Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ HƯU TRÍ VÀ PHÁP LUẬT VỀ CHẾ ĐỘ HƯU TRÍ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Một số vấn đề lý luận về chế độ hưu trí 1. Khái niệm chế độ hưu trí Con người muốn tồn tại và phát triển thì phải lao động để tạo ra của cải, vật chất. Nhưng cùng với thời gian, con người sẽ bị già đi, sức khoẻ của họ bị giảm sút không còn khả năng lao động, không còn khả năng tự đáp ứng nhu cầu cho cuộc sống.
Lúc đó khoản thu nhập của họ có được phần lớn là do người thân chu cấp nhưng không thường xuyên, số ít được tích luỹ trong quá trình lao động. Để đảm bảo quyền và lợi ích cho NLĐ khi họ hết tuổi lao động và giúp họ có nguồn thu nhập thường xuyên, ổn định đời sống, do đó Nhà nước đã thực hiện CĐHT. Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về CĐHT trong hệ thống các chính sách BHXH. Có quan điểm cho rằng, “CĐHT được hiểu là việc cung cấp khoản trợ cấp nhằm thay thế thu nhập và lợi ích khác cho người sống lâu hơn một độ tuổi được quy định khi họ tham gia BHXH và đủ điều kiện để hưởng trợ cấp và lợi ích theo quy định về BHXH” [13, tr.
Ngoài cách hiểu trên, còn một số cách hiểu khác về CĐHT trong BHXH như: “CĐHT là chế độ BHXH đảm bảo thu nhập cho người tham gia BHXH khi hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa” [10, tr. Hay “CĐHT là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về các điều kiện và mức hưởng cho những người đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động” [10, tr. 6 Qua nghiên cứu các quan điểm khác nhau về CĐHT ta thấy, các quan điểm đều cho rằng CĐHT là chế độ áp dụng cho NLĐ khi họ đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Ngoài ra, bản chất của CĐHT là sự đảm bảo thu nhập bằng việc trợ cấp của quỹ BHHT dành cho người tham gia sau khi họ hết tuổi lao động hoặc không tham gia quan hệ lao động nữa.
Từ sự phân tích trên có thể đưa ra khái niệm CĐHT: Là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về các đối tượng, điều kiện, mức đóng và mức trợ cấp cho những người tham gia BHXH khi đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động. CĐHT có sự tách biệt giữa đóng và hưởng, đồng thời là chế độ nằm ngoài quá trình lao động. Do đó, NLĐ muốn được hưởng CĐHT thì trong quá trình lao động phải tham gia đóng BHXH. Số tiền mà NLĐ đóng BHXH sẽ được tích luỹ vào quỹ hưu trí và sau khi nghỉ việc, NLĐ sẽ được chi trả lương hưu; ngoài ra, những người thuộc thế hệ trước đang hưởng lương hưu cũng được trích từ quỹ hưu trí này.
Như vậy có sự kế thừa giữa các thế hệ lao động trong việc hình thành quỹ hưu trí. Đây là đặc trưng thể hiện nguyên tắc số đông bù số ít, đoàn kết, tương trợ của CĐHT. Thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa NLĐ và NSDLĐ. NSDLĐ muốn có sự phát triển sản xuất, kinh doanh thì ngoài việc tập trung thiết bị máy móc, họ cũng phải quan tâm đến cuộc sống của NLĐ.
Phải tạo cho NLĐ việc làm và cũng phải đảm bảo cuộc sống cho họ khi họ hết tuổi lao động. Ý nghĩa của chế độ hưu trí CĐHT có ý nghĩa rất quan trọng đối với đời sống của mỗi NLĐ. CĐHT đảm bảo đời sống cho NLĐ khi họ về hưu, vì vậy làm cho xã hội ổn định. CĐHT là hạt nhân của hệ thống BHXH, giúp NLĐ yên tâm làm việc trong quá trình lao động, tích luỹ khi còn trẻ để khi nghỉ hưu NLĐ có cuộc 7 sống thoải mái hơn và an nhàn hơn vì có được sự đảm bảo chắc chắn về phần thu nhập.
CĐHT giúp NLĐ tiết kiệm trong quá trình lao động khi còn trẻ để khi về già cuộc sống được đảm bảo hơn, giảm bớt gánh nặng cho người thân, gia đình và xã hội. CĐHT có ý nghĩa rất quan trọng đối với đời sống xã hội. Kết quả thực hiện CĐHT, phản ánh được trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước và đánh giá được mức độ ASXH đạt được ở mỗi quốc gia. Vai trò của chế độ hưu trí CĐHT có vai trò to lớn trong đời sống xã hội.
Trong giai đoạn hiện nay, khi nước ta đang ngày càng hoàn thiện quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bên cạnh thuận lợi vẫn còn phải đối mặt với nhiều vấn đề như: ốm đau, TNLĐ – BNN, mất việc làm, tỷ lệ già hóa dân số ngày càng tăng,… Những điều này sẽ đặt ra cho các chế độ BHXH, trong đó có CĐHT cần phải được thực hiện hiệu quả, phát huy đúng vai trò của mình. Những vai trò chủ yếu của CĐHT: - Đối với NLĐ, CĐHT sẽ tạo cho họ tâm lý yên tâm và tích cực lao động khi còn trẻ, đảm bảo đời sống khi về hưu để giảm gánh nặng cho người thân, gia đình và xã hội. CĐHT đảm bảo được việc thực hiện quyền và lợi ích chính đáng của NLĐ sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ lao động đối với xã hội. Tiền lương mà họ nhận được là kết quả tích luỹ trong suốt quá trình làm việc đóng góp vào quỹ BHXH.
Đây là khoản thu nhập chính đáng và là nguồn thu nhập chủ yếu để đảm bảo cuộc sống cho NLĐ trong quãng đời còn lại sau quá trình lao động. - Đối với NSDLĐ, CĐHT sẽ phân phối một cách hợp lý các chi phí cho NLĐ, qua đó giúp các tổ chức SDLĐ ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh. - Đối với xã hội, CĐHT phản ánh tính nhân văn sâu sắc, là một trong những nội dung trọng tâm của chính sách đảm bảo ASXH. CĐHT thể hiện 8 trách nhiệm của Nhà nước đối với những người đã có quá trình lao động, đóng góp vào quỹ BHXH, nay hết tuổi lao động.
Một vấn đề đặt ra hiện nay là xu hướng dân số ngày càng già hóa, dẫn đến số lượng người nghỉ hưu ngày càng tăng. Điều này cho thấy rõ CĐHT ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Các hình thức của chế độ hưu trí CĐHT được thực hiện dưới 03 hình thức: - BHHT bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và NSDLĐ bắt buộc phải tham gia. Khi đảm bảo về thời gian đóng BHXH và đủ điều kiện về tuổi hoặc trong một số trường hợp theo quy định của pháp luật thì NLĐ được nghỉ hưu.
Ngoài ra, khi bị suy giảm KNLĐ ở mức độ nhất định theo quy định của pháp luật thì NLĐ cũng có quyền được nghỉ hưu sớm hơn so với tuổi quy định. - BHHT tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia căn cứ vào mức thu nhập của mình để lựa chọn phương thức đóng, mức đóng cho phù hợp; đồng thời, Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng CĐHT và tử tuất. Cũng như hình thức BHHT bắt buộc, NLĐ được nghỉ hưu khi đảm bảo thời gian đóng BHXH và đủ điều kiện về tuổi đời. Với hình thức BHHT tự nguyện, NLĐ không được nghỉ hưu sớm hơn tuổi quy định do điều kiện lao động, tính chất công việc hoặc bị suy giảm KNLĐ.
- BHHT bổ sung là chính sách BHXH mang tính chất tự nguyện nhằm mục tiêu bổ sung thu nhập cho người tham gia quỹ khi đến tuổi về hưu dưới hình thức tài khoản hưu trí cá nhân, được đầu tư và tích lũy theo quy định của pháp luật. Các nguyên tắc cơ bản của chế độ hưu trí CĐHT cũng tuân theo các nguyên tắc chung của BHXH, cụ thể: - Một là, mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH và có chia sẽ giữa những người tham gia BHXH. Nguyên tắc này được thể hiện trên các mặt: có đóng BHXH thì được hưởng chế độ; thời gian tham gia đóng BHXH nhiều, mức đóng góp cao thì mức trợ cấp lương hưu, trợ cấp tử tuất được hưởng với mức cao và ngược lại. Tuy nhiên, với đặc tính của bảo hiểm thì chia sẽ giữa những người tham gia là không thể thiếu, nguyên tắc chia sẽ của BHXH được thể hiện ở tất cả các chế độ.
- Hai là, mức đóng BHXH bắt buộc được tính trên cơ sở tiền lương tháng của NLĐ, mức đóng BHXH tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập tháng do NLĐ lựa chọn. Nguyên tắc này quy định người tham gia BHXH bắt buộc đóng BHXH theo tỷ lệ xác định trên cơ sở tiền lương, tiền công mà không đóng BHXH trên mức thu nhập thực tế như: tiền lương tăng thêm, các khoản phụ cấp khác (trừ phụ cấp chức vụ, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp thâm niên nghề), thu nhập do lương tăng thêm, do thực hiện chế độ khoán sản phẩm đem lại. Việc quy định nguyên tắc này vừa đảm bảo cho việc sản xuất, kinh doanh cho các doanh nghiệp được ổn định, vừa đảm bảo cho thực hiện quản lý thu BHXH trong điều kiện thực tế hiện nay. Đối với BHXH tự nguyện, mức đóng BHXH được quy định trên cơ sở mức thu nhập do người tham gia lựa chọn tùy vào khả năng kinh tế của họ nhưng không thấp hơn mức tiền lương tối thiểu, đây là quy định hợp lý nhằm thu hút và tạo điều kiện để đông đảo NLĐ trong xã hội có thể tham gia đóng BHXH.
- Ba là, NLĐ vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng BHXH tự nguyện để được hưởng CĐHT và chế độ tử tuất trên cơ sở 10 thời gian đã đóng BHXH. Thời gian đóng BHXH đã được tính hưởng BHXH một lần thì không tính vào thời gian làm cơ sở tính hưởng các chế độ BHXH. Với nguyên tắc này, giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện có sự liên thông, đảm bảo cho người tham gia BHXH khi hết tuổi lao động có nhiều cơ hội được hưởng CĐHT do thời gian đóng BHXH được tính bằng tổng thời gian đóng BHXH của 2 loại hình. Tuy nhiên, theo quy định của Luật BHXH thì trong cùng một thời điểm, NLĐ chỉ được tham gia đóng BHXH bắt buộc hoặc BHXH tự nguyện.
