Chương 1 : Lý luận chung về chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống bảo hiểm xã hội. Chương 2 : Thực trạng thực hiện chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống các chế độ bảo hiểm xã hội ở Việt Namgiai đoạn 2010-2014. Chương 3 : Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống các chế độ bảo hiểm xã hội ở Việt Namgiai đoạn 2015-2020. Tổng quan nghiên cứu Liên quan đế n tình hình thực hiê ̣n chế đô ̣ bảo hiể m hưu trí trong hê ̣ thố ng c ác chế đô ̣ BHXH ở Viê ̣t Nam đã có những công trình đươ ̣c công bố như sau : 1.
Đề tài nghiên cứ u khoa ho ̣c cấ p Nhà nước : “Xây dựng và hoàn thiê ̣n hê ̣ thố ng chính sách an sinh xã hội ở Viê ̣t Nam ” Chủ nhiê ̣m đề tài : GS.TS Mai Ngo ̣c Cường. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài : - Trên cơ sở tổ ng quan về những công trin ̀ h nghiên cứu của các nhà khoa ho ̣c trên thế giới và trong nước , đă ̣c biê ̣t là những kế t quả nghiên cứu mới , câ ̣p nhâ ̣t : đồ ng thời xuấ t phát từ nghiên c ứu kinh nghiệm của một số nước trên thế giới và khu vực trong viê ̣c xây dựng hê ̣ thố ng chính sách An sinh xã hô ̣i , đề tài làm rõ những vấn đề cơ bản về an sinh xã hô ̣i và chin ́ h sách an sinh xã hô ̣i trong nề n kinh tế thi ̣trườ ng. - Đánh giá thực tra ̣ng của hê ̣ thố ng an sinh xã hô ̣i và viê ̣c thực hiê ̣n chin ́ h sách an sinh xã hô ̣i ở Viê ̣t Nam trong thời gian qua , chỉ ra những thành tựu , hạn chế, những mă ̣t ma ̣nh , yế u, những thuâ ̣n lơ ̣i và khó khăn , những thách thức đặt ra và nguyên nhân của tồ n ta ̣i và yế u kém của hê ̣ thố ng chính sách an sinh xã hô ̣i ở Viê ̣t Nam hiê ̣n nay. 12 - Phân tić h xu hướng đổ i mới hê ̣ thố ng an sinh xã hô ̣i và hê ̣ thố ng chin ́ h sách an sinh xã hô ̣i của thế giớ i và những chủ trương của Đảng và Nhà nước về viê ̣c xây dựng hê ̣ thố ng an sinh xã hô ̣i và chin ́ h sách an sinh xã hô ̣i trong những năm tới đề làm rõ các yêu cầu đặt ra đối với các vấn đề an sinh xã hội Việt Nam và đề xuất c ác giải pháp xây dựng hệ thống tổng thể quốc gia về an sinh xã hội ở Việt Nam trong giai đoa ̣n 2006-2015.
- Đề xuấ t với các cơ quan quản lý nhà nước lựa cho ̣n các mu ̣c tiêu ưu tiên về chương triǹ h an sinh xã hô ̣i ứng du ̣ng vào công tác đổ i mới hê ̣ thố ng an sinh xã hô ̣i và hoạch định, thực thi hê ̣ thố ng chin ́ h sách an sinh xã hô ̣i ở nước ta. Trong nô ̣i dung của Đề tài nghiên cứu khoa ho ̣c c ấp này, do pha ̣m vi nghiên cứu của đề tài này rất rộng nên đề t ài chưa đề cập sâu đến một số vấn đề liên quan đế n bảo hiểm hưu trí như : Cơ sở hin ̀ h thành chế đô ̣ bảo hiể m hưu trí , các tiêu chí , chỉ tiêu đánh giá chế đô ̣ bảo hiể m hưu trí. Đề tài nghiên cứu khoa ho ̣c cấ p Bô :̣ “Cơ sở lý l uận và thực tiễn hoàn thiê ̣n cơ chế vận hành và mô hình tổ chức thực hiê ̣n chính sách BHXH ”, Chủ nhiệm đề tài: TS. Nguyễn Thi ̣Lan Hương.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là: - Đưa ra các khuyế n nghi ̣về cơ chế vâ ̣n hành và m ô hin ̀ h tổ chức thực hiê ̣n BHXH nhằ m tăng cường vai trò quản lý Nhà nước , đảm bảo công khai minh ba ̣ch , khép kín trong quản lý quỹ BHXH và phát huy được vai trò người lao động và người sử du ̣ng lao đô ̣ng trong tham gia BHXH. Trong nô ̣i dung nghiên cứu của đề tài này do giới ha ̣n pha ̣m vi nghiên cứu nên đề tài chưa đề cập sâu vào những vấn đề sau: - Chưa đưa ra đươ ̣c các tiêu chí , chỉ tiêu đánh giá tình hình thực hiện chế độ hưu trí, chưa đi sâu vào nghi ên cứu sự phố i hơ ̣p trong quá trin ̀ h thực hiê ̣n chin ́ h sách BHXH về chế đô ̣ hưu trí , chưa có nghiên cứu thực tế về đời số ng người về hưu ở Viê ̣t Nam. Luâ ̣n án tiế n si ̃ : “ Hoàn thiê ̣n quản lý quỹ bảo hiể m xã hội ở Viê ̣t Nam ”, tác giả: Đỗ Văn Sinh. Mục tiêu nghiên cứu của luâ ̣n án là : 13 - Hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát, tổ ng kế t thực tiễn đề xuấ t những giải pháp góp phần hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam.
Từ đó góp phầ n làm rõ cơ sở lý luận về BHXH và quản lý quỹ BHXH. - Phân tić h đánh giá thực tra ̣ng quản lý quỹ BHXH trong thời gian qua , đă ̣c biê ̣t giai đoa ̣n hình thành hê ̣ thố ng tổ chức BHXH Viê ̣t Nam đề tìm ra những tồ n ta ̣i , vướng mắ c và nguyên nhân. Luâ ̣n án đã đề xuấ t quan điể m và giải pháp hoàn thiê ̣n quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam. - Do giới ha ̣n của pha ̣m vi nghiên cứu nên luâ ̣n án chưa đề c ập đến vấ n đề quản lý quỹ bảo hiểm hưu trí, tình hình thực hiện chế độ bảo hiể m hưu trí ở Việt Nam.
Như vâ ̣y trong nô ̣i dung hầ u hế t các đề tài đươ ̣c đề câ ̣p ở trên đề u chưa nghiên cứu sâu vào nô ̣i dung của tiǹ h hin ̀ h thực hiê ̣n chế đô ̣ bảo hiể m hưu trí trong hê ̣ thố ng các chế đô ̣ BHXH ở Viê ̣t Nam. 14 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM HƢU TRÍ TRONG HỆ THỐNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái quát chung về chế độ bảo hiểm hƣu trí trong hệ thống các chế độ BHXH 1. Khái niệm và cơ sở hình thành chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống các chế độ BHXH 1.
Khái niệm về chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống các chế độ BHXH BHXH được hình thành một cách khách quan từ những nhu cầu chính đáng của người lao động và người chủ sử dụng lao động. Từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII đã xuất hiện những nghiệp đoàn thợ thủ công để bảo vệ lẫn nhau trong ngành nghề của mình như quỹ tương trợ ( ví dụ : “ Hội Bằng Hữu ở Anh năm 1473 ” ) nhằm giúp đỡ các hội viên của mình khi gặp những rủi ro bằng hỗ trợ kinh tế. Sau đó, liên tục xuất hiện những bộ luật bảo vệ người lao động và bảo hiểm được ra đời ở khoảng thế kỷ XVII, XVIII. Sự ra đời của các bộ luật đó phản ánh một nhu cầu tất yếu khách quan của BHXH.
Do quá trình hình thành và phát triển lâu đời kèm theo những góc nhìn khác nhau về bảo hiểm, chúng ta có rất nhiều những định nghĩa khác nhau về BHXH nhưng tựu chung lại ta có thể hiểu bản chất của BHXH như sau : “ BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ khi tham gia, qua đó hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội. ” Hưu trí là chế độ cơ bản nhất trong 5 chế độ của hệ thống BHXH, được quy định tại Mục 4 chương III Luật BHXH từ Điều 49 đến Điều 62, bao gồm các quy định về đối tượng áp dụng, điều kiện hưởng lương hưu, mức lương hưu hàng tháng và trợ cấp một lần khi nghỉ hưu, điều chỉnh lương hưu; về điều kiện và mức hưởng BHXH một lần; về bảo lưu thời gian đóng BHXH; và mức tiền lương, tiền công 15 tháng đóng BHXH để tính lương hưu, trợ cấp một lần; về điều chỉnh tiền lương, tiền công đã đóng BHXH và tạm dừng hưởng lương hưu hàng tháng. Theo nghĩa chung nhất thì chế độ hưu trí được hiểu là “chế độ bảo hiểm xã hội đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa”. Còn dưới góc độ pháp luật, chế độ bảo hiểm hưu trí là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về các điều kiện và mức trợ cấp cho những người tham gia BHXH, khi đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia lao động.
Cơ sở hình thành chế độ bảo hiểm hưu trí trong hệ thống BHXH + Chế độ bảo hiểm hưu trí hình thành như một tính tất yếu khách quan Về bản chất, bảo hiểm hưu trí là hình thức đảm bảo thu nhập cho người lao động khi họ hết tuổi lao động. Con người trong quá trình tồn tại và phát triển của mình đều trải qua các giai đoạn : sinh ra – lớn lên – trưởng thành – già yếu – chết đi. Bên cạnh đó, trong quá trình tồn tại của mình, họ còn phải lao động để tạo ra của cải, vật chất để nuôi sống bản thân mình và gia đình. Tuy nhiên, con người chỉ có thể lao động được khi còn sức lao động.
Chính vì vậy, khi không còn sức lao động, họ cần một cuộc sống ổn định, nguồn tài chính ổn định để đảm bảo những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống của họ. Để đảm bảo lợi ích của người lao động và giúp họ ổn định cuộc sống, mang lại phần nào giá trị về vật chất và tinh thần, như một tính tất yếu khách quan mọi quốc gia đều thực hiện chế độ hưu trí. Nói các khác, chế độ hưu trí nhằm cung cấp một khoản trợ cấp thay thế cho phần thu nhập không được nhận nữa của người lao động khi mà đến tuổi nghỉ hưu. Chế độ này dựa trên cơ sở số tiền mà người lao động và chủ sử dụng lao động đóng góp định kỳ dựa trên tiền công mà người lao động nhận được theo tỷ lệ của từng quốc gia.