Luận văn thạc sĩ về người đại diện của đương sự theo pháp luật trong tố tụng dân sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu người đại diện của đương sự theo pháp luật của pháp nhân trong tố tụng dân sự việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Bùi Thị Hảo
• Người hướng dẫn: PGS. TS Ngô Huy Cương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Người Đại Diện Theo Pháp Luật Của Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2. Khái niệm người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.3. Phân loại người đại diện của đương sự
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ KIẾN NGHỊ
• 2.1. Tổng quan thực trạng các qui định pháp luật về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam
• 2.2. Phạm vi và thời hạn của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.3. Quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.4. Thay đổi, chấm dứt quyền người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự

Người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự là một khái niệm quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người đại diện có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, có vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Đương sự có thể là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Việc xác định tư cách pháp lý của đương sự tại phiên tòa là rất cần thiết để đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xét xử. Đặc biệt, trong những trường hợp đương sự không đủ năng lực hành vi, việc có người đại diện là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của họ. Điều này được quy định rõ ràng trong Điều 139 của Bộ luật Dân sự 2015, nơi định nghĩa về đại diện và vai trò của người đại diện trong các giao dịch pháp lý.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của người đại diện

Người đại diện theo pháp luật của đương sự là người tham gia tố tụng thay mặt cho đương sự thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng. Họ có thể là cha mẹ của con chưa thành niên, người giám hộ hoặc người được Tòa án chỉ định. Đặc điểm của người đại diện là họ phải hành động trong phạm vi quyền hạn được giao và vì lợi ích của người được đại diện. Điều này đảm bảo rằng quyền lợi của đương sự được bảo vệ một cách hợp pháp và hiệu quả. Việc phân loại người đại diện thành hai loại: đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền cũng rất quan trọng, vì mỗi loại có những quy định và quyền hạn khác nhau trong tố tụng dân sự.

II. Thực trạng pháp luật về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự

Thực trạng pháp luật về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người đại diện, nhưng trong thực tiễn, việc áp dụng các quy định này vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhiều trường hợp, người đại diện không được chỉ định kịp thời, dẫn đến việc quyền lợi của đương sự không được bảo vệ đúng mức. Hơn nữa, sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của pháp luật nội dung và pháp luật tố tụng cũng gây ra những khó khăn trong việc xác định tư cách đại diện. Điều này có thể dẫn đến những rủi ro pháp lý không chỉ cho đương sự mà còn cho cả những người tiến hành tố tụng.

2.1. Quyền và nghĩa vụ của người đại diện

Người đại diện theo pháp luật có quyền thực hiện các hành vi tố tụng như khởi kiện, tham gia phiên tòa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đương sự. Tuy nhiên, họ cũng phải chịu trách nhiệm về các hành vi của mình trong quá trình đại diện. Việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ của người đại diện là rất quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong tố tụng. Các quy định hiện hành cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp hơn với thực tiễn, nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của đương sự và đảm bảo sự công bằng trong quá trình xét xử.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam ngày càng phát triển, việc nghiên cứu về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự trở nên cấp thiết. Theo ước tính, số lượng vụ án dân sự có sự tham gia của người đại diện theo pháp luật chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng số vụ án được giải quyết hàng năm tại các Tòa án nhân dân. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo vệ một cách hiệu quả thông qua người đại diện theo pháp luật, đồng thời khắc phục những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện hành.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa lý luận về người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự, phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam từ năm 2015 đến nay, từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và các văn bản liên quan, cùng với phân tích các trường hợp thực tế tại một số địa phương.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các cá nhân, tổ chức tham gia tố tụng, góp phần nâng cao tính minh bạch, công bằng trong hoạt động tố tụng dân sự. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng hỗ trợ các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác định và thực hiện đúng vai trò của người đại diện theo pháp luật, từ đó thúc đẩy cải cách tư pháp và phát triển pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, kết hợp với các lý thuyết pháp lý hiện đại về đại diện pháp luật và tố tụng dân sự. Hai mô hình nghiên cứu chính được áp dụng gồm:

1. Mô hình quan hệ pháp luật tố tụng dân sự: Phân tích các chủ thể tham gia tố tụng, trong đó người đại diện theo pháp luật là chủ thể trung gian bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

2. Mô hình đại diện pháp luật: Phân biệt giữa người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền, làm rõ căn cứ pháp lý, phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của từng loại đại diện trong tố tụng dân sự.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: đương sự, người đại diện theo pháp luật, người đại diện theo ủy quyền, năng lực hành vi tố tụng dân sự, quyền và nghĩa vụ của người đại diện, cũng như các quy định pháp luật liên quan như Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Doanh nghiệp 2020.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sau:

• Phương pháp lịch sử: Khảo sát sự phát triển của chế định người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự qua các giai đoạn lịch sử pháp luật Việt Nam.

• Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật: Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành, phân tích mối quan hệ giữa luật nội dung và luật tố tụng liên quan đến người đại diện theo pháp luật.

• Phương pháp hệ thống pháp lý: Mô tả tổng thể hệ thống pháp luật điều chỉnh người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, xác định vị trí và vai trò của chế định này trong hệ thống pháp luật.

• Phương pháp so sánh pháp luật: So sánh quy định của Việt Nam với một số quốc gia để rút ra bài học kinh nghiệm phù hợp.

• Phương pháp liệt kê và mô tả pháp lý: Thu thập, tổng hợp các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật, tài liệu học thuật, báo cáo ngành, các bản án, quyết định của Tòa án, cùng với các bài viết chuyên sâu về người đại diện trong tố tụng dân sự. Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào các vụ án dân sự có sự tham gia của người đại diện theo pháp luật trong giai đoạn từ 2015 đến 2023 tại một số Tòa án cấp tỉnh và thành phố lớn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy định pháp luật về người đại diện theo pháp luật đã tương đối đầy đủ nhưng còn thiếu tính đồng bộ: Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định rõ về người đại diện theo pháp luật, bao gồm cha, mẹ đối với con chưa thành niên, người giám hộ đối với người được giám hộ, người do Tòa án chỉ định trong trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, các luật chuyên ngành như Luật Doanh nghiệp 2020 cũng có quy định riêng, dẫn đến một số mâu thuẫn và khó khăn trong áp dụng thực tế.

2. Năng lực hành vi tố tụng của người đại diện theo pháp luật là yếu tố quyết định hiệu quả đại diện: Khoảng 85% trường hợp người đại diện theo pháp luật là cha mẹ hoặc người giám hộ có đầy đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự. Tuy nhiên, còn khoảng 15% trường hợp người đại diện do Tòa án chỉ định hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, gây ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng.

3. Thực tiễn áp dụng còn tồn tại nhiều vướng mắc, đặc biệt trong việc xác định tư cách người đại diện và phạm vi quyền hạn: Tại một số địa phương, việc chỉ định người đại diện theo pháp luật chưa được thực hiện kịp thời, dẫn đến trì hoãn giải quyết vụ án. Ví dụ, trong vụ án tranh chấp quyền nuôi con tại Bình Dương năm 2020, việc thay đổi người đại diện theo pháp luật do ông bố bị hạn chế năng lực tố tụng đã được Tòa án xử lý nhưng còn nhiều khó khăn trong việc xác định quyền và nghĩa vụ của người đại diện mới.

4. Vai trò của người đại diện theo pháp luật trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự yếu thế được khẳng định rõ ràng: Người đại diện theo pháp luật giúp đương sự không có năng lực tự bảo vệ quyền lợi như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi tham gia tố tụng một cách hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ sự chưa đồng bộ trong hệ thống pháp luật, thiếu hướng dẫn chi tiết về tiêu chuẩn, điều kiện của người đại diện do Tòa án chỉ định, cũng như sự chưa thống nhất trong thực tiễn áp dụng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. So với một số quốc gia có hệ thống pháp luật tố tụng dân sự phát triển, Việt Nam còn thiếu các quy định cụ thể về đào tạo, giám sát người đại diện theo pháp luật, đặc biệt là trong các trường hợp đặc biệt.

Việc phân tích dữ liệu cho thấy, nếu người đại diện theo pháp luật không thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ, có thể dẫn đến việc vi phạm quyền lợi của đương sự, ảnh hưởng đến tiến trình tố tụng và kết quả giải quyết vụ án. Biểu đồ so sánh tỷ lệ vụ án có người đại diện theo pháp luật được giải quyết đúng hạn và không đúng hạn tại một số Tòa án cho thấy sự khác biệt rõ rệt, phản ánh hiệu quả của việc áp dụng chế định này.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao nhận thức và năng lực của người đại diện theo pháp luật, cũng như tăng cường vai trò giám sát của các cơ quan tiến hành tố tụng để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo vệ tối đa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự và các luật chuyên ngành để đảm bảo tính đồng bộ, rõ ràng về tiêu chuẩn, điều kiện, phạm vi quyền hạn của người đại diện theo pháp luật, đặc biệt là người do Tòa án chỉ định. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp.

2. Xây dựng hướng dẫn chi tiết về quy trình chỉ định người đại diện theo pháp luật do Tòa án thực hiện: Ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về tiêu chuẩn, thủ tục, trách nhiệm của người đại diện được chỉ định nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật. Thời gian thực hiện: 1 năm; Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp.

3. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng năng lực cho người đại diện theo pháp luật và cán bộ tiến hành tố tụng: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật tố tụng dân sự, kỹ năng đại diện và giám sát hoạt động đại diện nhằm nâng cao chất lượng tham gia tố tụng. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, các trường đại học luật.

4. Xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá hoạt động của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự: Thiết lập hệ thống giám sát, phản hồi từ đương sự và các bên liên quan để kịp thời phát hiện và xử lý các vi phạm, đảm bảo quyền lợi của đương sự. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể thực hiện: Tòa án, Viện kiểm sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Luật sư và chuyên gia pháp lý: Nghiên cứu giúp nâng cao hiểu biết về vai trò, quyền hạn và trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, từ đó hỗ trợ khách hàng hiệu quả hơn.

2. Cán bộ, thẩm phán, kiểm sát viên: Áp dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện quy trình chỉ định và giám sát người đại diện theo pháp luật, đảm bảo giải quyết vụ án công bằng, minh bạch.

3. Sinh viên, học viên ngành luật: Tài liệu tham khảo quan trọng để hiểu sâu về chế định người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự, phục vụ học tập và nghiên cứu.

4. Các tổ chức, cơ quan liên quan đến bảo vệ quyền lợi người yếu thế: Sử dụng luận văn để xây dựng chính sách, chương trình hỗ trợ người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự trong tố tụng dân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Người đại diện theo pháp luật là ai trong tố tụng dân sự?
   Người đại diện theo pháp luật là cá nhân hoặc pháp nhân được pháp luật quy định hoặc Tòa án chỉ định để thay mặt đương sự thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự, ví dụ như cha mẹ đối với con chưa thành niên.

2. Phân biệt người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền như thế nào?
   Người đại diện theo pháp luật phát sinh tư cách do quy định pháp luật hoặc quyết định của Tòa án, không phụ thuộc ý chí đương sự. Người đại diện theo ủy quyền được đương sự chủ động ủy quyền bằng văn bản, có phạm vi quyền hạn theo thỏa thuận.

3. Khi nào Tòa án phải chỉ định người đại diện theo pháp luật?
   Tòa án chỉ định người đại diện khi đương sự là người chưa thành niên, người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi mà không có người đại diện hợp pháp hoặc người đại diện không thể thực hiện nhiệm vụ.

4. Người đại diện theo pháp luật có thể là pháp nhân không?
   Có, theo quy định tại Bộ luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật có thể là cá nhân hoặc pháp nhân, ví dụ người đại diện theo điều lệ của công ty hoặc người được Tòa án chỉ định.

5. Quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự là gì?
   Người đại diện theo pháp luật có quyền thay mặt đương sự thực hiện các quyền tố tụng như khởi kiện, tham gia phiên tòa, cung cấp chứng cứ; đồng thời có nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự và tuân thủ quy định pháp luật trong quá trình tố tụng.

Kết luận

• Người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự là chủ thể quan trọng, giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức yếu thế trong xã hội.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã có nhiều quy định cụ thể về người đại diện theo pháp luật, tuy nhiên còn tồn tại những hạn chế về tính đồng bộ và thực tiễn áp dụng.
• Năng lực hành vi tố tụng của người đại diện là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả bảo vệ quyền lợi của đương sự.
• Thực tiễn cho thấy cần có sự hoàn thiện pháp luật, hướng dẫn chi tiết và tăng cường đào tạo, giám sát để nâng cao chất lượng hoạt động của người đại diện theo pháp luật.
• Đề nghị các cơ quan chức năng sớm triển khai các giải pháp nhằm hoàn thiện chế định người đại diện theo pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả tố tụng dân sự tại Việt Nam.

Luận văn hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu, thực tiễn pháp luật và các chủ thể liên quan trong việc phát triển và áp dụng chế định người đại diện theo pháp luật trong tố tụng dân sự. Để biết thêm chi tiết và cập nhật mới nhất, độc giả được khuyến khích tiếp tục theo dõi các nghiên cứu và văn bản pháp luật liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VE NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUAT CUA DUONG SỰ TRONG TO TUNG DAN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của người đại diện theo pháp luật của đương sự trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm người đại diện theo pháp luật của đương sự trong to tung dân sự Chủ thé của quan hệ pháp luật tố tụng dân sự là những chủ thé đặc biệt, “là các cá nhân, tổ chức tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng dân sự”". Các quan hệ t6 tụng được chia thành ba loại khác nhau: (1) quan hệ chủ yếu là quan hệ giữa tòa án giải quyết vụ việc dân sự và đương sự (nguyên đơn và bị đơn); (2) quan hệ giữa những người tham gia tố tụng khác với tòa án và những người khác được xem là quan hệ có tính cách phái sinh; (3) quan hệ có sự tham gia của những người tiễn hành tố tụng khác được xem là quan hệ phụ tro’.

Như vậy người tham gia tố tụng với nhiều vai trò và vị trí pháp lý khác nhau trong quy trình tố tụng theo quy định của pháp luật. Trong nhiều trường hợp, trong tố tụng dân sự xuất hiện người đại diện của đương sự. Họ là một loại chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Đương sự có thé có hai loại là (1) cơ quan, tổ chức hoặc (2) cá nhân mà có thé là nguyên đơn, bị đơn, hay người có quyền và nghĩa vụ liên quan (Điều 68, BLTTDS 2015).

“Đương sự trong vụ việc dân sự là người tham gia tố tụng dé bảo vệ quyên, lợi ích hợp pháp của mình hoặc bảo vé lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách do có quyên, nghĩa vụ liên quan đên vụ việc dân sự”. ! Trường Đại học Luật Hà Nội (2015), Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, Trình bày và chế bản tại Phòng biên tập sách và trị sự Tạp chí Trường Đại học Luật Hà Nội, tr 33. ? Học viện Tư pháp, Giáo trình luật tô tụng dân sự, Nxb. Công an nhân dân, 2007, tr.

Đương sự là người có quyền tham gia tố tụng chủ động khi có yêu cầu về quyền lợi, hoặc bị động khi bị cho là vi phạm quyền lợi của người khác (thường là nguyên đơn). BLTTDS 2015 có quy định đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện, yêu cầu Tòa án có thầm quyền giải quyết vụ việc dân sự, bên cạnh đó còn có quyền tại Điều 70, BLTTDS 2015. Như vậy, dé xác định tư cách pháp lý của đương sự tại phiên tòa thì cần phải xác định được vụ án đó là dân sự hay việc dân sự. Dấu hiệu pháp lý cơ bản nhất dé phân biệt hai khái niệm này đó chính là có yếu tổ tranh chấp trong đó ra hay không.

“Nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự vả người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan” là các đương sự, nhưng trong đó “Đương sự đầu tiên được quy định là nguyên đơn trong vụ án dân sự. Có nhiều trường hợp trở thành nguyên đơn ”3. Nguyên đơn là người khởi kiện yêu cầu tòa án bảo vệ quyền lợi của mình bị cho là bị vi phạm. “Cơ quan, tô chức do BLTTDS quy định khởi kiện vụ án dân sự dé yêu cầu tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách cũng là nguyên đơn.

BỊ đơn trong vụ án dân sự là người bị nguyên đơn khởi kiện hoặc bị cơ quan, tô chức, cá nhân khác do BLTTDS quy định khởi kiện dé yêu cầu tòa án giải quyết vụ án dân sự khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn hoặc của người mà nguyên đơn có trách nhiệm chăm lo bị người đó vi phạm. Đối với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự là người tuy không khởi kiện, không bị kiện, nhưng khi giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ nên họ được tự mình đề nghị hoặc các đương sự khác đề nghị với tòa án và được tòa án chấp nhận đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyên lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án đó. Khi giải quyết vụ án dân sự có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của một người khác mà người này không có ai đề nghị đưa họ vào tham gia tô tụng với tư cách người * Trần Anh Tuan (2017), Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2015, Nhà xuât ban Tư pháp, tr. có quyên lợi, nghĩa vụ liên quan thì Tòa án phải đưa họ vào tham gia tố tụng tại phiên tòa với tư cách người có quyên lợi, nghĩa vụ liên quan” dé có thé bảo vệ quyền va lợi ích của họ kip thời và dé phiên toa xét xử được khách quan, công bang.

Tuy nhiên, khi đương sự là những cá nhân có lý do không đáp ứng về năng lực hành vi, vị trí pháp lý, sức khỏe, có khó khăn về công việc, gặp những tình huống bất khả kháng về thiên tai, lũ lụt, hoặc chưa có sự hiểu biết, hiểu không đủ về pháp luật phải có người thay họ dé tham gia tô tụng,. Người tham gia tố tụng dân sự như vậy được gọi là người đại diện của đương sự. Đại diện là một quan hệ pháp luật mà theo đó một người (có thể là cơ quan, tô chức) xác lập hay thực hiện một hành vi pháp lý trong phạm vi quyền hạn nhất định. “Người đại diện là người nhân danh và vì lợi ích của một người khác xác lập, thực hiện các giao dịch trong phạm vi thẩm quyền đại diện?” BLDS 2015 định nghĩa tại Điều 139 như sau: “đại diện là việc một người (sau đây gọi là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác (sau đây gọi là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi đại diện”.

Vậy trong lĩnh vực TTDS thì đại diện cho đương sự được hiểu như sau phù hợp với tính chất của hoạt động TTDS: “Người đại diện của đương sự là người tham gia tố tụng thay mặt đương sự thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tung dé bảo vệ quyền, lợi ich hợp pháp cho đương sự trước tòa án”” Người đại diện của đương sự cũng được phân loại thành hai loại dại diện là (1) người đại điện theo pháp luật; và (2) người đại diện theo ủy quyền. * Võ Văn Tuan, “Quyền và nghĩa vụ của đơJơng sơi trong vụ án dân sự — Những bat cập cần khắc phục”, Tạp chí Toa án, [https://tapchitoaan.vn/bai-viet/phap-luat/quyen-va-nghia-vu-cua-duong-su-trong-vu-an-dan-su- nhungbat-cap-can-khac-phuc], (truy cập ngày 26/08/2020). 5 Trường đại học Luật Hà Nội (2008), Từ dién luật hoc, Nxb Giao thông vận tai ® Trường Đại học Luật Hà Nội (2015), Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, Trinh bày và chế bản tại Phòng biên tập sách va tri sự Tạp chí Trường Đại học Luật Ha Nội, tr. Tham gia với tư cách đương sự trước tòa án có thể là bất kỳ ai.

Do đó vấn đề xác định đại diện theo pháp luật của đương sự phụ thuộc vào từng nhiều đạo luật khác nhau. BLDS 2015 qui định tại Điều 136 và Điều 137, đại diện theo pháp luật của cá nhân có thể là: + Cha, mẹ đối với con chưa thành niên; + Người giám hộ đôi với người được giám hộ; + Người giám hộ của người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi là người đại diện theo pháp luật nếu được Tòa án chỉ định; + Người do Tòa án chỉ định trong trường hợp không xác định được người người giám hộ; + Người do Tòa án chỉ định đối với người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; và đại diện theo pháp luật của pháp nhân như: + Người được pháp nhân chỉ định theo điều lệ; + Người có thâm quyền đại diện theo quy định của pháp luật; + Người do Tòa án chỉ định trong quá trình tố tụng tại Tòa án. Đây là quy định có tính chất liệt kê tổng quát. Tuy nhiên luật chuyên ngành có thể quy định cụ thể hơn.

Luật Doanh nghiệp 2020 tại Điều 12 quy định: Người đại điện theo pháp luật của một công ty hay thực thé kinh doanh khác phải là cá nhân có quyền đại diện cho công ty hay thực thé đó thực hiện các quyền và các nghĩa vụ phát sinh từ các hành vi pháp lý của công ty hay thực thê đó, đại diện cho công thy hay thực thể đó với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, hay với tư cách là nguyên đơn hoặc bị đơn, hay là người có quyên lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tai, Tòa án, cũng như các quyên, nghĩa vụ khác theo pháp luật. Như vậy tư cách đại diện trong TTDS được quy định ngay trong luật nội dung. Tuy nhiên nếu luật tố tụng mà không chú ý tới van dé đại điện theo pháp luật của đương sự thì gây khó khăn cho vấn đề giải quyết vụ án. Chăng hạn: Bộ luật Hình sự 2015 không có quy định khái quát về người đại diện nhưng lại có nhiều quy định liên quan đến người đại diện.

Nhưng người đại diện được tham gia tố tụng hình sự với địa vị pháp lý với tư cách người bào chữa cho người bị buộc tội, người bảo vệ quyền lợi ich hợp pháp của người bi tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, bị hại, đương sự hoặc cũng có thê với tư cách là người đại diện của người tham gia tố tụng khác. Thực tế vẫn có trường hợp bị can, bị cáo, bị hại là người đưới 18 tuôi sống cơ nhỡ, không xác định được địa chỉ thường trú, tạm trú; bị hại là người có khó khăn nhận thức, làm chủ hành vi; người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự và không có người đại diện theo pháp luật thì cơ quan tiến hành tổ tung vẫn phải cử người đại điện cho cho các chủ thé nêu trên. “Thông thường, cơ quan tiến hành tố tụng phải căn cứ vào các quy định của BLTTDS dé cử người đại diện cho bi can, bi cáo, bi hại dưới 18 tuổi; bị hại là người bị hại là người có khó khăn nhận thức, làm chủ hành vi; người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự. Điều này cũng dẫn đến những nhận thức khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác định giai đoạn nào mới cử người đại diện, việc cử người đại diện thực hiện như thé nao” Người dai diện theo pháp luật khác với người đại diện theo ủy quyền ở căn cứ làm phát sinh ra quan hệ đại diện.