Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH TỘI LẠM DỤNG TÍN NHIỆM CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS 1. Khái quát những dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội LDTNCĐTS Điều 140 Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Điều 175 Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Khách thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản cũng tương tự như các tội có tính chất chiếm đoạt khác, nhưng tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản không xâm phạm đến quan hệ nhân thân mà chỉ xâm phạm đến quan hệ sở hữu, đây cũng là một điểm khác với các tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, tội cướp giật tài sản… trong các tội về xâm phạm sở hữu.
Chủ thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là chủ thể thường. Những người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định đều có thể trở thành chủ thể của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Lỗi trong tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản cũng được thực hiện do cố ý. Mục đích của người phạm tội là mong muốn chiếm đoạt được tài sản.
Mục đích chiếm đoạt tài sản là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, ngoài mục đích chiếm đoạt, người phạm tội còn có thể có những mục đích khác cùng với mục đích chiếm đoạt hoặc chấp nhận mục đích chiếm đoạt của người đồng phạm khác thì người phạm tội cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS Tội phạm học trên thế giới và Việt Nam điều có những quan điểm, cách tiếp cận khác nhau đối với nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Sự khác nhau của các quan điểm, cách tiếp cận này là do các nhà tội phạm học tìm kiếm và tuyệt đối hóa một số yếu tố làm nảy sinh tội phạm như thuyết sinh học, thuyết tâm lý, thuyết xã hội… Tuy nhiên, có thể khẳng định, bản chất của nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm không phải nằm ở một hoặc một số yếu tố nhất định mà chính là sự tác động qua lại giữa các nhân tố ấy với nhau.Đương nhiên, các nhân tố khác nhau có vị trí, vai trò khác nhau trong cơ chế hình thành tội phạm và tình hình tội phạm nhưng nếu chúng không tác động lẫn nhau thì không thể tồn tại tình hình tội phạm với tư cách là kết quả.TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Nguyên nhân của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra tình hình tội phạm như là hậu quả tất yếu của mình.
Điều kiện của tình hình tội phạm là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra tình hình tội phạm và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân” Như vậy có thể thấy rằng, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm rất đa dạng, được thể hiện ở nhiều mức độ khác nhau. Nguyên nhân và điều kiện có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Có những trường hợp có thể coi là nguyên nhân nhưng trong trường hợp khác nó lại là kết quả. Tình hình tội phạm là hệ quả của nguyên nhân và điều kiện được nẩy sinh bởi rất nhiều các hiện tượng xã hội khách quan và chủ quan tác động qua lại lẫn nhau và bên ngoài ý thức con người.
9 Trong lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học học nói riêng, sự phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện chỉ mang tính chất tương đối, thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai, tức là phải loại trừ cả nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm. Để giải quyết vấn đề: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh”, tác giả sử dụng khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm như sau:“Là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của mội trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm-sinh tiêu cực bên trong cá nhân con người cùng với yếu tố tình huống nhất thời thuận lợi đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi (hành động hoặc không hành động) mà Luật hình sự quy định là tội phạm”[47]. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS: Vấn đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS nói riêng được nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Trong phạm vi luận văn này, tác giả xin đề cập đến việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS có các ý nghĩa chính sau: Thứ nhất, góp phần nhận thức sâu sắc hơn, rõ nét hơn về “bức tranh” tình hình tội LDTNCĐTS.
Khi nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS nói riêng sẽ giúp hiểu sâu sắc hơn về tình hình tội LDTNCĐTS, lý giải được mối quan hệ giữa tình hình tội LDTNCĐTS với các nhân tố và sự tác động qua lại giữa các nhân tố trong việc làm phát sinh ra tình hình tội phạm. 10 Thứ hai, giúp hiểu rõ hơn các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội LDTNCĐTS, xem xét, nhìn nhận những yếu tố này trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc môi trường sống và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình tội phạm này. Nghiên cứu nhân thân người phạm tội LDTNCĐTS có ý nghĩa, giá trị thiết thực cho việc xác định nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS nhưng ngược lại, chỉ khi xem xét các yếu tố thuộc nhân thân người phạm tội LDTNCĐTS trong sự tác động qua lại với các yếu tố khác thuộc nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS thì chúng ta mới nhận thức đúng đắn, sâu sắc hơn về nhân thân người phạm tội LDTNCĐTS cũng như phát huy được ý nghĩa nghiên cứu của nó – làm cơ sở đề ra giải pháp phòng ngừa tình hình tội LDTNCĐTS một cách phù hợp. Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS góp phần hoàn thiện lý luận của chính vấn đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS trên địa bàn Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng sẽ góp phần làm rõ, minh họa phong phú cho các lý luận về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Thứ tư, phục vụ đắc lực cho nghiên cứu, đề ra các dự báo tình hình tội LDTNCĐTS và kế hoạch hóa hoạt động phòng ngừa tình hình tội LDTNCĐTS. Chỉ khi nhận thức đầy đủ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS mới làm sáng tỏ các yếu tố thuộc các căn cứ của dự báo, đưa ra những dự báo tiệm cận diễn biến thực tế tình hình tội LDTNCĐTS trong tương lai. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTDCĐTS Hiện nay có nhiều cách tiếp cận khác nhau để xây dựng hệ thống nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm, vì đây là vấn đề rất đa dạng và luôn biến động theo sự vận động của thực tiễn.
Do đó, khi nghiên cứu vấn đề này phải luôn luôn bám sát các sự kiện của đời sống xã hội. Dựa vào các căn cứ khác nhau có thể chia nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội LDTNCĐTS như sau: 1. Nguyên nhân và điều kiện khách quan: a. Những yếu tố tiêu cực thuộc môi trường gia đình: Gia đình có vai trò quyết định nhân cách gốc của con người cho nên con người trở thành người tốt hay trở thành tội phạm có nguyên nhân từ gia đình.
Một đứa trẻ khi sống trong một gia đình chuẩn mực, cha mẹ và người lớn tuổi quan tâm, giáo dục tốt, hướng trẻ có lối sống và tư duy lành mạnh thì sẽ hạn chế việc hình thành các đặc điểm nhân cách lệnh lạc cá nhân. Ngược lại, đứa trẻ đó sống trong gia đình không chuẩn mực thì có tác động xấu đến sự hình thành nhân cách lệch lạc cá nhân. Do đó, để phòng ngừa cũng như đấu tranh chống tội LDTNCĐTS, gia đình có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách ở trẻ em. Môi trường gia đình của người phạm tội LDTNCĐTS nổi lên một số vấn đề sau đây: Do thiếu sự quan tâm, giáo dục của gia đình, nhiều bậc cha mẹ và những người thân trong gia đình thiếu sự quan tâm lo biết kiếm tiền mà quên mất việc dành thời gian để giáo dục, quan tâm con cái không tìm hiểu tâm tư nguyện vọng của con em mình, cứ nghĩ có tiền là lo được vật chất cho con mà quên đi sự nuôi dưỡng tình cảm và quan tâm trẻ, nuông chiều con cái.
Cha, mẹ không thống nhất trong việc nuôi dạy con, còn bao che cho những vi 12 phạm dù là nhỏ. Từ đó đã không kịp thời uốn nắn, nhắc nhở, cha mẹ dung túng cổ vũ cho hành vi sai trái của con em, cảm thấy buồn chán, chây lười học tập, chỉ thích tụ tập bạn bè chơi bời, quậy phá, mất định hướng trong cuộc sống, sớm nhiễm những thói hư tật xấu, tệ nạn xã hội và bước vào con đường phạm tội. Do không định hướng đúng đắn về việc làm hoặc không tạo điều kiện tốt để con em có việc làm ổn định. Nếu như con em trong gia đình bỏ học hoặc gia đình không có điều kiện cho học tiếp thì gia đình nên cho đi học nghề hoặc tạo việc làm ổn định thì sẽ ít có cơ hội để tụ tập bạn bè và tham gia vào các cuộc nhậu nhẹt, ăn chơi.từ đó phạm tội LDTNCĐTS.
Do sự ảnh hưởng bởi các thói hư tật xấu của những người trong gia đình.