Chương 1: Cơ sở lý luận hoàn thiện pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc. Chương 2: Thực trạng pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc Việt Nam và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam. i 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1.
Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Bảo hiểm xã hội bắt buộc có vị trí quan trọng trong hệ thống ASXH do đó BHXHBB đã được rất nhiều công trình nghiên cứu quan tâm. Bản chất của BHXHBB mang cả yếu tố kinh tế và xã hội do đó vấn đề này được nghiên cứu cả trong lĩnh vực kinh tế và khoa học xã hội. Nghiên cứu hoàn thiện pháp luật BHXHBB ở Việt Nam cần tập trung vào khía cạnh pháp lý đồng thời tiếp thu những kết quả nghiên cứu cơ bản về khía cạnh kinh tế, xã hội của bảo hiểm xã hội bắt buộc. Việc nghiên cứu vấn đề này cũng cần đặt trong tổng thể xu hướng phát triển của pháp luật về ASXH.
Trên cơ sở tiến hành nghiên cứu các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến BHXHBB và pháp luật BHXHBB ở Việt Nam để đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án. Tình hình nghiên cứu cơ sở lý luận hoàn thiện pháp luật bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Tình hình nghiên cứu lý luận của bảo hiểm xã hội bắt buộc Vấn đề lý luận về BHXHBB được nghiên cứu trong nhiều ngành khoa học như luật học, kinh tế học, xã học học. Mỗi công trình khoa học như luận án, luận văn, cuốn sách, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp có những cách tiếp cận và luận giải riêng về BHXHBB.
Khái niệm BHXHBB đã được luận án tiến sỹ luật học “Hoàn thiện pháp luật bảo hiểm xã hội ở Việt Nam – lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Huy Ban, Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn (1996) luận giải thông qua quan niệm về BHXH, luận án cho rằng BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với NLĐ thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho NLĐ nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già, chết. Đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế trợ cấp cho các thân nhân trong gia đình NLĐ để góp phần ổn định cuộc sống NLĐ và gia đình, góp phần an toàn xã hội. Theo tác giả BHXHBB là một loại hình BHXH quan trọng và chủ chốt do Nhà nước đặt ra bắt buộc các bên phải tham gia. Đặc điểm và vai trò của BHXHBB được hiểu thông qua đặc điểm và vai trò của BHXH.
Luận án đã thể hiện tính xã hội trong bản chất của BHXH ở Việt Nam thời kì đầu, cũng như mối quan hệ giữa mặt pháp lý với các mặt kinh tế, chính trị, xã hội khác; chỉ ra những đặc điểm cơ bản cũng như vai trò của BHXH thể hiện tương đối đầy đủ ý nghĩa xã hội to lớn và giá trị nhân văn sâu sắc của BHXH. Kế thừa nội dung i 8 đó vì nó vẫn còn mang nhiều giá trị tới ngày nay, mặc dù công trình công bố đã lâu. Tuy nhiên tác giả chưa luận giải được đặc điểm, vai trò riêng của BHXHBB và sự khác biệt giữa BHXHBB so với các loại hình BHXH khác cần phải tiếp tục nghiên cứu. Bên cạnh đó, luận án tiến sỹ kinh tế “Hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam” của Phạm Trường Giang, Đại học Kinh tế quốc dân (2010) với phạm vi nghiên cứu đề tài là BHXHBB đã đưa ra định nghĩa BHXH là biện pháp mà Nhà nước sử dụng nhằm đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập từ lao động của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động do gặp phải các rủi ro như: ốm đau, TNLĐ, BNN, thai sản, thất nghiệp, hết tuổi lao động, chết dựa trên cơ sở hình thành quỹ tiền tệ tập trung từ sự tham gia đóng góp của NSDLĐ, NLĐ được sự bảo trợ của Nhà nước nhằm ổn định đời sống cho NLĐ và gia đình họ, tác giả Phạm Trường Giang đã đưa ra một định nghĩa hiện đại hơn, không chỉ dừng lại ở định nghĩa luận án cũng đưa ra đặc điểm của BHXHBB, nội dung này được tiếp thu và sẽ tiếp tục nghiên cứu pháp luật BHXHBB ở phạm vi toàn diện hơn không chỉ là cơ chế thu BHXH.
Với luận án tiến sỹ kinh tế “Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Chính, Trường Đại học Kinh tế quốc dân (2010) tác giả đã luận giải khái niệm BHXHBB là một loại hình BHXH bằng việc nhìn nhận BHXH ở nhiều góc độ khác nhau, từ đó có nhiều cách nhiều tiêu chí để phân loại. Theo loại hình bảo hiểm của người tham gia BHXH thì bao gồm BHXHBB và BHXHTN. Ở đây tác giả đã phân tích BHXHBB là loại hình BHXH mà NLĐ và NSDLĐ bắt buộc phải tham gia theo quy định của pháp luật, do Nhà nước đứng ra tổ chức và quản lý BHXH, thực hiện mục đích ràng buộc trách nhiệm của NSDLĐ với NLĐ nhằm ổn định nguồn thu chi để phát triển BHXH bền vững. Luận án cũng đã chỉ ra sự khác biệt giữa BHXHBB và BHTN.
Tuy nhiên luận án chỉ luận giải BHXHBB mang tích chất chung, sau đó thì tập trung vào hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ BHXH, cần phải tiếp tục nghiên cứu các vấn đề khác của pháp luật BHXHBB. Luận án “Hoàn thiện pháp luật về bồi thường tai nạn lao động” của Lê Kim Dung, 2012, Học viện khoa học xã hội; và Luận án “Tội phạm học trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội – những vấn đề lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Thị Anh Thơ (2012) Trường Đại học Luật Hà Nội; cũng như Luận án “Hoàn thiện chế độ BHXH tại nạn lao động và bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam” của Hoàng Bích Hồng (2011) Trường Đại học Kinh tế quốc dân, cũng đã mang lại nhiều ý nghĩa khoa học. Các luận án trên i 9 cũng đã luận giải về một vấn đề của pháp luật BHXHBB như một chế độ BHXHBB, một hình thức xử lý vi phạm pháp luật BHXHBB sẽ được tiếp thu ở góc độ lý luận, cần tiếp tục nghiên cứu toàn diện các vấn đề khác của pháp luật BHXHBB. Nếu như đối với các luận án trên BHXHBB được tiếp cận trực tiếp thì nhiều luận án tiến sỹ đã đề cập đến BHXHBB từ góc độ tiếp cận rộng hơn với tư cách là một bộ phận của ASXH, có thể kể đến: luận án “Cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật an sinh xã hội ở Việt nam” của Nguyễn Hiền Phương (2008), Trường Đại học Luật Hà Nội; và luận án “ASXH đối với nông dân trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Mai Ngọc Anh (2009), Trường Đại học Kinh tế quốc dân; cũng như Luận án “Chính sách ASXH và vai trò của nhà nước trong việc thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam” của Nguyễn Văn Chiều (2013), Học viện khoa học xã hội.
Do tiếp cận từ góc độ khá rộng, những vấn đề lý luận về BHXHBB như định nghĩa, đặc điểm, vai trò, ý nghĩa mới được trình bày ở mức cơ bản, khái quát trong tổng thể lý luận về ASXH, trong các luận án này BHXHBB được đề cập với tư cách là một loại hình BHXH đặt bên cạnh và có sự đối sánh với các chính sách khác trong hệ thống ASXH. Ở cấp độ luận văn thạc sỹ luật học, đã có nhiều đề tài liên quan trực tiếp tới BHXHBB có thể kể tới một số luận văn thạc sỹ tại Trường Đại học Luật Hà Nội như là: “ Pháp luật về bảo hiểm thai sản và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hòa Bình” của Đặng Thị Thu Hường (2019); “Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện tại tỉnh Hòa Bình” của Nguyễn Đình Lý (2020); “Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc ở Việt Nam” của Bùi Thanh Hương (2018); “Những điểm mới của Luật bảo hiểm xã hội năm 2014” của Chu Hà Mi (2017); “Pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc và thực tiễn thực hiện trên địa bàn tỉnh Phú thọ” của Phạm Lan Hương (2017); “ Giải pháp bảo đảm an toàn quỹ BHXH theo pháp luật Việt nam” của Mai Thị Hậu (2017)… Với các luận văn thạc sỹ tại Trường Đai học Luật Hà Nội nêu trên tác giả cũng đã đặt nền tảng lý thuyết cho công trình nghiên cứu của mình bằng việc trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về BHXHBB như nguồn gốc ra đời, định nghĩa, đặc điểm, ý nghĩa, vai trò của BHXHBB; có những luận văn thì chỉ tập trung vào một chế độ BHXHBB nhất định, hay vấn đề về tài chính, về xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực BHXHBB. Những luận điểm được đưa ra tại các luận văn này nhìn chung chưa có điểm mới đột phá trong nghiên cứu lý luận về BHXHBB chưa đưa ra được khái niệm, đặc điểm, vai trò riêng của BHXHBB, chưa phân tích điểm khác biệt giữa BHXHBB với BHTN. i 10 Trong các cuốn sách đề cập về vấn đề lý luận BHXHBB, đáng chú ý có tác phẩm “Đổi mới và phát triển BHXH ở Việt Nam” của TS Dương Văn Thắng (2015), nhà xuất bản chính trị quốc gia, trong đó khái lược quá trình hình thành và phát triển BHXH của nước ta.
Cuốn sách này có thể xem như nguồn tư liệu quý giá mà các nhà nghiên cứu có thể tham khảo, tiếp thu và sử dụng trong nghiên cứu BHXHBB theo pháp luật Việt Nam đảm bảo bao quát toàn diện cả về chiều dài lịch sử và chiều rộng của các khía cạnh liên quan tới BHXHBB. Cuốn sách đã đưa ra các quan điểm về BHXH qua các thời kì, BHXHBB được đề cập tới với tư cách là một loại hình BHXH. Chính vì vậy khái niệm và đặc trưng của BHXHBB chưa được đưa ra độc lập và rõ ràng.