Vấn Đề Can Thiệp Nhân Đạo và Trách Nhiệm Bảo Vệ trong Luật Quốc Tế Hiện Đại

Khám phá vấn đề can thiệp nhân đạo và trách nhiệm bảo vệ trong luật quốc tế hiện đại, phân tích các khía cạnh pháp lý và thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thị Minh Phương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thăng Long
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Đề tài: Vấn Đề Can Thiệp Nhân Đạo Và Trách Nhiệm Bảo Vệ Trong Luật Quốc Tế Hiện Đại
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CAN THIỆP NHÂN ĐẠO – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và các hình thức can thiệp nhân đạo
• 1.1.1. Khái niệm can thiệp nhân đạo
• 1.1.2. Các đặc điểm của can thiệp nhân đạo
• 1.1.3. Các hình thức can thiệp nhân đạo
• 1.2. Sự phát triển của luật quốc tế về can thiệp nhân đạo

Tóm tắt

I. Can Thiệp Nhân Đạo Tổng Quan và Định Nghĩa Trong LQT Hiện Đại

Can thiệp nhân đạo là một chủ đề gây tranh cãi trong luật quốc tế hiện đại. Thuật ngữ này xuất hiện từ thế kỷ 17, nhưng đến nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất. Theo Từ điển Luật Oxford, Can thiệp nhân đạo là sự can thiệp vũ trang của một hoặc nhiều quốc gia vào công việc nội bộ của quốc gia khác, nhằm thúc đẩy chính sách nhân đạo hơn. Sách “Thuật ngữ pháp lý quốc tế” định nghĩa nó là hành động sử dụng vũ lực mà không có sự đồng ý của quốc gia đó, để ngăn chặn vi phạm luật nhân đạo hoặc luật nhân quyền quốc tế. Cả hai định nghĩa đều nhấn mạnh sự can thiệp vũ trang và mục tiêu nhân đạo. Có thể hiểu: Can thiệp nhân đạo là hành động sử dụng vũ lực vào công việc nội bộ của quốc gia khác, nhằm ngăn chặn hoặc đẩy lùi các hành vi vi phạm luật nhân quyền quốc tế.

1.1. Mục Đích Nhân Đạo Yếu Tố Cốt Lõi Của Can Thiệp

Mục đích nhân đạo là cơ sở để xem xét Can thiệp nhân đạo. Nguyên tắc không can thiệp và nghiêm cấm sử dụng vũ lực là các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế hiện đại. Tính hợp pháp của can thiệp được đặt ra và “mục đích nhân đạo” là yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, các học giả chưa thống nhất về tiêu chí xác định “mục đích nhân đạo”. Việc thiếu định nghĩa rõ ràng về mục đích nhân đạo tạo ra những kẽ hở, có thể bị lợi dụng cho các mục đích chính trị khác.

1.2. Vi Phạm Nghiêm Trọng Quyền Con Người Căn Cứ Can Thiệp

Vi phạm nghiêm trọng quyền con người là căn cứ để thực hiện can thiệp. Theo Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc, quyền con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu bảo vệ cá nhân và nhóm chống lại các hành động làm tổn hại đến nhân phẩm. Khi một quốc gia rơi vào nội chiến, tình trạng vô chính phủ, hoặc chính quyền áp bức người dân, các quốc gia khác có thể xem xét can thiệp. Sự vi phạm nghiêm trọng quyền con người là ngoại lệ quan trọng của nguyên tắc không can thiệp.

II. Thách Thức và Tranh Cãi Về Tính Hợp Pháp Can Thiệp Nhân Đạo

Tính hợp pháp của Can thiệp nhân đạo là một vấn đề gây tranh cãi lớn. Một bên cho rằng chủ quyền quốc gia không nên là rào cản khi có vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Bên còn lại lo ngại về việc lạm dụng quyền can thiệp để phục vụ lợi ích riêng. Nguyên tắc không can thiệp là nền tảng của luật quốc tế. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng cần có cơ chế để bảo vệ dân thường khi chính phủ của họ không thể hoặc không muốn làm điều đó. Theo Trần Thị Vân Trà trong “Luật quốc tế và học thuyết can thiệp nhân đạo”, việc thiếu một cơ sở pháp lý rõ ràng và nguy cơ lạm dụng là những thách thức lớn đối với tính hợp pháp của Can thiệp nhân đạo.

2.1. Nguy Cơ Lạm Dụng và Tiêu Chuẩn Kép Trong Can Thiệp

Một trong những lo ngại lớn nhất là nguy cơ lạm dụng Can thiệp nhân đạo. Các quốc gia có thể sử dụng nó như một cái cớ để can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác vì lợi ích chính trị hoặc kinh tế. Tiêu chuẩn kép cũng là một vấn đề. Các cường quốc có thể can thiệp vào các quốc gia yếu hơn, nhưng không sẵn sàng can thiệp vào các quốc gia mạnh hơn hoặc có tầm quan trọng chiến lược hơn. Điều này làm suy yếu tính chính danh của Can thiệp nhân đạo.

2.2. Ảnh Hưởng Đến Chủ Quyền Quốc Gia và Ổn Định Khu Vực

Can thiệp nhân đạo có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chủ quyền quốc gia và ổn định khu vực. Việc can thiệp có thể dẫn đến sự sụp đổ của chính phủ, nội chiến kéo dài, và sự can thiệp của các bên bên ngoài. Hơn nữa, nó có thể tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, khuyến khích các quốc gia khác can thiệp vào công việc nội bộ của nước láng giềng.

III. Trách Nhiệm Bảo Vệ R2P Giải Pháp Thay Thế Can Thiệp Nhân Đạo

Trách nhiệm bảo vệ (R2P) là một khái niệm mới nổi lên như một giải pháp thay thế cho Can thiệp nhân đạo. R2P khẳng định rằng mỗi quốc gia có trách nhiệm bảo vệ dân thường của mình khỏi diệt chủng, tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người, và thanh lọc sắc tộc. Nếu một quốc gia không thể hoặc không muốn làm điều đó, thì cộng đồng quốc tế có trách nhiệm can thiệp. R2P khác với Can thiệp nhân đạo ở chỗ nó nhấn mạnh vào ngăn ngừa xung đột và xây dựng hòa bình, thay vì chỉ tập trung vào can thiệp quân sự. Theo Báo cáo của Ủy ban Quốc tế về Can thiệp và Chủ quyền Quốc gia (ICISS), R2P là một nỗ lực để tái định nghĩa chủ quyền như là một trách nhiệm chứ không phải là một quyền.

3.1. Ba Trụ Cột Chính Của Trách Nhiệm Bảo Vệ R2P

Trách nhiệm bảo vệ (R2P) dựa trên ba trụ cột chính. Thứ nhất, mỗi quốc gia có trách nhiệm bảo vệ dân thường của mình. Thứ hai, cộng đồng quốc tế có trách nhiệm hỗ trợ các quốc gia thực hiện trách nhiệm này. Thứ ba, nếu một quốc gia không thể hoặc không muốn bảo vệ dân thường của mình, thì cộng đồng quốc tế có trách nhiệm can thiệp, bằng các biện pháp ngoại giao, kinh tế hoặc quân sự.

3.2. Ưu Điểm và Hạn Chế Của Trách Nhiệm Bảo Vệ R2P

Trách nhiệm bảo vệ (R2P) có một số ưu điểm so với Can thiệp nhân đạo. Nó nhấn mạnh vào ngăn ngừa xung đột và xây dựng hòa bình, thay vì chỉ tập trung vào can thiệp quân sự. Nó cũng tìm cách giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của xung đột, thay vì chỉ xử lý các triệu chứng. Tuy nhiên, R2P cũng có những hạn chế. Việc thực hiện nó có thể bị cản trở bởi sự thiếu đồng thuận trong cộng đồng quốc tế. Nó cũng có thể bị lợi dụng để phục vụ lợi ích chính trị.

IV. Các Biện Pháp Can Thiệp Nhân Đạo Ngoại Giao Kinh Tế và Quân Sự

Có nhiều biện pháp can thiệp khác nhau, từ các biện pháp ngoại giao và kinh tế đến hành động quân sự. Các biện pháp ngoại giao có thể bao gồm đàm phán, hòa giải, và trung gian hòa giải. Các biện pháp kinh tế có thể bao gồm trừng phạt kinh tế, cấm vận thương mại, và cắt viện trợ. Hành động quân sự nên được sử dụng như là biện pháp cuối cùng, khi tất cả các biện pháp khác đã thất bại. Theo Điều lệ Liên Hợp Quốc, việc sử dụng vũ lực phải được ủy quyền bởi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

4.1. Biện Pháp Ngoại Giao và Kinh Tế Ưu Tiên Hàng Đầu

Các biện pháp ngoại giao và kinh tế nên được ưu tiên hàng đầu trong các nỗ lực can thiệp. Chúng ít xâm phạm hơn hành động quân sự và có thể hiệu quả hơn trong việc giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của xung đột. Tuy nhiên, chúng có thể mất nhiều thời gian để có hiệu lực, và có thể không đủ để ngăn chặn các hành vi vi phạm nhân quyền nghiêm trọng.

4.2. Hành Động Quân Sự Biện Pháp Cuối Cùng và Điều Kiện Cần Thiết

Hành động quân sự nên được sử dụng như là biện pháp cuối cùng, khi tất cả các biện pháp khác đã thất bại. Nó phải được ủy quyền bởi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và phải tuân thủ các nguyên tắc của luật nhân đạo quốc tế. Nó cũng phải được thực hiện với mục tiêu hạn chế tối đa thiệt hại cho dân thường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Phân Tích Các Trường Hợp Can Thiệp Tiêu Biểu

Việc phân tích các trường hợp can thiệp tiêu biểu, như Kosovo, Libya, và Syria, cung cấp những bài học quan trọng về hiệu quả và hậu quả của Can thiệp nhân đạo và Trách nhiệm bảo vệ (R2P). Các trường hợp này cho thấy rằng can thiệp có thể thành công trong việc ngăn chặn các hành vi vi phạm nhân quyền, nhưng cũng có thể dẫn đến hậu quả không mong muốn, như sự sụp đổ của chính phủ, nội chiến kéo dài, và sự can thiệp của các bên bên ngoài. Các nghiên cứu điển hình về Can thiệp nhân đạo cho thấy sự phức tạp và khó khăn trong việc áp dụng các nguyên tắc này vào thực tế.

5.1. Bài Học Từ Kosovo Thành Công và Hạn Chế Của Can Thiệp

Cuộc can thiệp của NATO vào Kosovo năm 1999 được coi là một thành công trong việc ngăn chặn diệt chủng. Tuy nhiên, nó cũng gây ra những tranh cãi về tính hợp pháp, vì nó không được ủy quyền bởi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Bài học rút ra là cần có sự đồng thuận quốc tế rộng rãi và một cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc can thiệp.

5.2. Libya và Syria Những Thất Bại Của Can Thiệp và R2P

Cuộc can thiệp vào Libya năm 2011, được dựa trên Trách nhiệm bảo vệ (R2P), đã dẫn đến sự sụp đổ của chính phủ và nội chiến kéo dài. Tình hình ở Syria cũng cho thấy những hạn chế của R2P khi có sự chia rẽ sâu sắc trong cộng đồng quốc tế. Những trường hợp này cho thấy rằng can thiệp có thể gây ra những hậu quả không mong muốn và cần được xem xét cẩn thận.

VI. Tương Lai Của Can Thiệp Nhân Đạo và Trách Nhiệm Bảo Vệ Trong LQT

Tương lai của Can thiệp nhân đạo và Trách nhiệm bảo vệ (R2P) trong luật quốc tế vẫn còn nhiều thách thức. Cần có những nỗ lực để cải thiện tính chính danh và hiệu quả của các cơ chế này. Điều này bao gồm việc xây dựng các tiêu chuẩn rõ ràng hơn cho việc can thiệp, tăng cường vai trò của Liên Hợp Quốc, và thúc đẩy sự đồng thuận quốc tế. Cải cách R2P có thể bao gồm việc tập trung hơn vào ngăn ngừa xung đột và xây dựng hòa bình, thay vì chỉ tập trung vào can thiệp quân sự. Tác động của Can thiệp nhân đạo đến quan hệ quốc tế là một lĩnh vực cần được nghiên cứu thêm.

6.1. Cải Cách Trách Nhiệm Bảo Vệ R2P Hướng Đến Ngăn Ngừa

Cải cách Trách nhiệm bảo vệ (R2P) nên tập trung vào việc tăng cường khả năng ngăn ngừa xung đột và xây dựng hòa bình. Điều này có thể bao gồm việc hỗ trợ các quốc gia cải thiện quản trị, thúc đẩy phát triển kinh tế, và giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của xung đột. Nó cũng có thể bao gồm việc tăng cường vai trò của các tổ chức khu vực trong việc giải quyết xung đột.

6.2. Thúc Đẩy Đồng Thuận Quốc Tế và Vai Trò Của Liên Hợp Quốc

Cần có những nỗ lực để thúc đẩy sự đồng thuận quốc tế về việc sử dụng Can thiệp nhân đạo và Trách nhiệm bảo vệ (R2P). Điều này có thể bao gồm việc tăng cường vai trò của Liên Hợp Quốc trong việc đưa ra quyết định về can thiệp, và đảm bảo rằng tất cả các quốc gia đều được tham gia vào quá trình này. Nó cũng có thể bao gồm việc xây dựng các quy tắc rõ ràng hơn về trách nhiệm của các quốc gia can thiệp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khái niệm can thiệp nhân đạo xuất hiện từ thế kỷ XVII và từng bước được định hình trong khoa học pháp lý quốc tế với nội dung là quyền của cộng đồng quốc tế tiến hành can thiệp, bao gồm cả biện pháp quân sự, vào một quốc gia mà không có sự chấp thuận của quốc gia đó nhằm chấm dứt tình trạng vi phạm nhân quyền hàng loạt. Vấn đề này làm nảy sinh cuộc tranh luận gay gắt giữa hai luồng quan điểm: một bên cho rằng nhân quyền cao hơn chủ quyền quốc gia, bên còn lại khẳng định việc can thiệp quân sự đơn phương vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế và chủ quyền quốc gia. Thực tiễn quan hệ quốc tế cho thấy nguy cơ các cường quốc lợi dụng danh nghĩa nhân đạo để can thiệp nội bộ và mở rộng tầm ảnh hưởng.

Từ sự phát triển phức tạp của can thiệp nhân đạo, học thuyết "Trách nhiệm bảo vệ" (The Responsibility to Protect – R2P) ra đời và nhận được sự quan tâm sâu sắc của giới luật học, đặc biệt sau cuộc can thiệp quân sự tại Libya năm 2011. Khóa luận tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Làm rõ quá trình hình thành, phát triển lịch sử và các vấn đề lý luận cơ bản của can thiệp nhân đạo.
2. Phân tích cơ sở pháp lý và các luồng quan điểm trái chiều về tính hợp pháp của can thiệp nhân đạo theo luật quốc tế hiện đại, đặc biệt là hành vi can thiệp đơn phương.
3. Đánh giá thực tiễn can thiệp nhân đạo qua các giai đoạn lịch sử (thời kỳ Chiến tranh Lạnh và giai đoạn sau năm 1991).
4. Phân tích hoàn cảnh ra đời, nội dung bản chất của học thuyết Trách nhiệm bảo vệ (R2P) và xác định mối quan hệ pháp lý giữa R2P với can thiệp nhân đạo.
5. Tổng hợp thực tiễn áp dụng R2P giai đoạn 2005–2011, phân tích trường hợp can thiệp tại Libya năm 2011 và nêu quan điểm của Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hai chế định pháp lý quốc tế gồm can thiệp nhân đạo và trách nhiệm bảo vệ.
• Phạm vi nghiên cứu: Về can thiệp nhân đạo, đề tài tiếp cận theo nghĩa hẹp, chỉ tập trung vào các hành động can thiệp có sử dụng lực lượng vũ trang, không nghiên cứu hoạt động cứu trợ nhân đạo thuần túy trong các thảm họa thiên tai, dịch bệnh. Về trách nhiệm bảo vệ, đề tài giới hạn ở các vấn đề lý luận nền tảng, thực tiễn áp dụng từ năm 2005 đến năm 2011, mối tương quan với can thiệp nhân đạo và góc nhìn từ phía Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm pháp lý:

• Khái niệm can thiệp nhân đạo được đối chiếu qua các định nghĩa học thuật của Từ điển Luật Oxford (The Oxford Dictionary of Law) và giáo trình Thuật ngữ pháp lý quốc tế (Đỗ Hòa Bình chủ biên).
• Nền tảng tư tưởng bắt nguồn từ Thuyết Luật tự nhiên (Hugo Grotius, Socrates, Plato, Aristotle), Thuyết Chiến tranh chính nghĩa (Just War Theory hay Bellum Justum của Thánh Augustine và Thánh Thomas Aquinas), Thuyết Chủ quyền quốc gia tuyệt đối (Jean Bodin, Thomas Hobbes), và khái niệm "Chủ quyền là trách nhiệm" do Francis Deng và các cộng sự tại Viện Brookings khởi xướng.
• Khung học thuyết R2P được xây dựng từ Báo cáo năm 2001 của Ủy ban Quốc tế về Can thiệp và Chủ quyền Quốc gia (ICISS), Văn kiện Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới năm 2005 của Liên Hiệp Quốc (đoạn 138, 139) và Báo cáo Thực thi Trách nhiệm Bảo vệ năm 2009 của Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-moon.

Hệ thống văn bản pháp luật làm căn cứ:

• Hiến chương Liên Hiệp Quốc (HCLHQ): Khoản 4 Điều 2 (nguyên tắc cấm đe dọa hoặc sử dụng vũ lực), Khoản 7 Điều 2 (nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ), Chương VII (thẩm quyền duy trì hòa bình và an ninh quốc tế của Hội đồng Bảo an gồm các Điều 24, 39, 41, 42), và Điều 51 (quyền tự vệ chính đáng).
• Các Nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc: Nghị quyết 2131 (1965), Nghị quyết 2625 (1970 về các nguyên tắc luật quốc tế điều chỉnh quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia), Nghị quyết 3314 (1974 định nghĩa về hành vi xâm lược).
• Các điều ước và văn kiện quốc tế liên quan: Công ước về ngăn chặn và trừng trị tội diệt chủng (1948), 4 Công ước Genève (1949) và các Nghị định thư bổ sung (1977, 2005), Quy chế Rome về Tòa án Hình sự Quốc tế (1998), Hiến chương Tòa án Quân sự Quốc tế Nuremberg (1945), Công ước chống tra tấn (1984), Công ước về nô lệ (1926), Công ước bảo vệ mọi người khỏi bị mất tích cưỡng bức (2006).
• Các Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc (HĐBA LHQ): Nghị quyết 688 (1991 về Iraq), Nghị quyết 1769 (về Sudan), Nghị quyết 1973 (2011 về Libya).

Phương pháp nghiên cứu: Đề tài vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học bao gồm: phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp tổng hợp tài liệu, phương pháp so sánh pháp lý và phương pháp phân tích thực tiễn quan hệ quốc tế qua các tình huống điển hình.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu bao gồm các văn kiện chính thức của Liên Hiệp Quốc, án lệ, báo cáo quốc tế (ICISS, Global Centre for R2P) cùng các công trình nghiên cứu của các học giả quốc tế (Hugo Grotius, Ian Brownlie, Fernando R. Teson, Antonio Cassese, Alex J. Bellamy, Eric Adjei, Anthony D'Amato, Michael Reisman, Kyrre Grimstad) và học giả Việt Nam (Trần Thị Vân Trà, Ngô Văn Thìn, Nguyễn Hồng Hải, Nguyễn Thị Xuân Sơn).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Can thiệp nhân đạo – Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Chương 1 làm rõ khái niệm, các đặc trưng cốt lõi và phân loại hình thức can thiệp nhân đạo, đồng thời phân tích quá trình tiến hóa lịch sử và cơ sở pháp lý của chế định này:

1. Khái niệm và đặc điểm: Can thiệp nhân đạo được xác định là hành vi sử dụng vũ lực của một hay nhiều quốc gia nhằm vào công việc nội bộ của quốc gia khác nhằm ngăn chặn hoặc đẩy lùi các hành vi vi phạm nghiêm trọng luật nhân quyền quốc tế. Hành vi này có 3 đặc điểm cấu thành:

   • Mục đích nhân đạo là cơ sở biện minh cho hành động;
   • Căn cứ thực hiện là tình trạng vi phạm nghiêm trọng quyền con người;
   • Bản chất hành động luôn gắn liền với việc sử dụng vũ lực quân sự.

2. Phân loại hình thức can thiệp:

   • Can thiệp trên cơ sở thẩm quyền của HĐBA LHQ: Hành động dựa trên Chương VII HCLHQ, được luật quốc tế thừa nhận tính hợp pháp rõ ràng nhằm khôi phục hòa bình và an ninh quốc tế.
   • Đơn phương can thiệp nhân đạo: Hành động do một quốc gia hoặc liên minh tiến hành không có sự cho phép của HĐBA LHQ, thiếu cơ sở pháp lý và gây tranh cãi gay gắt.

3. Lịch sử phát triển và tranh luận học thuật về tính hợp pháp:

   • Tiền lệ lịch sử: Các vụ can thiệp thế kỷ XIX dựa trên luật tập quán như liên quân can thiệp Hy Lạp (1820), Pháp can thiệp Syria (1860), Nga can thiệp Bosnia, Herzegovina và Bulgaria (1877), Mỹ can thiệp Cuba (1898). Đến năm 1919, Hội Quốc Liên ra đời và năm 1945 LHQ thành lập đã tạo khung pháp lý hạn chế việc sử dụng vũ lực.
   • Quan điểm phản đối đơn phương can thiệp nhân đạo (Brownlie, Gordon, Fairley, Cassese): Khẳng định HCLHQ chỉ có 2 ngoại lệ cho việc dùng vũ lực là quyền tự vệ (Điều 51) và hành động an ninh tập thể của HĐBA (Chương VII). Khoản 4 Điều 2, Khoản 7 Điều 2 cùng NQ 2131, NQ 2625 và NQ 3314 nghiêm cấm mọi sự can thiệp vũ trang. Việc đơn phương dùng vũ lực dễ bị các nước lớn lạm dụng cho mục đích địa chính trị.
   • Quan điểm ủng hộ đơn phương can thiệp nhân đạo (Rawls, Reisman, D'Amato, Teson): Cho rằng quyền can thiệp nhân đạo tồn tại độc lập theo tập quán quốc tế; can thiệp không làm mất vĩnh viễn chủ quyền hay toàn vẹn lãnh thổ; can thiệp phù hợp với mục đích bảo vệ nhân quyền tại Khoản 3 Điều 1 HCLHQ; và là giải pháp bắt buộc khi HĐBA bị tê liệt bởi quyền phủ quyết (veto) của các nước Ủy viên thường trực.
   • Quan điểm của tác giả khóa luận: Khẳng định can thiệp nhân đạo đơn phương là hành vi không hợp pháp vì không có căn cứ minh định trong HCLHQ, đồng thời cơ chế bảo vệ nhân quyền quốc tế bắt buộc phải đi liền với thẩm quyền pháp lý được quy định công khai.

4. Thực tiễn can thiệp nhân đạo:

   • Giai đoạn Chiến tranh Lạnh (1945–1991): Do HĐBA bị chia rẽ, nhiều vụ can thiệp đơn phương đã xảy ra. Tiêu biểu là vụ Ấn Độ đưa quân vào Đông Pakistan tháng 12/1971 dẫn đến sự ra đời của Bangladesh (sau khi thảm sát 300.000 dân thường xảy ra, bắt giữ 93.000 tù binh Pakistan; HĐBA có hơn 100 nước bỏ phiếu coi hành động của Ấn Độ là vi phạm chủ quyền); và vụ Tanzania tấn công Uganda lật đổ chế độ Idi Amin (1978–1979, chấm dứt thảm cảnh hơn 100.000 người bị sát hại).
   • Giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh (sau 1991): HĐBA hoạt động hiệu quả hơn, thể hiện qua Nghị quyết 688 (1991) cho phép can thiệp thiết lập vùng cấm bay bảo vệ người Kurd tại Iraq qua chiến dịch "Provide Comfort"; các phái bộ tại Somalia (1992), Haiti (1994), Rwanda (1994), Đông Timor (1999). Ngược lại, chiến dịch không kích 80 ngày của NATO vào Nam Tư/Kosovo ngày 24/3/1999 là ví dụ điển hình về can thiệp đơn phương không có ủy quyền của HĐBA, làm 1.500 dân thường thiệt mạng, hơn 6.000 người bị thương và 855.000 người phải tị nạn.

---

Chương 2: Học thuyết Trách nhiệm bảo vệ (R2P) và thực tiễn thi hành

Chương 2 phân tích sự hình thành, cấu trúc nguyên tắc của R2P, phân định ranh giới pháp lý với can thiệp nhân đạo và tổng kết thực tiễn áp dụng:

1. Khái niệm, cấu trúc 3 trụ cột và cơ sở pháp lý của R2P:

   • Nguyên tắc cốt lõi: Chủ quyền quốc gia bao hàm nghĩa vụ bảo vệ người dân. Khi một nhà nước mất khả năng hoặc không sẵn sàng bảo vệ người dân trước thảm họa nhân đạo, nguyên tắc không can thiệp nhường chỗ cho trách nhiệm bảo vệ quốc tế.
   • Ba trụ cột theo Báo cáo năm 2009 của Tổng Thư ký LHQ:
     • Trụ cột 1: Trách nhiệm hàng đầu của mỗi quốc gia trong việc tự bảo vệ công dân của mình.
     • Trụ cột 2: Trách nhiệm của cộng đồng quốc tế trong việc hỗ trợ, đào tạo và nâng cao năng lực cho các quốc gia.
     • Trụ cột 3: Trách nhiệm hành động tập thể kịp thời, quyết liệt của cộng đồng quốc tế thông qua HĐBA LHQ (bao gồm cả biện pháp quân sự theo Chương VII) khi các biện pháp hòa bình không đạt hiệu quả.
   • Phạm vi áp dụng: Giới hạn nghiêm ngặt trong 4 loại tội ác quốc tế: Tội diệt chủng (Công ước 1948), Tội ác chiến tranh (Hiến chương Nuremberg 1945, Công ước Genève 1949), Tội ác chống nhân loại (Quy chế Rome 1998), và Hành vi thanh trừng sắc tộc (quy phạm tập quán).

2. So sánh Can thiệp nhân đạo và Trách nhiệm bảo vệ:

Tiêu chí	Can thiệp nhân đạo (CTNĐ)	Trách nhiệm bảo vệ (R2P)
Cơ sở lý luận hình thành	Dựa trên thuyết luật tự nhiên, chiến tranh chính nghĩa, tập quán quốc tế cũ.	Dựa trên luận điểm "Chủ quyền là trách nhiệm" (Francis Deng).
Cơ chế sử dụng vũ lực	Chấp nhận khả năng hành động đơn phương ngoài khuôn khổ LHQ.	Chỉ hành động tập thể thông qua cơ chế HĐBA LHQ; vũ lực là giải pháp cuối cùng.
Quy trình thực hiện	Có thể tiến hành can thiệp quân sự ngay lập tức khi nổ ra xung đột.	Bắt buộc phải áp dụng tuần tự, triệt để các biện pháp hòa bình trước khi dùng vũ lực.
Phạm vi áp dụng	Mở rộng cho nhiều tình huống vi phạm nhân quyền hoặc khủng hoảng.	Giới hạn nghiêm ngặt trong 4 tội ác: diệt chủng, tội ác chiến tranh, tội ác chống nhân loại, thanh trừng sắc tộc.
Khía cạnh phòng ngừa	Không đặt nặng việc phòng ngừa và nâng cao năng lực nội tại của quốc gia.	Chú trọng phòng ngừa, cảnh báo sớm và xây dựng năng lực quốc gia (Trụ cột 2).
Giá trị pháp lý quốc tế	Chưa từng được thừa nhận chính thức thành văn kiện pháp lý toàn cầu.	Được đồng thuận chính thức tại Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới 2005 (Đoạn 138, 139).

3. Thực tiễn 9 trường hợp viện dẫn R2P (2005–2011 theo thống kê của Alex J. Bellamy):

Trường hợp / Năm	Bên viện dẫn R2P	Phản ứng quốc tế	Kết quả xử lý
Sudan (Darfur), 2003 – tiếp diễn	HĐBA LHQ	Đồng thuận cao, không có bất đồng đáng kể.	Triển khai 26.000 quân gìn giữ hòa bình (UNAMID); đưa vụ việc ra Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC).
Kenya, 2007–2008	Kofi Annan (Liên minh Châu Phi), Francis Deng	Được ủng hộ rộng rãi trong cộng đồng quốc tế.	Nỗ lực ngoại giao hòa giải thành công, chấm dứt bạo lực bầu cử khiến gần 1.000 người chết.
Georgia, 2008	Nga viện dẫn chống lại Georgia	Bị các chính phủ và chuyên gia pháp lý bác bỏ.	Bị từ chối áp dụng do không có bằng chứng về 4 tội phạm thuộc thẩm quyền R2P.
Myanmar (Bão Nargis), 2008	Pháp và một số tổ chức phi chính phủ	Bị ASEAN, Trung Quốc, Anh và nhân viên LHQ bác bỏ.	Bị từ chối áp dụng; xác định R2P không áp dụng cho các thảm họa thiên tai.
Gaza, 2009	Chính quyền Palestine, Qatar, Iran, Hội đồng các Giáo hội Thế giới	Nhận được sự quan tâm; báo cáo về tội ác chiến tranh gây tranh cãi.	Tranh luận quốc tế gay gắt về bằng chứng tội ác chiến tranh.
Sri Lanka, 2008–2009	Ấn Độ, Na Uy, Global Centre for R2P	Chính phủ Sri Lanka kiên quyết bác bỏ việc áp dụng R2P.	Không tìm thấy bằng chứng vi phạm có hệ thống để áp dụng hành động can thiệp.
CHDC Congo, 2010 – tiếp diễn	Các quan chức LHQ	Đồng thuận, không có tranh cãi hay bất đồng quan điểm.	Triển khai lực lượng hòa bình MONUC thực hiện nhiệm vụ bảo vệ thường dân.
Bắc Triều Tiên (tiếp diễn)	Ủy ban Havel/Bondevik/Wiesel	Không có tranh cãi đáng kể.	Đang tiếp tục theo dõi tình hình.
Myanmar (Dân tộc thiểu số)	Chính quyền lưu vong Myanmar, Trung tâm Tư liệu Nhân quyền	Chuyên gia Edward Luck kết luận không thích hợp áp dụng.	Chưa đủ điều kiện áp dụng cơ chế R2P.

4. Thực thi R2P trong cuộc chiến Libya 2011: Sau các cuộc biểu tình lan rộng từ ngày 15/02/2011, chính quyền Gaddafi sử dụng vũ khí hạng nặng và máy bay không kích người biểu tình (hơn 200 người chết tại Benghazi), có dấu hiệu phạm tội ác chống lại loài người. Ngày 17/3/2011, HĐBA LHQ thông qua Nghị quyết 1973 cho phép áp dụng mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ dân thường, thiết lập vùng cấm bay nhưng loại trừ việc đưa bộ binh chiếm đóng. Ngày 19/3/2011, liên quân NATO phát động chiến dịch quân sự tấn công Libya. Sự kiện này là minh chứng rõ nét nhất cho việc vận dụng Trách nhiệm bảo vệ nhưng cũng để lại nhiều tranh cãi về ranh giới giữa bảo vệ nhân mạng và lật đổ chế độ chính trị.

---

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Kết quả nghiên cứu chính:

• Khẳng định tính bất hợp pháp của hành vi can thiệp nhân đạo đơn phương không qua ủy quyền của HĐBA LHQ, dựa trên sự phân tích hệ thống Điều 2(4), Điều 51 và Chương VII Hiến chương LHQ cùng các Nghị quyết 2131, 2625, 3314 của Đại hội đồng LHQ.
• Chứng minh Trách nhiệm bảo vệ (R2P) không phải là tên gọi thay thế hay khái niệm phái sinh của can thiệp nhân đạo, mà là một chuẩn mực/nguyên tắc quan hệ quốc tế mới dựa trên luận thuyết "Chủ quyền là trách nhiệm", đặt trọng tâm vào trách nhiệm nội tại của quốc gia và ưu tiên các giải pháp ngoại giao, phòng ngừa hòa bình.
• Hệ thống hóa chi tiết 9 vụ việc viện dẫn R2P trong giai đoạn 2005–2011 và làm rõ cơ chế can thiệp quân sự tập thể theo Nghị quyết 1973 của HĐBA LHQ trong cuộc chiến Libya năm 2011.

Đóng góp của đề tài:

• Cung cấp một công trình nghiên cứu chuyên sâu bằng tiếng Việt về khung lý luận và cơ sở pháp lý của R2P vào thời điểm năm 2012 khi các tài liệu trong nước về chủ đề này còn hạn chế.
• Chỉ ra các kẽ hở pháp lý và nguy cơ lạm dụng danh nghĩa nhân đạo của các cường quốc trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Đề tài chỉ tiếp cận can thiệp nhân đạo theo nghĩa hẹp (sử dụng vũ lực quân sự), chưa bao quát toàn diện các khía cạnh can thiệp hỗ trợ nhân đạo dân sự phi vũ trang. Nguồn dữ liệu thực tiễn và các biến động chính trị dừng lại ở mốc thời gian năm 2012 sau cuộc chiến Libya.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Khóa luận mở ra định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về việc hoàn thiện cơ chế pháp lý giám sát việc thi hành các nghị quyết của HĐBA LHQ, ngăn ngừa tình trạng biến tướng mục đích bảo vệ thường dân sang can thiệp thay đổi chế độ chính trị trong các cuộc xung đột quốc tế mới.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật Quốc tế, Luật Nhân quyền Quốc tế, Quan hệ Quốc tế và Ngoại giao.
• Nội dung giá trị: Khung phân tích đối chiếu giữa các điều khoản Hiến chương LHQ với các học thuyết cổ điển; bảng so sánh 6 tiêu chí giữa Can thiệp nhân đạo và R2P; bản tổng hợp thực tiễn 9 tiền lệ viện dẫn R2P giai đoạn 2005–2011.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi đơn phương can thiệp nhân đạo có hợp pháp theo Hiến chương Liên Hiệp Quốc không?
Không. Theo phân tích của khóa luận, Hiến chương Liên Hiệp Quốc chỉ thừa nhận 2 trường hợp ngoại lệ cho phép sử dụng vũ lực: quyền tự vệ chính đáng theo Điều 51 và các biện pháp cưỡng chế tập thể do Hội đồng Bảo an quyết định theo Chương VII. Can thiệp nhân đạo đơn phương vi phạm nguyên tắc cấm dùng vũ lực tại Khoản 4 Điều 2 và không can thiệp nội bộ tại Khoản 7 Điều 2.

2. Học thuyết Trách nhiệm bảo vệ (R2P) chỉ áp dụng đối với những loại tội ác nào?
R2P giới hạn nghiêm ngặt trong 4 loại tội ác quốc tế nghiêm trọng: (1) Tội diệt chủng; (2) Tội ác chiến tranh; (3) Tội ác chống nhân loại; và (4) Hành vi thanh trừng sắc tộc. R2P không áp dụng cho các cuộc khủng hoảng ít nghiêm trọng hơn hoặc thảm họa thiên tai.

3. Vì sao yêu cầu áp dụng R2P trong thảm họa bão Nargis tại Myanmar năm 2008 bị Liên Hiệp Quốc bác bỏ?
Yêu cầu của Pháp bị bác bỏ vì Liên Hiệp Quốc và cộng đồng quốc tế (bao gồm ASEAN, Trung Quốc, Anh) xác định R2P chỉ áp dụng cho 4 tội ác diệt chủng, tội ác chiến tranh, tội ác chống nhân loại và thanh trừng sắc tộc, không áp dụng cho các tình huống cứu trợ thảm họa thiên nhiên.

4. Nghị quyết nào của Hội đồng Bảo an lần đầu tiên cho phép can thiệp vì mục đích nhân đạo?
Đó là Nghị quyết 688 được Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc thông qua ngày 05/4/1991 liên quan đến tình hình bảo vệ người dân Kurd tại Iraq, mở đường cho chiến dịch "Provide Comfort" thiết lập vùng cấm bay.

5. Điểm khác biệt cốt lõi giữa Trách nhiệm bảo vệ và Can thiệp nhân đạo là gì?
Can thiệp nhân đạo tập trung vào quyền can thiệp quân sự (kể cả đơn phương) từ bên ngoài khi có vi phạm nhân quyền; trong khi R2P nhấn mạnh nghĩa vụ bảo vệ thuộc về chính quốc gia sở tại ("chủ quyền là trách nhiệm"), ưu tiên các biện pháp hỗ trợ hòa bình và phòng ngừa, chỉ sử dụng vũ lực tập thể qua HĐBA LHQ như một biện pháp cưỡng chế cuối cùng.

---

Kết luận

Khóa luận đã làm rõ tiến trình phát triển lịch sử, bản chất pháp lý và sự khác biệt căn bản giữa chế định can thiệp nhân đạo truyền thống và học thuyết Trách nhiệm bảo vệ (R2P) hiện đại. Nghiên cứu khẳng định các hành vi đơn phương sử dụng vũ lực dưới danh nghĩa nhân đạo là bất hợp pháp theo Hiến chương Liên Hiệp Quốc, đồng thời xác lập vị trí của R2P như một nguyên tắc an ninh tập thể đa phương gắn liền với thẩm quyền của Hội đồng Bảo an. Thông qua việc phân tích thực tiễn từ Chiến tranh Lạnh đến cuộc chiến Libya năm 2011, công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật quan trọng đối với nghiên cứu luật quốc tế và luật nhân đạo tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I Hiến chương Liên Hiệp Quốc 37 Điều 51 Chương VII Hiến chương Liên Hiệp Quốc 38 Điều 42 Chương VII Hiến chương Liên Hiệp Quốc 16 vậy, hiện nay vẫn có các ý kiến khác nhau xung quanh vấn đề đơn phương can thiệp nhân đạo. Bên cạnh các ý kiến của các học giả cho rằng hành vi đơn phương can thiệp nhân đạo là không hợp pháp, vẫn có những ý kiến bảo vệ cho đây là hành vi hợp pháp theo tinh thần và tôn chỉ của Hiến chương. Các quan điểm này sẽ lần lượt được phân tích ở phần 3. Các quan điểm hiện nay về đơn phƣơng can thiệp nhân đạo 3.

Các quan điểm bảo vệ “đơn phƣơng can thiệp nhân đạo là không hợp pháp” Các học giả phản đối đơn phương can thiệp nhân đạo39 đã lập luận rằng quyền đơn phương can thiệp nhân đạo là không hợp pháp, bởi lẽ không hề có một cơ sở pháp lý nào cho phép quyền này theo quy định của Hiến chương và các văn bản quốc tế liên quan. Thứ nhất, nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế có hai ngoại lệ rõ ràng, đó là quốc gia được quyền sử dụng vũ lực để tự vệ (1) và Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc hành động khi xét thấy cần thiết để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế (2). Những quy định của khoản 4 điều 2 cùng với khoản 7 điều 2 HCLHQ, kết hợp với nghị quyết 2131 (NQ) của Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc (ĐHĐ LHQ) đã thủ tiêu hoàn toàn sự đe dọa sử dụng vũ lực hay sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế, ngoại trừ hai trường hợp ngoại lệ trên. Bên cạnh đó, các học giả khẳng định rằng các nhà soạn thảo Hiến chương đã quy định riêng và rõ ràng cho hai trường hợp ngoại lệ trên.

Gordon lập luận rằng nếu các nhà soạn thảo muốn cho phép sự sử dụng vũ lực cho đơn phương can thiệp nhân đạo như một trường hợp ngoại lệ thứ 3 của nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực thì các nhà soạn thảo sẽ thể hiện rõ ràng việc này. Tuy nhiên, điều kiện “đơn phương can thiệp nhân đạo” không thể được tìm 39 Brownlie, “Humanitarian Intervention”; Fairley (1980), “State actors, Humanitarian Intervention and international Law: Reopening pandora’s box”; Tom Farer (1974), “The Regulation of Foreign Intervention in civil armed conflict”; Franck & Rodley(1973), “After Bangladesh: The Law of Humanitarian Intervention by military force”; Verwey (1985), “Humanitarian intervention under international law”; Xem Eric Adjei (2005), chú thích số 3, tr.26 17 thấy trong bất cứ nơi nào trong Hiến chương. Điều này thể hiện rõ rằng không có quyền sử dụng vũ lực cho mục đích nhân đạo40. Thứ hai, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã thông qua 2 nghị quyết nhằm khẳng định lý do nhân đạo là không được chấp nhận trong bất kì sự can thiệp đơn phương nào.

Đầu tiên, NQ 2625 của ĐHĐ tuyên bố “không một quốc gia hay nhóm quốc gia nào có quyền can thiệp, trực tiếp hay gián tiếp, vì bất kì lí do gì vào công việc nội bộ hay bên ngoài của một quốc gia khác”41. Tiếp theo, NQ 3314 của ĐHĐ thông qua năm 1974 coi hành vi xâm lược là việc “một nước sử dụng lực lượng vũ trang tấn công, vi phạm đến chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ hoặc nền độc lập chính trị của một nước khác”, hoặc “dưới bất kì một hình thức nào khác”, và tuyên bố rằng “không có bất cứ lý do gì là tự nhiên, hay chính trị, kinh tế, quân sự hay các mặt khác, có thể được sử dụng để biện minh cho sự xâm lược. Chiến tranh xâm lược là một tội ác chống lại hòa bình quốc tế. Như vậy, rõ ràng là bất kì hình thức can thiệp nào, dù gián tiếp hay trực tiếp vào công việc nội bộ hay bên ngoài của một quốc gia khác là không được phép, cho dù hành vi đó được tiến hành với mục đích nhân đạo.

Hành vi đó thậm chí có thể bị coi là hành vi xâm lược theo như định nghĩa43. Thứ ba, một số ý kiến44 cho rằng xuất phát từ sự lo lắng và hoài nghi về khả năng lạm dụng việc đơn phương sử dụng vũ lực của các quốc gia, do đó quyền tự vệ chính đáng của các quốc gia được giới hạn trong điều 51 HCLHQ. Theo điều 51,“những biện pháp do các hội viên thi hành trong việc thực hiện quyền tự vệ chính đáng ấy phải được báo ngày cho Hội đồng Bảo an biết và không được ảnh hưởng đến quyền hạn và niệm vụ của Hội đồng Bảo an, mà theo Hiến chương này 40 Eward Gordon(1985), “Article 2(4) in Historical Context” Xem Eric Adjei (2005), chú thích số 2, tr.edu/stu_llm] 41 Điều 1 Nghị quyết 2625 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua ngày 24/10/1970 42 Nghị quyết 3314 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua ngày 14/12/1974 43 Eric Adjei (2005), chú thích số 3, tr.edu/stu_llm] 44 Xem Steve G. Simon (1993), “The Contemporary Legality of Unilateral Humanitarian Interention”; Browlie (1963), “International Law and the use of Force”.

Như trên, tr.26 18 Hội đồng Bảo an có thể bất kì lúc nào áp dụng những hành động xét thấy cần thiết để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế”45. Như vậy, ngay cả một quyền chính đáng như sử dụng vũ lực trong trường hợp tự vệ, thì quyền này cũng bị giới hạn khắt khe nhằm tránh tối đa sự lạm dụng. Mặt khác, có thể thấy đơn phương can thiệp bởi lý do nhân đạo rất dễ dàng bị lạm dụng, bởi các giới hạn của khái niệm này còn đang có nhiều tranh cãi46. Vì vậy, quyền can thiệp vì lý do nhân đạo không thể quy định mơ hồ.

Hay nói cách khác, trong sự so sánh với những giới hạn khắt khe của điều 51, khẳng định một lần nữa rằng can thiệp nhân đạo đơn phương không được cho phép trong Hiến chương. Bên cạnh đó, Browlie47cho rằng các nhà soạn thảo đã sử dụng cụm từ “chống lại độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ” để củng cố, đúng hơn là hạn chế quyền sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Vì thế, rõ ràng đơn phương can thiệp nhân đạo là không hợp pháp trong Hiến chương Liên Hiệp Quốc. Một số quan điểm khác nhấn mạnh “hòa bình” và “công lý” là hai giá trị quan trọng được bảo vệ dưới các quy định của Hiến chương, nhưng rằng “bất kì lúc nào cuộc đấu tranh hay căng thẳng bùng lên giữa hai hay nhiều hơn các giá trị đó, hòa bình nên là nhân tố phổ biến và sau cùng nhất” (Cassese)48.

Vì thế, trong Hiến chương, việc sử dụng vũ lực đã không được hợp pháp hóa một cách đơn thuần. Hiến chương chọn “hòa bình” trên “công lý” trong trường hợp có sự đối đầu giữa 2 mục tiêu quan trọng đó của Liên Hiệp Quốc49. Sử dụng vũ lực bị cấm như một nguyên tắc bắt buộc của luật quốc tế (trừ 2 trường hợp ngoại lệ đã nêu). Ngoài ra, các học giả cũng cho rằng đơn phương can thiệp nhân đạo đã và nên bị cấm vì lý do chính trị.

Từ lâu, nhân quyền là một vấn đề nhạy cảm bởi quyền con 45 Điều 51 Chương VII Hiến chương Liên Hiệp Quốc. 46 Eric Adjei (2005), chú thích số 2, tr.27 47 Browlie (1963), “International Law and the use of Force”. Như trên, tr.28 48 Antonio Cassese (1999), “Ex iniuria Ius Oritur: Are we moving towards international legitimization of forcible humanitarian Countermeasures in the world community ?” Như trên, tr.32 49 Như trên, tr.26 19 người luôn là mục tiêu hướng tới và bảo vệ của nhân loại trong bất kì giai đoạn nào của lịch sử. Mục đích nhân quyền vì thế có thể bị lạm dụng nếu cho phép quyền can thiệp nhân đạo.

Do đó, đơn phương can thiệp nhân đạo chỉ là một cách thức mà các quốc gia mạnh can thiệp vào các quốc gia yếu thế hơn để gia tăng ảnh hưởng của họ và hướng tới những lợi ích mà họ đạt được từ quốc gia đó nếu can thiệp vì lý do nhân đạo. Các quan điểm bảo vệ “đơn phƣơng can thiệp nhân đạo là hợp pháp” Các tác giả ủng hộ quan điểm này50 đưa ra bốn lập luận cho việc khẳng định đơn phương can thiệp nhân đạo là hợp pháp. Thứ nhất, đơn phương can thiệp nhân đạo là một quyền hợp pháp theo tập quán quốc tế và đã được các quốc gia mặc nhiên thừa nhận trong lịch sử. Sự thành lập của LHQ đã không thủ tiêu hay làm suy yếu luật tập quán can thiệp nhân đạo.

Mặt khác, Hiến chương là sự mở rộng và nhấn mạnh hơn quyền đơn phương can thiệp nhân đạo. Thứ hai, đơn phương can thiệp nhân đạo thực chất không ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia, dù chỉ là tạm thời. Theo D’Amato, sự toàn vẹn lãnh thổ có nghĩa là “ngăn chặn sự mất mát lâu dài của một phần lãnh thổ”51. Can thiệp nhân đạo không dẫn đến kết quả là làm mất đi chủ quyền quốc gia, cho dù là tạm thời.

Độc lập chính trị có nghĩa là “sự độc lập của quốc gia không bị tổn hại”52. Can thiệp nhân đạo sẽ không có bất kì một tác động nào đến “độc lập quốc gia” và vì thế không xâm phạm đến độc lập chính trị của một quốc gia. Đồng thời, Teson, một học giả ủng hộ mạnh mẽ quyền đơn phương can thiệp nhân đạo cho rằng sử dụng vũ lực chỉ bị cấm khi: khi nó làm suy yếu toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia mục tiêu, tác 50 John Rawls (1993), “The law of people”; Reisman (1995), “Humanitarian intervention and fledgling democracies”; D’Amato (1990), “The Invasion of Panama Was a lawful Response to Tyranny” Như trên, tr.26 51 Như trên, chú thích số 3, tr.29 52 John Rawls (1993), “The law of people”; Reisman (1995), “Humanitarian intervention and fledgling democracies”; D’Amato (1990), “The Invasion of Panama Was a lawful Response to Tyranny” Như trên, tr.26 20 động đến độc lập chính trị, chống lại các mục tiêu của Liên Hiệp Quốc53. Vì vậy, can thiệp nhân đạo trước hết đáp ứng 2 yêu cầu tại khoản 4 điều 2 HCLHQ.

Vấn đề còn lại là liệu đơn phương can thiệp nhân đạo có “trái với những mục đích của Liên Hiệp Quốc” hay không. Thứ ba, đơn phương can thiệp nhân đạo phù hợp với mục tiêu của Liên Hiệp Quốc54. Khoản 3 điều 1 của Hiến chương khẳng định một trong những mục đích của Liên Hiệp Quốc là “Thực hiện sự hợp tác quốc tế trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế về kinh tế, xã hội, văn hóa và nhân đạo, trong việc khuyến khích phát triển và sự tôn trọng nhân quyền và những quyền tự do cơ bản cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, nam, nữ, ngôn ngữ hoặc tôn giáo”.