Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGƢỜI ĐẠI DIỆN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA NGƢỜI ĐẠI DIỆN TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm ngƣời đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự Thuật ngữ "Tố tụng dân sự" được hiểu là trình tự, thủ tục hoạt động do pháp luật quy định cho việc xem xét, giải quyết và thi hành các vụ việc dân sự. Trong tố tụng dân sự, các chủ thể tham gia tố tụng bao gồm đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người đại diện của đương sự, người làm chứng, người phiên dịch, người giám định.
Trong đó, người đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự là một chủ thể cơ bản, đóng một vai trò hết sức quan trọng trong tố tụng dân sự. Tố tụng dân sự là trình tự, thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự, các vụ án dân sự tại Tòa án; trình tự, thủ tục thi hành án dân sự. Hoạt động tố tụng dân sự được thực hiện bởi hai loại chủ thể khác nhau, đó là người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Nếu thiếu một trong hai loại chủ thể nêu trên thì sẽ không hình thành quan hệ tố tụng.
Pháp luật tố tụng dân sự chia người tham gia tố tụng thành hai nhóm: - Nhóm thứ nhất là đương sự, là nhóm không thể thiếu trong hoạt động tố tụng, có quyền lợi, nghĩa vụ gắn liền với việc giải quyết vụ án; - Nhóm thứ hai là những người tham gia tố tụng khác, bao gồm những người có liên quan đến hoạt động tố tụng và họ không phải là những người có quyền lợi, nghĩa vụ gắn với việc giải quyết vụ án. Để tìm hiểu rõ khái niệm người đại diện trong tố tụng dân sự thì trước hết phải bắt đầu hiểu đại diện là gì? Người được đại diện là ai? 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com "Đương sự" là một khái niệm cơ bản khi tiếp cận dưới nhiều góc độ. Đã có nhiều khái niệm về đương sự được đưa ra nhưng theo Từ điển Tiếng Việt thì "đương sự là người, là đối tượng trực tiếp của một việc đang giải quyết" [24, tr. 346], còn theo Từ điển Từ và ngữ Hán Việt thì đương sự là người có liên quan trực tiếp đến một việc.
Trong khoa học pháp lý thì đương sự được hiểu "là người có quyền, nghĩa vụ được giải quyết trong một việc khiếu nại hoặc một vụ án " [7, tr. Trong lĩnh vực tố tụng dân sự, đương sự được hiểu là người tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách và được liệt kê cụ thể tại khoản 1 Điều 56 BLTTDS. Theo quy định này, "đương sự trong vụ án dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan" [25]. Khi tham gia vào các quan hệ pháp luật, các chủ thể thường tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ của họ.
Tuy vậy, trong một số trường hợp, người khác có thể thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng của họ và từ đó đã hình thành quan hệ đại diện. Những người thực hiện quyền, nghĩa vụ của các chủ thể trong các quan hệ pháp luật được gọi là người đại diện. Theo quy định tại Điều 139 BLDS năm 2005, "đại diện là việc một người (sau đây gọi là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác (sau đây gọi là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi đại diện" [26]. Như vậy, đại diện được hiểu là một quan hệ pháp luật, một mối liên hệ pháp lý.
Đó là mối liên hệ giữa người đại diện với người được đại diện. Chủ thể của quan hệ đại diện bao gồm người đại diện và người được đại diện. Trong tố tụng dân sự, người nhân danh người khác - người được đại diện - tham gia tố tụng dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ được gọi là người đại diện. Người đại diện trong tố tụng dân sự có thể là cá nhân hoặc cũng có thể là pháp nhân nhưng phải là người có năng lực hành vi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố tụng dân sự.
Người đại diện thực hiện hành vi nhân văn được người đại diện nên cần phải có một giới hạn nhất định cho hành vi đó. Giới hạn này được gọi là phạm vi thẩm quyền đại diện. Phạm vi thẩm quyền đại diện là giới hạn quyền, nghĩa vụ theo đó người đại diện nhân danh người được đại diện tham gia tố tụng dân sự. Theo quy định này, người đại diện luôn nhân danh (người khác) và vì lợi ích của người khác tham gia tố tụng dân sự trong phạm vi đại diện.
Người được đại diện trong tố tụng dân sự là đương sự, có thể là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ có liên quan. Họ là người ủy quyền, tiếp nhận các hậu quả pháp lý từ quan hệ đại diện trong phạm vi thẩm quyền đại diện. Đương sự được đại diện có thể là cá nhân không có năng lực hành vi tố tụng dân sự chưa đủ hoặc bị hạn chế năng lực hành vi tố tụng dân sự nên theo quy định của pháp luật phải có người đại diện. Cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự có thể ủy quyền cho người khác là đại diện theo ủy quyền của mình.
Các chủ thể khác là pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác đều hoạt động thông qua hành vi của những người nhất định có thẩm quyền đại diện cho chủ thể đó. Mặt khác, người đại diện theo pháp luật được quy định trong Bộ luật dân sự cũng là người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, trừ trường hợp bị hạn chế quyền đại diện theo quy định của pháp luật. Cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác cũng được coi là đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự của người được bảo vệ (khoản 2 Điều 73 BLTTDS). Quan hệ đại diện có thể xác lập theo quy định của pháp luật quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc cũng có thể xác định dựa theo ý chí của các chủ thể tham gia nên Điều 73 BLTTDS đã chia người được đại diện thành người đại diện theo pháp luật (cha, mẹ đối với con chưa thành niên, người giám hộ đối với người được giám hộ.) và người đại diện theo ủy quyền.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những vấn đề trên có thể đưa ra kết luận: Người đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự là người do pháp luật quy định hay được đương sự ủy quyền mà tham gia tố tụng dân sự thay mặt đương sự thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đương sự mà mình đại diện trước tòa án. Đặc điểm của ngƣời đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự Đầu tiên, người đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự được hình thành trên cơ sở quan hệ "đại diện". Đại diện trong tố tụng dân sự được hiểu là một quan hệ pháp luật, một mối liên hệ pháp lý trong tố tụng dân sự. Quan hệ đại diện đó có thể được xác lập theo quy định của pháp luật, theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc theo sự ủy quyền.
Đó là mối liên hệ giữa người đại diện với đương sự được đại diện. Người đại diện là người nhân danh người được đại diện tham gia vào quan hệ tố tụng dân sự vì quyền và lợi ích hợp pháp của người được đại diện. Đương sự được đại diện có thể là nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ có liên quan ủy quyền cho người đại diện tham gia vào các quan hệ tố tụng dân sự, tiếp nhận các hậu quả pháp lý từ quan hệ đại diện trong phạm vi thẩm quyền đại diện. Người đại diện là người có trách nhiệm phải thực hiện những công việc nhất định trong phạm vi đại diện của mình.
Về chủ thể, thông thường người đại diện của đương sự phải là các cá nhân. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng dân sự quy định có trường hợp ngoại lệ như cơ quan tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác cũng là người đại diện của đương sự. Đó là: cơ quan dân số, gia đình, trẻ em, Hội liên hiệp Phụ nữ Việt Nam trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án hôn nhân và gia đình trong trường hợp do Luật Hôn nhân và gia đình quy định; Công đoàn cấp trên của Công đoàn cơ sở có quyền khởi kiện vụ án lao động trong trường hợp càn bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể người lao động do Luật lao động quy định; cơ 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, bảo vệ lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mà mình phụ trách. Trong trường hợp này, pháp luật có qui định trường hợp pháp nhân có quyền khởi kiện nhưng thực tế khi tiến hành khởi kiện thì người đại diện của pháp nhân ấy phải thay mặt pháp nhân ký đơn khởi kiện.
Như vậy, pháp nhân thì có quyền nhưng thực hiện quyền đó thì vẫn phải do người đại diện theo pháp luật của pháp nhân. Về mục đích, việc đại diện của người đại diện trong pháp luật tố tụng dân sự được thực hiện thông qua hành vi nhân danh "thay mặt" đương sự thực hiện những quyền, nghĩa vụ mà đáng lẽ đương sự mình thực hiện. Hoạt động đó của người đại diện cho đương sự trong tố tụng dân sự bao giờ cũng có mục đích: Một mặt, việc tham gia tố tụng của họ góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự, nhất là trong trường hợp đương sự là người không có, bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi tố tụng dân sự. Mặt khác, việc tham gia tố tụng của họ còn có tác dụng nhất định trong việc làm rõ sự thật của vụ việc dân sự.
Về năng lực hành vi tố tụng dân sự, để thực hiện việc đại diện, người đại diện của đương sự phải là người có năng lực hành vi tố tụng dân sự.