Chương 1 CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG HOẠT ĐỘNG GIỮ GÌN HÒA BÌNH QUỐC TẾ 1. GIỮ GÌN HÒA BÌNH QUỐC TẾ: KHÁI NIỆM, LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, CÁC HÌNH THỨC VÀ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN 1. Khái niệm giữ gìn hòa bình quốc tế Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc đã để lại những hậu quả thảm khốc về tính mạng, tinh thần, vật chất cho loài người. Nhằm phòng ngừa một cuộc chiến tương tự sẽ xảy ra trong tương lai, các quốc gia trên thế giới đã thành lập nên Liên hợp quốc - một tổ chức quốc tế toàn cầu, với mục đích hàng đầu và trước hết là nhằm duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.
Tại Điều 1 khoản 1 - Hiến chương Liên hợp quốc đã ghi nhận: Duy trì hòa bình và an ninh quốc tế, và để đạt được mục đích đó: dùng những biện pháp tập thể có hiệu quả nhằm phòng ngừa và gạt bỏ mọi mối đe dọa hòa bình, trừng trị mọi hành động xâm lược hay phá hoại hòa bình khác, và điều chỉnh hoặc giải quyết bằng phương pháp hòa bình theo đúng những nguyên tắc của công lý và của pháp luật quốc tế những vụ tranh chấp hoặc những tình thế có tính chất quốc tế, có thể dẫn đến phá hoại hòa bình [1, tr. Vì vậy, về bản chất, giữ gìn hòa bình quốc tế là những hoạt động đóng góp cho tương lai quá trình giải quyết và thiết lập nền hòa bình. Những hoạt động đó bao gồm các biện pháp thông qua con đường ngoại giao (thương lượng, đàm phán, hòa giải, thu thập thông tin về xung đột,…); quan sát và giám sát ngừng bắn; cách ly các lực lượng xung đột; thúc đẩy thực hiện luật pháp và trật tự; cung cấp hỗ trợ, giúp đỡ nhân đạo; giải trừ quân bị; hỗ trợ và giám sát bầu cử; tái thiết sau xung đột;… và cuối cùng là sử dụng lực lượng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vũ trang trong trường hợp có sự đe dọa hòa bình, có sự phá hoại hòa bình hoặc có một hành vi xâm lược. Theo nghĩa hẹp, giữ gìn hòa bình được Liên hợp quốc xem là các biện pháp có tính chất đem lại hòa bình, nhằm mục đích làm ổn định tình hình trong khu vực xung đột, tạo ra những điều kiện thuận lợi để giải quyết xung đột một cách hòa bình cũng như khôi phục trở lại và duy trì hòa bình [9, tr.
Lực lượng gìn giữ hòa bình theo dõi và giám sát tiến trình hòa bình trong những vùng hậu xung đột và giúp đỡ các bên xung đột trong việc thực hiện những thỏa thuận hoà bình mà họ đã ký. Các sự trợ giúp như vậy có nhiều dạng, gồm phương pháp xây dựng lòng tin, thỏa thuận về việc chia sẻ quyền lực, hỗ trợ bầu cử, củng cố luật pháp, và việc phát triển kinh tế - xã hội,. Lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc có thể bao gồm những binh lính, cảnh sát dân sự và các dân thường khác. Lịch sử hình thành của hoạt động giữ gìn hòa bình quốc tế Hoạt động giữ gìn hòa bình quốc tế được hình thành và thực hiện lần đầu tiên bởi Liên hợp quốc.
Và từ năm 1945 cho đến nay, hoạt động cũng do Liên hợp quốc thực hiện là chủ yếu. Ngoài ra, nó còn được các tổ chức quốc tế khu vực thực hiện nhằm giữ gìn hòa bình và an ninh khu vực, như OSCE, SNG, AU,. Những người sáng lập Liên hợp quốc đã thực sự hy vọng rằng tổ chức này sẽ hoạt động để ngăn chặn những cuộc xung đột giữa các quốc gia và các cuộc chiến tranh trong tương lai. Nhưng hy vọng đó đến nay vẫn chưa thể trở thành hiện thực.
Từ năm 1948 cho đến nay, Liên hợp quốc đã tiến hành trên 60 hoạt động cần thiết để giữ gìn hòa bình ở các khu vực khác nhau trên thế giới, nhưng không phải hoạt động nào cũng mang lại được kết quả, thậm chí có những trường hợp Liên hợp quốc hoàn toàn bất lực. Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, sự phân chia thế giới thành hai cực thù địch khiến thỏa thuận gìn giữ hòa bình rất khó được thông qua. Hoạt động giữ gìn hòa bình vì thế được thực hiện rất ít, và hiệu quả đạt được không cao. Sứ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mạng hòa bình đầu tiên của Liên hợp quốc là vào năm 1948 ở Palestin.
Những binh sĩ đầu tiên của Liên hợp quốc được giao nhiệm vụ giữ gìn hòa bình quốc tế là tại vùng kênh đào Suez vào tháng 11/1956. Đối với cuộc xung đột nội bộ tại Cộng hòa nhân dân Congo năm 1960, Liên hợp quốc đã triển khai lực lượng giữ gìn hòa bình nhưng không mang lại kết quả. Sau chiến tranh lạnh, các nước lớn chuyển từ đối đầu sang đối thoại và hợp tác để giải quyết những vấn đề quốc tế, giải quyết những tranh chấp, xung đột vũ trang dai dẳng. Vì vậy, ngoài việc duy trì một số chiến dịch gìn giữ hoà bình đã khởi đầu từ thời kỳ chiến tranh lạnh, Liên hợp quốc đã liên tiếp tổ chức các chiến dịch gìn giữ hoà bình mới để giải quyết các cuộc xung đột giữa các quốc gia.
Đây là những chiến dịch gìn giữ hoà bình mang tính chất truyền thống, lực lượng gìn giữ hoà bình đứng giữa các bên tham chiến. Hầu hết các chiến dịch này là phân tách lực lượng của các bên xung đột; thiết lập và tuần tra, kiểm tra các cùng phân tách, các vùng đệm và vùng phi quân sự; quan sát và giám sát các thỏa thuận ngừng bắn, rút quân, về sự phát triển của tình hình, về sự di chuyển của lực lượng vũ trang và về vũ khí trong vùng căng thẳng. Các chiến dịch hoà bình truyền thống không chỉ đáp ứng nhu cầu của các bên xung đột, mà còn phù hợp với yêu cầu của các nước lớn, muốn tận dụng vai trò "trung lập" tương đối của Liên hợp quốc để kiềm chế, tránh chiến tranh tại một số khu vực chiến lược. Lực lượng gìn giữ hoà bình trong hoạt động giữ gìn hoà bình truyền thống đã đảm bảo được tính trung lập về quân sự và chính trị đối với các quốc gia đối địch.
Việc thành lập các lực lượng gìn giữ hoà bình Liên hợp quốc ở các nước xung đột dều được các bên liên quan yêu cầu hoặc chấp nhận sáng kiến của các nước khác hoặc của Tổng thư lý Liên hợp quốc. Điều đó thể hiện rất rõ vai trò của Liên hợp quốc trong việc dàn xếp, giải quyết các cuộc xung đột khu vực, duy trì hoà bình, ổn định thế giới. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ năm 1988 đến nay, các cuộc xung đột nội bộ liên quan sắc tộc, tôn giáo, văn hoá, tranh chấp tài nguyên bùng lên dữ dội. Tại một số nước như Somali, Liberia, Haiiti, Siera Leon và Cộng hòa dân chủ nhân dân Congo, các cuộc xung đột dẫn đến tình trạng hỗn loạn, chính quyền trung ương không quản lý được đất nước… Những cuộc xung đột này rất phức tạp và nhiều thách thức khó khăn, đòi hỏi phải đổi mới hoạt động của lực lượng gìn giữ hoà bình để xây dựng hoà bình, tái thiết đất nước đã bị chiến tranh tàn phá.
Nhiệm vụ mới này không còn bó hẹp trong phạm vi các hoạt động gìn giữ hoà bình truyền thống mà còn đảm nhiệm thêm nhiều chức năng. Ngoài chức năng quân sự, hoạt động này còn thực hiện các chức năng khác như kiểm soát các cơ quan hành chính, tổ chức và tiến hành bầu cử, thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội, quan sát về việc thực hiện quyền con người, giúp đỡ công cuộc xây dựng nhà nước,… Và để thực hiện các chức năng mới này, hoạt động giữ gìn hòa bình còn cần sự tham gia của các nhân viên cảnh sát và nhân viên dân sự. Cũng từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX đã xuất hiện một tính chất mới trong hoạt động giữ gìn hòa bình quốc tế. Nếu như trước đây hoạt động này chủ yếu nhằm tạo ra các điều kiện các điều kiện để tiến hành thắng lợi đàm phán về giải quyết xung đột thì từ đây nó còn được tiến hành sau khi tiến hành đàm phán, với mục đích giúp đỡ các bên thực hiện các điều kiện về giải quyết xung đột một cách toàn diện.
Những hoạt động như thế được tiến hành ở Namibia, Angola, El Salvador, Campuchia, Mozambique,… Phần lớn trong số các hoạt động này đều mang lại hiệu quả tốt, góp phần làm ổn định tình hình ở nhiều khu vực nóng trên thế giới. Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng trong nhiều trường hợp hoạt động giữ gìn hòa bình của Liên hợp quốc đã không mang lại thành công, thậm chí là thất bại lớn lao. Có thể kể đến là các trường hợp tại Bosnia và Herzegovina, Somali, Rwanda, Congo trong những năm 90 của thế kỷ XX. Chúng là những dẫn chứng cho thấy hiệu quả của hoạt động giữ gìn hòa bình 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quốc tế đang giảm sút khi mà các bên tham chiến không chịu tuân thủ các thỏa thuận ngừng bắn, sự hợp tác giữa họ hạn chế hoặc không hề có.
Nguyên nhân dẫn đến kết quả này là khá nhiều, đáng chú ý là nhiệm vụ đặt ra trước hoạt động giữ gìn hòa bình vượt ra ngoài khuôn khổ giữ gìn hòa bình (ví dụ: yêu cầu áp dụng cưỡng chế trong điều kiện thiếu sự lãnh đạo chính trị vững chắc của Hội đồng bảo an). Vì thế mà yêu cầu cải thiện hoạt động giữ gìn hòa bình để phù hợp với thực tế là hoàn toàn cấp thiết. Bên cạnh đó, cũng trong thập kỷ cuối của thế kỷ XX, hàng loạt hệ thống an ninh khu vực được thiết lập và hoạt động trên cơ sở tuân thủ mục đích và nguyên tắc của Liên hợp quốc, nhằm giữ gìn hòa bình trong khu vực. Có thể kể đến là hoạt động giữ gìn hòa bình của OSCE trong trường hợp có xung đột giữa các thành viên của tổ chức hoặc xung đột nội bộ mỗi nước thành viên.
Nhiệm vụ chính là kiểm soát về thực hiện thỏa thuận ngừng bắn; theo dõi việc rút quân; giúp đỡ giữ gìn an ninh trật tự; giúp đỡ nhân đạo,… Trong khi đó lực lượng gìn giữ hòa bình của SNG không được sử dụng vào các hoạt động tác chiến. Quy chế của nó là giữ gìn hòa bình, trung lập và không thiên vị.