Tìm Hiểu Ý Thức Về Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam Trong Lịch Sử Giai Đoạn Cuối Thế Kỷ XIX - Đầu Thế Kỷ XX

Khám phá ý thức bản sắc văn hóa Việt Nam trong lịch sử nửa sau thế kỷ XIX đến thế kỷ XX, ảnh hưởng và sự phát triển qua các giai đoạn.

• Tác giả: Ngô Thị Thanh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Hiệu
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hoá học
• Đề tài: Tìm Hiểu Ý Thức Về Bản Sắc Văn Hoá Việt Nam Giai Đoạn Cuối Thế Kỷ XIX - Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ý Thức Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam

Nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa là yếu tố then chốt để hiểu sâu sắc về sự tự nhận thức của một dân tộc. Đặc biệt, trong bối cảnh giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, khi Việt Nam đối diện với sự xâm nhập của văn hóa phương Tây, việc nghiên cứu này càng trở nên quan trọng. Nó giúp ta hiểu rõ hơn về những biến đổi trong tâm lý người Việt và cách họ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Luận văn này tập trung vào việc khám phá những biểu hiện cơ bản của ý thức về bản sắc văn hóa dân tộc trong giai đoạn lịch sử đầy biến động này, từ đó làm nổi bật đặc điểm văn hóa dân tộc trong tiến trình văn hóa chung của đất nước. Đồng thời, luận văn cũng làm sáng tỏ quy luật tất yếu của quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa của dân tộc, một quá trình không ngừng nghỉ trong lịch sử.

1.1. Lý Do Chọn Nghiên Cứu Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam

Việc nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa Việt Nam trong giai đoạn này là vô cùng cần thiết vì nó phản ánh rõ nét quá trình tự ý thức về nền văn hóa dân tộc. Giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX chứng kiến sự xâm lược và đô hộ của thực dân Pháp, tạo ra những biến chuyển sâu sắc trong xã hội Việt Nam. Ý thức dân tộc được thể hiện dưới nhiều sắc thái khác nhau, và việc nghiên cứu nó ở góc độ văn hóa có vai trò quan trọng trong việc hình thành nền văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, vấn đề này vẫn chưa được quan tâm đúng mức, do đó, luận văn này mong muốn góp phần vào việc nghiên cứu mảng đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn này.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam

Luận văn tập trung vào việc nghiên cứu những biểu hiện cơ bản của ý thức về bản sắc văn hóa dân tộc trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Mục tiêu chính là làm nổi rõ đặc điểm văn hóa dân tộc của giai đoạn nghiên cứu trong tiến trình văn hóa dân tộc. Đồng thời, luận văn cũng nhằm mục đích cho thấy quy luật tất yếu của quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa của dân tộc. Đối tượng nghiên cứu là văn hóa Việt Nam giai đoạn này, với trọng tâm là khảo sát một số nhân vật lịch sử có tính đại diện và những hiện tượng văn hóa tiêu biểu.

II. Thách Thức Bảo Tồn Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam Cuối XIX

Giai đoạn cuối thế kỷ XIX đặt ra nhiều thách thức lớn đối với việc bảo tồn bản sắc văn hóa Việt Nam. Sự xâm nhập của văn hóa phương Tây, đặc biệt là văn hóa Pháp, đã tạo ra những áp lực không nhỏ lên các giá trị văn hóa truyền thống. Nho giáo, vốn là hệ tư tưởng chủ đạo trong xã hội Việt Nam, dần mất đi vị thế của mình. Đồng thời, sự xuất hiện của các trào lưu văn hóa mới cũng gây ra những tranh cãi và xung đột trong xã hội. Việc duy trì và phát huy bản sắc văn hóa trở thành một vấn đề cấp bách, đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Theo Trần Văn Giàu (1975), giai đoạn này chứng kiến sự phát triển của ý thức hệ tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử.

2.1. Ảnh Hưởng Của Pháp Đến Văn Hóa Việt Nam

Sự xâm lược của Pháp không chỉ là sự xâm chiếm về mặt chính trị mà còn là sự xâm nhập của một nền văn hóa xa lạ. Văn hóa Pháp đã tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực của đời sống Việt Nam, từ giáo dục, văn học, nghệ thuật đến phong cách sống. Điều này đã tạo ra những thay đổi lớn trong ý thức hệ và tâm lý người Việt, khiến họ phải đối diện với những lựa chọn khó khăn giữa việc bảo tồn giá trị truyền thống và tiếp thu những yếu tố mới từ phương Tây.

2.2. Sự Thay Đổi Trong Quan Hệ Với Nhận Thức Văn Minh

Sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây đã làm thay đổi nhận thức của người Việt về văn minh. Trước đây, văn minh thường được đồng nhất với văn hóa Trung Hoa và các giá trị Nho giáo. Tuy nhiên, sự xuất hiện của văn hóa phương Tây đã mở ra một góc nhìn mới, khiến người Việt phải suy nghĩ lại về những tiêu chuẩn và giá trị của văn minh. Điều này đã dẫn đến những tranh cãi và xung đột trong xã hội về việc nên tiếp thu những yếu tố nào từ phương Tây và bảo tồn những gì từ văn hóa truyền thống.

2.3. Bảo Vệ Giá Trị Văn Hóa Dân Tộc Trước Văn Hóa Phương Tây

Trước sự xâm nhập mạnh mẽ của văn hóa phương Tây, nhiều người Việt đã ý thức được sự cần thiết phải bảo vệ những giá trị văn hóa dân tộc. Họ đã tìm cách duy trì và phát huy những phong tục tập quán, lễ hội truyền thống, và các hình thức nghệ thuật dân gian. Đồng thời, họ cũng đã nỗ lực để truyền bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, nhằm khẳng định bản sắc và vị thế của dân tộc trên trường quốc tế.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ý Thức Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam

Để nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa Việt Nam một cách hiệu quả, cần áp dụng một phương pháp tiếp cận đa chiều và toàn diện. Phương pháp lịch sử - cụ thể giúp ta hiểu rõ bối cảnh lịch sử và xã hội đã hình thành nên ý thức này. Lý luận về giao lưu và tiếp biến văn hóa giúp ta phân tích quá trình tương tác giữa văn hóa Việt Nam và các nền văn hóa khác. Đồng thời, cần sử dụng các phương pháp như hệ thống cấu trúc, so sánh, và liên ngành để có được một cái nhìn sâu sắc và toàn diện về vấn đề này. Theo Vĩnh Sính (2000), cần lý giải sự khác biệt giữa Việt Nam và Nhật Bản khi tiếp xúc với văn hóa phương Tây thời cận đại.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử là một công cụ quan trọng để hiểu rõ quá trình hình thành và phát triển của ý thức bản sắc văn hóa. Nó giúp ta xác định những yếu tố lịch sử và xã hội nào đã tác động đến ý thức này, và cách nó đã thay đổi theo thời gian. Đồng thời, phương pháp lịch sử cũng giúp ta tránh được những nhận định chủ quan và phiến diện về văn hóa.

3.2. Vận Dụng Lý Thuyết Giao Lưu Và Tiếp Biến Văn Hóa

Lý thuyết về giao lưu và tiếp biến văn hóa giúp ta phân tích quá trình tương tác giữa văn hóa Việt Nam và các nền văn hóa khác. Nó giúp ta hiểu rõ cách văn hóa Việt Nam đã tiếp thu những yếu tố mới từ các nền văn hóa khác, đồng thời vẫn duy trì được bản sắc riêng của mình. Lý thuyết này cũng giúp ta giải thích những xung đột và tranh cãi trong xã hội về việc nên tiếp thu những yếu tố nào từ bên ngoài.

3.3. Kết Hợp Các Phương Pháp Nghiên Cứu Liên Ngành

Nghiên cứu văn hóa đòi hỏi sự kết hợp của nhiều ngành khoa học khác nhau, như lịch sử, văn học, triết học, và xã hội học. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu liên ngành giúp ta có được một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vấn đề này. Đồng thời, nó cũng giúp ta tránh được những hạn chế của việc chỉ tập trung vào một góc độ duy nhất.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam Hiện Nay

Nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa Việt Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn có giá trị ứng dụng thực tiễn cao. Nó giúp ta hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc, từ đó có thể xây dựng những chính sách phù hợp để bảo tồn và phát huy văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đồng thời, nó cũng giúp ta nâng cao ý thức về bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ, giúp họ tự hào về văn hóa của dân tộc và có trách nhiệm bảo vệ nó. Theo Chương Thâu (1997), Đông Kinh Nghĩa Thục đã thể hiện tinh thần ý chí tự lập, tự cường, kiên quyết chống mọi sự nô dịch của kẻ thù xâm lược, xây dựng một đất nước độc lập, giàu mạnh.

4.1. Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa giúp ta xác định những giá trị văn hóa nào cần được bảo tồn và phát huy. Từ đó, ta có thể xây dựng những chương trình và dự án cụ thể để bảo tồn những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo và phát triển của các hình thức văn hóa mới.

4.2. Nâng Cao Ý Thức Về Bản Sắc Văn Hóa Cho Thế Hệ Trẻ

Giáo dục và truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ý thức về bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ. Cần xây dựng những chương trình giáo dục phù hợp để giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ về lịch sử, văn hóa, và truyền thống của dân tộc. Đồng thời, cần sử dụng các phương tiện truyền thông để quảng bá những giá trị văn hóa tốt đẹp và khuyến khích sự tham gia của giới trẻ vào các hoạt động văn hóa.

4.3. Xây Dựng Chính Sách Văn Hóa Phù Hợp Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần xây dựng những chính sách văn hóa phù hợp để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc. Chính sách văn hóa cần khuyến khích sự giao lưu và hợp tác văn hóa với các nước trên thế giới, đồng thời tạo điều kiện cho các nghệ sĩ và nhà văn Việt Nam phát huy tài năng và sáng tạo.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Bản Sắc Văn Hóa Việt Nam

Nghiên cứu ý thức bản sắc văn hóa Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX là một đề tài quan trọng và có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao. Luận văn này đã góp phần làm sáng tỏ những biểu hiện cơ bản của ý thức này, đồng thời đưa ra những gợi ý về việc bảo tồn và phát huy văn hóa trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như vai trò của các nhân vật lịch sử trong việc hình thành ý thức bản sắc văn hóa, và tác động của toàn cầu hóa đến văn hóa Việt Nam. Theo Đoàn Lê Giang (2001), cần nêu lên ý thức đổi mới trong văn học ở thời kỳ có sự chuyển biến giữa ý thức văn hoá trung đại và ý thức văn hoá cận đại.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Bản Sắc Văn Hóa

Nghiên cứu bản sắc văn hóa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cội nguồn, truyền thống và những giá trị tinh thần của dân tộc. Nó cũng giúp chúng ta định hình bản sắc riêng trong quá trình hội nhập và phát triển, tránh bị hòa tan vào các nền văn hóa khác.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Văn Hóa Việt Nam

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phân tích sâu hơn về vai trò của các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội trong việc hình thành và phát triển ý thức bản sắc văn hóa. Đồng thời, cần có những nghiên cứu so sánh giữa văn hóa Việt Nam và các nền văn hóa khác để làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt và độc đáo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Về văn hoá Văn hoá được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu. Vì vậy, cho đến nay, chúng ta có khá nhiều quan niệm về văn hoá. Nhà nhân học xã hội người Anh Edward Bernett Tylor (1832 – 1917) là người đầu tiên đưa ra định nghĩa về văn hoá.

Theo ông, “Văn hoá hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, là một tổng thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán cùng một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên xã hội” [E. Với định nghĩa trên, Tylor chưa phân biệt hai phạm trù khái niệm văn hoá và văn minh. Ông chỉ định nghĩa văn hoá theo phương thức miêu tả đặc trưng. Định nghĩa hầu như chỉ đề cập đến mặt tinh thần mà chưa đề cập đến khía cạnh vật chất của văn hoá.

Nhận thấy được một số điểm cần khắc phục của loại định nghĩa theo lối liệt kê miêu tả, một số học giả đã đưa ra định nghĩa văn hoá theo hướng phân tích. Các học giả tiêu biểu cho loại định nghĩa này là L.White xem “Văn hoá là lớp vật thể và các hiện tượng phụ thuộc vào khả năng tượng trưng hoá của con người, được xem xét trong một văn cảnh”. Riêng Aroeber và Cl. Kluckhonhn thì cho rằng “Văn hoá bao gồm những chuẩn mực, nằm ở bên trong lẫn biểu lộ ra bên ngoài, xác định hành vi ứng xử được tập nhiễm nhờ các biểu tượng; văn hoá xuất hiện nhờ hoạt động của con người trong khi đưa sự biểu hiện của nó vào các phương tiện (vật chất).

Hạt nhân cơ bản của văn hoá gồm các tư tưởng truyền thống (được hình thành trong lịch sử), đầu tiên là những tư tưởng có giá trị đặc biệt. Hệ thống văn hoá 14 có thể được xem xét, một mặt như là kết quả của hoạt động người, mặt khác như là những sự điều chỉnh những hoạt động đó” [Dẫn theo A. Có thể nói, các định nghĩa trên đã góp phần định hướng cho giới nghiên cứu văn hoá học về sau. Ta thấy, sau định nghĩa của Tylor, A.

White, bắt đầu xuất hiện rất nhiều định nghĩa về văn hoá thuộc các trường phái khác nhau. Nhưng nhìn chung, cũng như các học giả nói trên, các học giả về sau vẫn chưa đưa ra định nghĩa mang tính toàn diện về văn hoá. Hầu hết các định nghĩa chỉ nhấn mạnh đến một trong những thành tố của văn hoá. Do đó, việc lý giải các hiện tượng văn hoá vì thế không bao quát được quy luật phát triển và tồn tại của nó.

Tiêu biểu ta có định nghĩa của B. Đây là định nghĩa dựa trên những thuộc tính ổn định của văn hoá. Nó nhấn mạnh đến tính lịch sử của văn hoá. Ngược lại với B.

Wissler định nghĩa văn hoá thiên về những chuẩn mực văn hoá, ông quan tâm đến tính giá trị và sự khác biệt ở mỗi nền văn hoá nhưng lại không chú trọng đến tính lịch sử của nó. Ông cho rằng: “Lối sống mà một công xã hay bộ lạc tuân thủ được gọi là văn hoá” [Dẫn theo Mai Văn Hai 2003: tr. Bên cạnh đó, một số học giả quan tâm đến tâm lý học dân tộc, họ đã dựa vào cơ sở tâm lý con người để lý giải các hiện tượng văn hoá trên thế giới. Với loại định nghĩa này, các học giả đã bỏ qua những điều kiện địa lý, môi trường sống tác động lên con người.

Họ quan niệm “Nhờ sự thống nhất về nguồn gốc và phương diện cư trú các cá thể của một dân tộc đều mang dấu vết thuộc bản chất đặc biệt của dân tộc ấy, thể hiện trên thân thể và tâm hồn của họ, tại đây tác động của những ảnh hưởng cơ thể lên tâm hồn đã gây ra thiên tư sắc sảo, xu hướng, tố chất, các thuộc tính tinh thần, thường là như nhau ở mọi cá thể, do đó mọi người đều sở hữu một tinh thần dân tộc. Tinh thần dân tộc được quan niệm như là sự giống nhau về tâm lý giữa những cá thể, cùng sở thuộc vào một dân tộc và đồng thời nó biểu hiện như là sự tự ý thức của họ” [Dẫn theo A. Dựa vào cơ sở đó, những nhà nghiên cứu 15 theo trường phái này định nghĩa văn hoá như sau: “Văn hoá như là thái độ tổng quát của con người đối với vũ trụ tự nhiên và xã hội và như là vai trò của con người trong vũ trụ ấy” [Victor C. Khác với các học giả theo trường phái tâm lý học, nhà xã hội học J.

Fichter quan niệm “Văn hoá là hình thái toàn diện của hệ thống thể chế (chính trị, kinh tế, gia đình, giáo dục, tín tưởng và giải trí) mà con người có cùng chung trong xã hội” [J. Trong định nghĩa này, J. Fichter đặc biệt quan tâm đến cấu trúc xã hội của văn hoá. Tuy nhiên, việc quan tâm đến cấu trúc xã hội văn hoá sẽ dễ dàng bỏ qua những yếu tố đặc trưng của văn hoá.

Bởi nghiên cứu văn hóa dưới góc độ xã hội có nghĩa là nghiên cứu sự phát triển của văn hoá như một mảng hoạt động trong đời sống xã hội. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu dựa trên tính lịch sử, tính giá trị, nguồn gốc, tâm lý,…hình thành nên nền văn hoá của mỗi dân tộc. Mỗi định nghĩa thể hiện cho một tiêu chí nghiên cứu của mỗi ngành khoa học khác nhau. Trước sự đa dạng về định nghĩa văn hoá, nhằm tạo sự thống nhất trong nghiên cứu, UNESSCO đã đưa ra định nghĩa mang tính tổng quát.

Trong định nghĩa này, UNESSCO đặc biệt nhấn mạnh đến tính riêng biệt của mỗi nền văn hoá nhưng vẫn đảm bảo nội hàm của định nghĩa về văn hoá mà các tác giả đã đề cập. Vào năm 1970, tại Venise, cộng đồng quốc tế đã chấp nhận định nghĩa về văn hoá của UNESSCO như sau: “Đối với một số người, văn hoá chỉ bao gồm những kiệt tác trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hoá bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc kia, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động” [Dẫn theo Phạm Đức Dương 2001: 51]. Xét về việc nghiên cứu văn hoá học ở Việt Nam, với sự kế thừa những thành tựu nghiên cứu về văn hoá học thế giới nói trên, Đào Duy Anh là học giả đầu tiên đưa ra ý niệm về văn hoá: “Người ta thường cho rằng văn hoá chỉ là những học thuật tư tưởng loài người, nhân thế mà xem văn hoá có tính chất cao thượng đặc biệt. Thực ra không phải là như vậy.

Học thuật tư tưởng cố nhiên là ở trong phạm vi của văn hoá, nhưng phàm sự sinh hoạt về kinh tế, về chính trị, về xã hội cùng hết 16 thảy các phong tục tập quán tầm thường lại không phải ở trong phạm vi văn hoá hay sao? Hai tiếng văn hoá chẳng qua là chỉ chung tất cả các phương diện sinh hoạt của loài người cho nên ta có thể nói rằng: Văn hoá tức là sinh hoạt” [Đào Duy Anh 2000: 13]. Tuy nhiên, việc nghiên cứu lý luận về văn hoá ở Việt Nam vẫn chưa thật sự phát triển, ngành văn hoá học đã áp dụng những thành quả nghiên cứu của văn hoá học thế giới, điều đó đã mang lại cho ngành văn hoá học Việt Nam những bước đi đúng. Trước tình hình thực tế của nền văn hoá, ngành văn hoá học Việt Nam vẫn phải tìm một công cụ lý luận phù hợp với việc nghiên cứu văn hoá dân tộc. Trần Quốc Vượng nhận định “Môn nghiên cứu tộc người đã được phương Tây khai thác trong công cuộc khám phá và chinh phục thổ dân miền đất mới, mở rộng thị trường, và có thể, cả trong việc kích thích mâu thuẫn sắc tộc ở các quốc gia độc lập.

Vào thời hiện đại, các nước phương Tây đi từ “tộc người học” đến “nhân học”, ít chú ý đến văn hoá quốc gia - dân tộc, thậm chí, vấn đề bản sắc dân tộc gắn với độc lập quốc gia có vẻ như không thích hợp với chiến lược toàn cầu hoá. Trong khoa học phương Tây, văn hoá là nội dung cơ bản của “xã hội học”. Từ lâu, giới khoa học Việt Nam đã nhận thấy “Chúng ta còn thiếu hẳn việc xây dựng một khung cảnh khái niệm và những công cụ lý luận phân tích và tổng hợp, để áp dụng vào việc nghiên cứu văn hoá Việt Nam dù là dưới nhãn quan đồng đại hay dưới nhãn quan lịch đại” [Trần Quốc Vượng 2000: 94]. Như vậy, việc áp dụng phương pháp nghiên cứu văn hoá phương Tây vào trong nền văn hoá Việt Nam vẫn có những điểm chưa phù hợp, đòi hỏi người nghiên cứu phải có những cơ sở nghiên cứu để áp dụng vào thực tiễn nền văn hoá.

Do đó, khi nghiên cứu đề tài, người viết dựa vào những quan điểm nghiên cứu của tác giả Trần Quốc Vượng và tác giả Trần Ngọc Thêm - những học giả xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu văn hoá xuất phát từ đặc trưng của nền văn hoá Việt Nam - để khảo sát đề tài: 17 Theo Trần Quốc Vượng “Cái văn hoá là sự biến đổi cái tự nhiên của từng cộng đồng người nhất định. Văn hoá là sự phản ứng, sự chế ngự, sự trả lời của một cộng đồng người trước những thách đố của mọi cái gì tự nhiên (kể cả môi trường tự nhiên lẫn cái được gọi là bản năng tự nhiên của con người). Văn hoá là lối sống (Way of life) của một cộng đồng người, là thế ứng xử tập thể (hay công thể) (comportment collectif) của một cộng đồng người, của một xã hội, là tổng số những đồng nhất thể (identités) của các thành viên về các phương diện nhận thức, quan niệm, chuẩn mực, biểu tượng và hệ thống các giá trị… Văn hoá, hiểu như vậy thì vừa có mặt bao la (toàn bộ các thành tựu của con người) vừa có mặt chặt chẽ (phản ứng tập thể của từng cộng đồng người, do đó có nhiều loại hình văn hoá khác nhau)” [Trần Quốc Vượng 1981: 151, 159]. Dựa vào định nghĩa trên, người viết nhận thấy tác giả Trần Quốc Vượng đã nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.

Đặc biệt, ông chú trọng đến mặt xã hội của con người trong quá trình nghiên cứu văn hoá. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cần tiếp cận nền văn hoá Việt Nam cả về phương diện lịch đại lẫn đồng đại.