xây dựng mà còn cho xã hội và môi trường.
Quy hoạch và quản lý xây dựng phù hợp làm giảm đáng kể sự lãng phí vật liệu xây dựng. Điều này lần lượt cải thiện hoặc tăng hiệu suất và tính kinh tế của tổ chức.1 thể hiện thứ tự xếp hạng các nguyên nhân sau khi đánh giá điểm trung bình. 1- Xếp hạng nguyên nhân STT Nguyên nhân Năng lực của giám sát, tay nghề thợ kém nên phải làm lại. 1 2 Thiết kế thay đổi phải đập bỏ và làm lại HVTH: TĂNG MỸ NGỌC - 2170262 6 Trình độ và khả năng của người phụ trách kho bãi còn hạn 3 chế.
Lãng phí sinh ra từ các quy trình thi công (không đúng so 4 với yêu cầu) Thông tin thay đổi về kích thước, loại vật tư đã lắp đặt, và 5 được thông báo quá trễ cho nhà thầu thi công từ đơn vị thiết kế.